अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

ङ्काङ्क्षितव्यः” इति, अत्र तदानीं दातुः कश्चेतनाविशेषः ? तस्मात् सन्तति-
परिणामविशेष एव न्याय्यः ।
यदप्युक्तम्—"कारयतः कथं कर्मपथाः सेत्स्यन्ति" इति ? तत्राप्येवं वर्ण-
यन्ति—तत्प्रयोगेण परेषामुपघातविशेषात् प्रयोक्तुः सूक्ष्मः सन्ततिपरिणामविशेषो
जायते, यत आयत्यां समन्तेऽपि बहुतरफलाभिनिर्वर्त्तनसमर्थो भवतीति ।
स्वयमपि च कुर्वतः क्रियाफलपरिसमाप्तावेष एव न्यायो वेदितव्यः ।
सोऽसौ सन्ततिपरिणामविशेषः 'कर्मपथः' इत्याख्यायते; कार्ये कारणो-
पचारात् । कायिकवाचिकत्वं तु तस्य¹ तत्क्रियाफलत्वाद्, यथा अविज्ञप्तिवादि-
नामविज्ञप्तिरिति² ।
उपात्तेषु स्कन्धेषु त्रिकाल्या चेतनया प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते घातक³
इति भदन्तः । 'हनिष्यामि', 'हन्मि', 'हतम्' इति चास्य यदा भवतीति ।
न त्वियता कर्मपथः परिसमाप्यते । मा भूदहतेऽपि मात्रादौ हताभिमानिना-

चेतनाविशेष इति । एतदालम्बनचेतनस्यापि दायकस्याप्रमाणः पुण्याभिष्यन्दो-
ऽस्तीति दर्शयति ।
क्रियाफलपरिसमाप्ताविति । मौलकर्मपथप्रयोगः क्रिया। मौलकर्मपथफलं
तस्य परिसमाप्तौ । एष एव न्याय इति । स्वयं प्रयोगेण परेषामुपघातविशेषात्
कर्तुः सूक्ष्मः सन्ततिपरिणामविशेषो जायत इति सर्वम् ।
कार्ये कारणोपचारादिति । सन्ततिपरिणामविशेषः कर्मपथो भवतीति ।
सन्ततिपरिणामविशेषः कार्यम्, कर्मपथः कारणम् । योऽसौ कायवाचोः प्रयोगः,
स हि चेतनालक्षणस्य कर्मणः पन्था इति । तस्मिन् कार्ये कर्मपथ इति कारणो-
पचारः । कायिकवाचिकत्वं तु तस्य सन्ततिपरिणामविशेषस्य तत्क्रियाफलत्वात् ।
कायवाक्क्रियायाः फलत्वादित्यर्थः । यथा अविज्ञप्तिवादिनाम् अविज्ञप्तिरिति ।
यथा वैभाषिकाणामविज्ञप्तिवादिनामविज्ञप्तिः कर्मपथ इत्याख्यायते; कार्यकारणो-
पचारात् । कायिकवाचिकत्वं तु तत्क्रियाफलत्वादिति ।
अविज्ञप्तिरद्रव्यमिति प्रकारान्तरेण दर्शयन् भदन्त आह—उपात्तेषु स्कन्धे-
ष्विति विस्तरः । सत्त्वसंख्यातेषु वर्तमानेषु स्कन्धेषु त्रिकाल्या चेतनया प्राणा-
तिपातावद्येन स्पृश्यते घातक इति । कथं त्रिकाल्या ? इत्याह—हनिष्यामि हन्मि
हतमिति चास्य यदा भवतीति । तदेवमत्र चेतनैव कर्मेत्युक्तं भवति । आचार्यो
भदन्तमतं केनचिद् भागेनाभिप्रेतं केनचिद्भागेनानभिप्रेतं दर्शयन्नाह—न त्वियेतति
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०मविज्ञप्तेरिति—का० । ३. का० पुस्तके नास्ति ।