अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
मिद्धापगमोपगमाच्च¹ आलोककृत्यम्; स्वयम्प्रभत्वात् ।
उक्तमायुः कामिनाम् ॥
रूपिणां पुनः ।
नास्त्यहोरात्रमायुस्तु कल्पैः स्वाश्रयसम्मितैः ॥ ८० ॥
येषां रूपिणामर्धयोजनमाश्रयः, तेषामर्धकल्पमायुः । येषां योजनम्, तेषां
कल्पम् । एवं यस्य यावद्योजनमाश्रयः, तस्य तावत्कल्पमायुः; यावदकनिष्ठानां
षोडशकल्पसहस्राण्यायुःप्रमाणम् ॥ ८० ॥
आरूप्ये विंशतिः कल्पसहस्राण्यधिकाधिकम् ।
आकाशानन्त्यायतने विंशतिकल्पसहस्राण्यायुषः प्रमाणम् । विज्ञाना-
नन्त्यायतने तस्मादधिकं विंशतिः सहस्राणि । आकिञ्चन्यायतने तस्मादधिकं
विंशतिः । भवाग्रे तस्मादधिकं विंशतिः । एवं तेषां यथाक्रमं चत्वारिंशत्²
षष्टिरशीतिः कल्पसहस्राण्यायुःप्रमाणम् ॥
कतमोऽत्र कल्पो वेदितव्यः—किमन्तरकल्पः, अथ संवर्तकल्पः, अथ
विवर्तकल्पः, अथ महाकल्पः ?
महाकल्पः परीत्ताभात् प्रभृत्यर्धमधस्ततः ॥ ८१ ॥
परीत्ताभादेव निकायात् प्रभृति महाकल्पेनायुः वेदितव्यम् । तस्मादधो
महाकल्पस्यार्धं कल्पीकृत्य महाब्रह्मादीनामायुर्व्यवस्थापितम् ।
कूजनात् प्रभातम् । विपर्ययेण वा यथा शकुनिजात्³ मिद्धापगमोपगमाच्च ।
मिद्धोपगमाद् रात्रिः प्रज्ञायते, मिद्धापगमात् प्रभातमिति ॥ ७८-८० ॥
“अधिकाधिकम्” इति । विंशतिरधिकम् । अधिकं भवतीत्यर्थः । तेनाह—
एवं तेषां यथाक्रमं चत्वारिंशत् षष्टिरशीतिः कल्पसहस्राणि आयुःप्रमाणमिति ।
विज्ञानानन्त्यायतने चत्वारिंशत् । आकिञ्चन्यायतने षष्टिः । भवाग्रेऽशीतिः ।
तस्मादधो महाकल्पस्यार्धमिति विस्तरः । अशीतिरन्तरकल्पा महाकल्पः,
तस्यार्धं चत्वारिंशदन्तरकल्पाः । तस्य महाकल्पार्धस्य कल्पीकृतस्य यदर्धं
विंशतिरन्तरकल्पाः, तद् ब्रह्मकायिकानामायुःप्रमाणम् । यत्तदर्धकल्पीकृतं
चत्वारिंशदन्तरकल्पाः, तद्ब्रह्मपुरोहितानामायुःप्रमाणम्। तदेवमात्मीयार्धं महा-
ब्रह्मण आयुःप्रमाणम् । स ह्यर्धः कल्प इत्युच्यते षष्ट्यन्तरकल्पसंख्यः । महा-
१. मिद्धापगमागमाच्च—का० । २. विंशतिश्चत्वा०—का० ।
३. शकुनिज्योति—मु० पाठः ।