अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

द्वितीयं कोशस्थानम् १६२
कायेन्द्रियम्, जीवितेन्द्रियं च । ते पुन—
नोपपादुकैः ।
उपपादुकप्रतिषेधादण्डज-जरायुज-संस्वेदजैरिति वेदितव्यम् । कस्मा-
मनउपेक्षेन्द्रिये ? प्रतिसन्धिकाले तयोरवश्यं क्लिष्टत्वात् ।
अथोपपादुकैः कति लभ्यन्ते ?
तैः षड् वा
यद्यव्यञ्जना भवन्ति, यथाप्राथमिकल्पिकाः ।
कतमानि षट् ? चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायजीवितेन्द्रियाणि ।
सप्त वा
यद्येकव्यञ्जना भवन्ति, यथा देवादिषु ।
अष्टौ वा
यद्युभयव्यञ्जना भवन्ति ।
किं पुनरुभयव्यञ्जना अप्युपपादुका भवन्ति ? भवन्त्यपायेषु । एवं तावत्
कामधातौ ।
अथ रूपधातावारूप्यधातौ च कथम् ? इत्याह—
प्रथमतो द्वे इन्द्रिये विपाकात्मके लभ्येते—कायेन्द्रियम्, जीवितेन्द्रियं च ।
कस्मात् ? प्रतिसन्धिकाले मनउपेक्षेन्द्रिययोरवश्यं क्लिष्टत्वात् । “उपपत्तिभवः
क्लिष्टः सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः” (अभि० ३.३८) इति वचनात् । चक्षुरादीनां
च तस्यामवस्थायामविद्यमानत्वात् ।
“नोपपादुकैः” इत्यपवादः। अविशेषितत्वाद्वि उपपादुकैरपि तथैव द्वे एव
लभ्येयातामिति प्रसङ्गः ।
किमुपपादुकैस्ते द्वे नैव लभ्येते ? लभ्येते, न तु द्वे द्वे एव । तेनाह—
“तैः षड् वा” इति । विस्तर.-यद्यव्यञ्जना भवन्ति । यद्यविद्यमानस्त्रीपुरुन्द्रियाः ।
यथाप्राथमिकल्पिका इति । युगाद्युत्पन्ना “प्रागासन् रूपिणत् सत्त्वाः” (अभि०
३.६७) इति वचनात् । कतमानि षट् ? चक्षुरादीनि पञ्च, जीवितं च षष्ठ-
मिति । यथा देवादिष्विति । आदिशब्देन नारकादयोऽपि गृह्यन्ते । अन्तराभवो-
पपत्तिभवप्रतिसन्धव्यवस्थाया तानि प्रथमतोलभ्यन्ते । कि पुनरुभयव्यञ्जना
अप्युपादुका भवन्तीति । निहीना उभयव्यञ्जनोत्पत्तिः, विशिष्टा चोपपादुका