अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५९० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
प्रायेणैवम्, किञ्चिद्¹ वर्तमानमनागतं चातीतानि महाभूतान्युपादाय ।
किं पुनस्तदिति ?
क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामाप्तातीतभूतजा ॥ ४ ॥
प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामावचरी अतीतानि महाभूतान्युपादा-
योत्पद्यते । तान्यस्या आश्रयार्थेन सम्भवन्ति² । प्रत्युत्पन्नानि शरीरमहाभूतानि
सन्निश्रयार्थेन; प्रवृत्त्यनुवृत्तिकारणत्वाद् यथाक्रमम् । चक्रस्येव भूमौ सपरिवर्तमानस्य
पाण्यावेध-भूमिप्रदेशौ ॥ ४ ॥
अथ कुतस्त्यानि महाभूतान्युपादाय कुतस्त्यं कायवाक्कर्म ?
स्वानि भूतान्युपादाय कायवाक्कर्म सास्रवम् ।
कामावचरं कायवाक्कर्म कामावचराण्येव महाभूतान्युपादाय । एवं
यावच्च चतुर्थध्यानभूमिकं तद्भूमिकान्येवोपादाय ।
संगृहीता चक्षुःश्रोत्ररूपशब्दादि चैवं समानकालान्येव महाभूतान्युपादाय वर्तते ।
प्रायेणेतिग्रहणं किञ्चित्कामावचर्यविज्ञप्तिनिरासार्थम् । अत एवाह—किञ्चिद्
वर्तमानमनागतमतीतानि महाभूतान्युपादायेति । किञ्चिदुपादाय रूपं वर्तमान-
मतीतानि महाभूतान्युपादाय वर्तते, किञ्चिदनागतमुपादायरूपमतीतानि महा-
भूतान्युपादाय वर्तते ।
किं पुनस्तदुपादायरूपं यदेवं भूतमिति दर्शयन्नाह—
“क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामाप्तातीतभूतजा” इति । कामावचरसंवरादि-
ग्रहणकालेऽविज्ञप्तिः सहजानि महाभूतान्युपादायोत्पद्यते । एवमन्याप्यविज्ञप्ति-
स्तान्येवोपादायोत्पद्यते; यस्मात् तान्यस्या आश्रयार्थेन सम्भवन्ति । यथान्येषामुपा-
दायरूपाणां प्रत्युत्पन्नानि महाभूतान्याश्रयः, एवं तस्यातीतान्याश्रयः । प्रवृत्त्य-
नुवृत्तिकारणत्वात् यथाक्रममिति । अतीतानि महाभूतानि प्रवृत्तिकारणत्वात्
आक्षेपकारणत्वात् आश्रयार्थेन भवन्ति । प्रत्युत्पन्नानि शरीरमहाभूतान्यनुवृत्ति-
कारणत्वादधिष्ठानकारणत्वात् सन्निश्रयार्थेन भवन्ति । चक्रस्येवेति विस्तरः ।
यथा चक्रस्य पाण्यावेधः । एवमस्याः प्रवृत्तिकारणम् । यथा भूमिप्रदेशः ।
एवमनुवृत्तिकारणम् ॥ ४ ॥
कालनियममुक्त्वा भूमिनियमं पृच्छति—अथ कुतस्त्यानीति विस्तरः ।
यावच्च चतुर्थध्यानभूमिकमिति । आरूप्येषु भूतभौतिकानामभावात् ।
१. किञ्चित्—का० । २. भवन्ति—का० ।