अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १६१
कथमिदानीं पुरुषास्त उच्यन्ते , क्वोच्यन्ते ? सूत्रे—"अस्थानमन-
वकाशो यत् स्त्री ब्रह्मत्वं कारयिष्यति । नेदं स्थानं विद्यते यत् पुरुष" इति ।
अन्य पुरुषभावोऽस्ति¹ य कामधातौ पुरुषाणा भवति । दुःखेन्द्रियं नास्ति,
आश्रयस्याच्छत्वाद्, अकुशलाभावाच्च । दौर्मनस्येन्द्रियं नास्ति, शमथस्निग्धसन्तान-
त्वादाघातवस्त्वभावाच्च ।
आरूप्याप्तं सुखे चापोह्य रूपि च ॥ १२ ॥
'स्त्रीपुमिन्द्रिये² दुःखे चामलं च³ हित्वा' इति वर्त्तते । किमवशिष्यते ?
मनोजीवितोपेक्षेन्द्रियाणि श्रद्धादीनि च पञ्च । एतान्यारूप्यप्रतिसंयुक्तानि सन्ति,
नान्यनि ॥ १२ ॥
कतीन्द्रियाणि दर्शनप्रहातव्यानि ? कति भावनाप्रहातव्यानि ? कत्य-
प्रहातव्यानि ?
क्वोच्यन्ते ?—इति पृष्टे सूत्र दर्शयति—अस्थानमनवकाश इति । अत्र सूत्र
इत्यभिप्राय । अन्यः पुरुषभावोऽस्ति यः कामधातौ पुरुषाणा भवतीति । स्तनादि-
संस्थानस्वराचागन्यथारूपम् । दुःखेन्द्रिय नास्तीत्याश्रयस्याच्छत्वात् तदभिघातजं
नास्ति । अकुशलाभावाच्च विपाकजं नास्ति । दौर्मनस्येन्द्रियं नास्ति शमथस्निग्ध-
सन्तानत्वादिति । यस्माच्च शमथेन समाधिना प्रतिघविगमाद् रौक्ष्यं सन्ताने
नास्ति, तस्माद् दोर्मनस्येन्द्रियं नास्ति । आघातवस्त्वभावाच्चेति । आघात =
कोप , तस्य वस्तु=विषय, आघातवस्तु । नव चाघातवस्तूनि—अनर्थं मेऽकार्षीत्,
करोति, करिष्यति च—इत्याघातवस्तुत्रयम्, मित्रस्य मेऽनर्थमकार्षीत्, करोति,
वरिष्यति च—इत्यपरमाघातवस्तुत्रयम्, अमित्रस्य मेऽर्थमकार्षीत्, करोति,
करिष्यति च—इत्यपरमाघातवस्तुत्रयमिति । एषा नवानामाघातवस्तूनाम-
भावाद् विषयकृतमपि दोर्मनस्यं नास्ति । न केवलं हेतुकृतं नास्तीति
दर्शयति । देवकृतं हि तद् यत् स्वसन्तानप्रतिघकृतम्, प्रत्ययकृतं च तद् यत्
नवाघातवस्तुक्कृतमिति ।
"सुखे चापोह्य रूपि च" इति । च-शब्देन पूर्वोक्तमनुकृष्यते । तेनाह—
स्त्रीपुमिन्द्रिये दुःखे चामलं च हित्वेति वर्तत इति । सुखे इति सुखवेदनात्मकस्वभावे
सुखसौमनस्येन्द्रिये । रूपीन्द्रियं चक्षुरादि ॥ १२ ॥
१ 'पुरुषभावो—रा० । २. स्त्रीपुष्वेषेन्द्रिये—का० ।
३., का० पुस्तके नास्ति ।
अभि० को० ११