अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
यदेव हीदं सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावो नास्तीति तदेवेदं जाते धर्मे धर्मस्य
नास्तीति ।
अन्योन्यजनकप्रसङ्गात्तर्हि ?
इष्टत्वाददोषः । इष्टमेव हि सहभूहेतोरन्योन्यफलत्वम् ।
इष्टमिदम्, सूत्रे त्वनिष्टं स्पर्शवेदनयोरन्योन्यफलत्वम्; “चक्षुःसंस्पर्शं
प्रतीत्य उत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना, न तु चक्षुःसंस्पर्शजां वेदनां प्रतीत्योत्पद्यते
चक्षुःसंस्पर्शः” इति वचनात् ।
जनकधर्मातिक्रमाच्चायुक्तम् । यो हि धर्मो यस्य धर्मस्य जनकः प्रसिद्धः,
स तस्मात् भिन्नकालः प्रसिद्धः । तद्यथा--पूर्वं बीजं पश्चादङ्कुरः, पूर्वं क्षीरं
पश्चाद्दधि, पूर्वमभिघातः पश्चाच्छब्दः, पूर्वं मनः पश्चात् मनोविज्ञानमित्येवमादि ।
अन्यथा परस्परापेक्षत्वात् कार्यकारणयोः सर्वं वा युगपदुत्पद्यते, न वा
कदाचित्; पश्चाद्विशेषाभावात् ।
नहि न सिद्धः कार्यकारणयोः पूर्वापरभावः ।
सहभावोऽपि तु सिद्धः । तद्यथा चक्षुर्विज्ञानादीनां चक्षूरूपादिभिर्भूत-
भौतिकानां च तत्रापि पूर्वमिन्द्रियार्थौ पश्चाद्विज्ञानम् । पूर्वकाच्च भूतमौतिकसमु-
दायादुत्तर उत्पद्यत इतीष्यमाणे कः प्रतिषेधः !
यदि प्रतिज्ञाविशिष्टं साधनं नेष्यते । अन्योन्यजनकप्रसङ्गात्तर्हि। किम् ? कथं सहो-
त्पन्नयोर्जन्यजनकभावः सिध्यतीत्यधिकृतम् । अनेन प्रतिज्ञादोष उद्ग्राह्यते—
अस्ति सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभाव इति प्रतिज्ञा पूर्वाभ्युपगमविरोधिनीति ।
इष्टत्वाददोष इति । पूर्वाभ्युपगमं दर्शयति ।
इष्टमिदं सूत्रे त्वनिष्टमिति । इष्टमिदमभिधर्मे- “सहभूये मिथःफलाः”
(अभि० को० २.५०) इति । सूत्रे त्वनिष्टम् । तत् प्रतिपादयन्नाह-चक्षुः-
संस्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्शजा वेदनेति । सूत्रप्रामाण्येनान्योन्यफलत्वं
भंङ्क्त्वा सहोत्पन्नकार्यकारणभावविभंक्षया आह-जनकधर्मातिक्रमाच्चायुक्तमिति।
जनकस्यायं धर्मः प्रसिद्धो या भिन्नकालता, तद्यथा पूर्वं बीजं पश्चादङ्कुर
इत्यादि ।
तत्रापि पूर्वमिन्द्रियार्थौ पश्चाद् विज्ञानमिति । प्रथमक्षणोत्पन्नाविनिन्द्रियार्थौ,
विज्ञानं तु द्वितीये क्षण इति ।