अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे
षड् रूपेषु
कामप्रधानत्वात् कामधातुः 'कामाः' इति निर्दिश्यते । रूपप्रधानत्वाद्
'रूपाणि' इति रूपधातुर्निर्दिश्यते¹ । सूत्रेऽप्युक्तम्— “येऽपि ते² शान्ता विमोक्षा
अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः” ( ) इति । तत्र रूपधातौ षडिन्द्रियाणि
विपाकः प्रथमतॊ लभ्यन्ते । यान्येव कामधातावव्यञ्जनैरुपपादुकैः ।
एकमुत्तरे ॥ १४ ॥
रूपधातोरारूप्यधातु॒रुत्तरः । समापत्तितश्च परत्वाद्, उपपत्तितश्च प्रधान-
तरत्वात् । तस्मिन् एकमेव जीवितेन्द्रियं विपाकः प्रथमतॊ लभ्यते, नान्यत् ॥
उक्तो लाभः ॥
त्याग इदानीं वक्तव्यः—
कस्मिन् धातौ म्रियमाणः कतीन्द्रियाणि निरोधयतीति ?
निरोधयत्युपरमन्नाकूप्ये³ जीवितं मनः ।
शीति, कथममयोः समायॊग इति चोदनाभिप्रायः । रूपप्रधानत्वाद् रूपाणी-
ति प्रधानतॊ निर्दिश्यते । रूपप्रधानत्वादिति रूपाणां स्वच्छत्वात्, भास्वरत्वादित्यर्थः ।
अथ वा—न कामगुणप्रधानो धातुः, किं तर्हि ? रूपमात्रप्रधानः । नाप्यारूप्य-
धातुवदरूपप्रधान इति । सूत्रेऽप्युक्तमिति । सूत्रेष्वप्येतं दृष्टम्, न मदुपज्ञमेवैतदिति
दर्शयति । येऽपि ते शान्ता विमोक्षाः अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः । तेऽप्यनित्या
अध्रुवा अनाश्वासिका विपरिणामधर्माण इति विस्तरः । अव्यञ्जनैरुपपादुकै-
रिति प्राथमकल्पिकैः । समापत्तितश्च परत्वादिति । यस्मात् पूर्वं रूपसमापत्तिः,
पश्चादारूप्यसमापत्तिः, तस्माद् रूपधातोरुत्तर आरूप्यधातुः । उपपत्तितश्च प्रधान-
तरत्वादिति । यस्माच्चोपपत्तितः प्रधानतरो रूपधातोराक्यधातुः, बहूनि
कल्पसहस्राणि, तत्रातिप्रशान्तो विपाको भवति, अतोऽप्यसावुत्तरः, न तूप-
पत्तिदेशतः । “आरूप्यधातुरस्थाने” (अभि० ३.३) इति वचनात् ॥ १४ ॥
“निरोधयत्युपरमन्” इति । म्रियमाण आरूप्यधातावेतान्येव त्रीणीन्द्रियाणि
निरोधयति । सापवादं चेदं वेदितव्यम्, “शुभे सर्वत्र पञ्च च” (अभि० २.१५)
इति वचनात् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ते भिक्षव—का० ।
३. ०त्युपरमान्ना०—का० ।