अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः
यः सास्रवैर्धर्मैर्विसंयोगः स प्रतिसंख्यानिरोधः। दुःखादीनामार्यसत्यानां प्रति¹
प्रतिसंख्यानं¹ प्रतिसंख्या = प्रज्ञाविशेषस्तेन प्राप्यो निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः,
यदि यन्नावृणोति नाव्रियते वा तदाकाशम्, अप्रतिघा अपि चित्तादयः
संस्कारास्तथैवेत्याकाशं प्राप्नुवन्ति ? न प्राप्नुवन्ति; परेषामावरणाभावात् ।
ऋद्धिमन्तो हि चित्तचैत्तबलेन परेषां गति चित्तादीन् वा विबध्नन्ति । प्रति-
संख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधौ तर्ह्याविबन्धकत्वादाकाशं प्राप्नुतः ? न; तयोः संयोग-
द्रव्यानुत्पत्तिधर्माणां संयोगप्राप्तिनियतरोधभूतत्वेन, उत्पत्तिविघ्नरोधभूतत्वेन
चावरणभूतत्वात् ।
अथ वा—यस्यानावरणमेव लक्षणं नान्यल्लक्षणं तदाकाशम् । तयो-
श्चान्यल्लक्षणमस्तीति न तौ निरोधावाकाशं प्राप्नुतः । असर्वगतं तर्ह्या-
काशमनित्यं वा प्राप्नोति, आवरणाभावे भावात् तद्भावे चाभावात् ?
कुड्यादिषु ह्यन्यस्वरूपस्यावरणं भवतीति अत्राकाशलक्षणाभावप्रसङ्गः ।
कुड्याद्यपगमे च पुनस्तद्भवतीत्यनित्यं प्राप्नोति ? नानित्यं प्राप्नोति; तत्रापि
कुड्याद्यवकाशदानादाकाशमस्त्येव । यदि हि तत्राकाशं न स्यात्, तस्यैव
कुड्यादेरनवकाशत्वादवस्थानं न स्यात् । यत्तु तत्र रूपान्तरस्यानवस्थानम्,
तन् कुड्याद्यावरणात्, नाकाशाभावात् । उक्तं हि भगवता—"पृथिवी भो
गौतम, कुत्र प्रतिष्ठिता ? पृथिवी, ब्राह्मण, अब्मण्डले प्रतिष्ठिता । अब्मण्डलं
भो गौतम क्व प्रतिष्ठितम् ? वायौ प्रतिष्ठितम् । वायुर्भो गौतम, क्व
प्रतिष्ठितः ? आकाशे प्रतिष्ठितः । आकाशं भो गौतम कुत्र प्रतिष्ठितम् ?
अतिसरसि महाब्राह्मण, अतिसरसि महाब्राह्मण ! आकाशं ब्राह्मण अप्रतिष्ठि-
तमनालम्बनम्” ( ) इति विस्तरः । तस्मादस्त्याकाशमिति
वैभाषिकाः ॥ ५ ।
“यो विसंयोगः” इति । विशेषणेनानित्यता निरोधोऽप्रतिसंख्यानिरोधश्च
व्युदस्तौ भवतः । न हि विसंयोगलक्षणौ तौ निरोधौ । विसंयुक्तिः = विसंयोगः,.
क्लेशविसंयुक्तिलक्षणः, संयोगप्राप्तिनियतरोधभूतो वा यो धर्मः स प्रति-
संख्यानिरोधः । दुःखादीनामार्यसत्यानामिति विशेषणपरिग्रहात् प्रतिसंख्यानम्
अनास्रवैव प्रज्ञा गृह्यते । न हि लौकिकी प्रज्ञा दुःखसत्याद्याकारा, किं तर्हि ?
उत्तर्राधरभूमिशान्ताद्युदाराद्याकारा । प्रज्ञाविशेष इति विशेषग्रहणं क्लेश-
प्रहाणानन्तर्यमार्गप्रज्ञाग्रहणार्थम् । तेन प्रज्ञाविशेषेण प्राप्यो निरोध इति
१-१. प्रतिसंख्यानं—का० ।