अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४३
त्याग इदानीं वक्तव्यः । तत्र तावत्—
प्रातिमोक्षदमत्यागः शिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः ।
उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलच्छेदान्निशात्ययात् ॥ ३८ ॥
दाम्यन्त्यनेनेति दमः संवरोऽभिप्रेतः, तेनेन्द्रियदमनात् । चतुर्भिः कारणैः
प्रातिमोक्षसंवरस्य त्यागः, स्थापयित्वोपवासम्—१. शिक्षापदानां विज्ञपुरुषस्यान्तिके
प्रत्याख्यानाद्, २. आशयतः निकायसभागत्यागात्, ३. युगपदुभयव्यञ्जनप्रादु-
र्भावात्, ४. कुशलमूलसमुच्छेदाच्च ।
उपवाससंवरस्य त्वेभिश्चतुर्भिः, ५. आरात्रिक्षयाच्च । तान्येतान्यभिसमस्य
पञ्च त्यागकारणानि भवन्ति ।
किं पुनः कारणमेभिः कारणैस्त्यागो भवति ? समादानविरुद्धविज्ञप्त्युत्पादात्,
आश्रयत्यागाद्, आश्रयविकोपनात्, निदानच्छेदात्, तावदेवाक्षेपाच्च ॥ ३८ ॥
पतनीयेन चेत्येके,
अन्ये पुनराहुः—चतुर्णां पतनीयानामन्यतमेन भिक्षुश्रामणेरसंवरत्याग इति ।
सद्धर्मान्तर्धितोऽपरे ।
सद्धर्मस्यान्तर्धानादित्यपरे; यस्मादन्तर्हिते सद्धर्मे सर्वशिक्षासीमाकर्मान्ताः
प्रतिप्रस्रभ्यन्त इति ।
समादानविरुद्धविज्ञप्त्युत्पादादिति । यावज्जीवं प्राणातिपातादिभ्यः प्रति-
विरमामीति यत् समादानं तेन विरुद्धाया विज्ञप्तेरुत्पादादिति प्रथमेन कारणेन
प्रातिमोक्षसंवरत्यागः । आश्रयत्यागादिति । येनाश्रयेण संवरो गृहीतस्तस्य
त्यागान्मरणादिति द्वितीयेन कारणेन तत्त्यागः । आश्रयविकोपनादिति ।
यादृशेन आश्रयेण संवर उपात्तस्तादृशो न भवति विकोपनात् इति तृतीयेन
कारणेन तत्त्यागः । निदानच्छेदादिति । निदानं कुशलमूलानि, तस्य छेदात्,
चतुर्थेन कारणेन तत्त्यागः । तावदेवाक्षेपाच्चेति । उपवाससंवरस्याहोरात्र-
माक्षेपः, इति पञ्चमेन कारणेन तस्योपवाससंवरस्य त्यागः पूर्वोक्तैश्चतुर्भिः
कारणैरिति ॥ ३८ ॥
पतनीयेन चेति । एभिश्च यथोक्तैः पञ्चभिः कारणैः । पतनीयेन चेति पत-
न्त्यनेनेति पतनीयम् । तच्चतुर्विधम्—अब्रह्मचर्यं यथोक्तप्रमाणम्, अदत्तादानम्,
मनुष्यवधः, उत्तरिमनुष्यधर्ममृषावादश्चेति ।