अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१६० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कुशलाकुशलाव्याकृतानि ।
अन्यदेकधा ॥ ११ ॥
किञ्चिदन्यत् । जीविताष्टमं चक्षुरादि । एतद्व्याकृतमेव ॥
कतमदिन्द्रियं कतमधात्वाप्तमेषामिन्द्रियाणाम् ?
कामाप्तममलं हित्वा
कामप्रतिसंयुक्तं तावदिन्द्रियं वेदितव्यम् । एकान्तानास्रवमाज्ञास्यामीन्द्रि-
यादित्रयं हित्वा । तद्ध्यप्रतिसंयुक्तमेव ।
रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये ।
दुःखे च हित्वा
'अमलं च' इति वर्त्तते । दुःखे इति दुःखदौर्मनस्ये । तत्र मैथुनधर्म-
वैराग्यादशोभाकरत्वाच्च रूपधातौ स्त्रीपुरुषेन्द्रिये न स्तः ।
"त्रेधा" इति । कुशलाकुशलाव्याकृतानि । त्रय प्रकारा. त्रेधा । "द्वित्र्योश्च
धमुञ्", "एधाच्च" (पा० सू० ५ ३ ४५-४६) इति त्रेधा इत्येषा शब्दव्युत्पत्ति ।
अलोभादिसम्प्रयुक्तानि कुशलानि, लोभादिसम्प्रयुक्तान्यकुशलानि अतोऽन्यान्य-
व्याकृतानि ।
"अन्यदेकधा" इति । जीविताष्टममन्यदेकधैवेत्यवधार्यते । अव्याकृतमेवे-
त्यर्थः । एतदर्थं च पुनरस्य करणम्, अन्यथा ह्यकुशलमेव, कुशलाव्याकृतमेव,
अकुलाव्याकृतमेव वा तत् सम्भाव्यते । तस्मादभीप्सितैकधात्वप्रसिद्धयर्थं
पुनरुच्यते । यस्यैकधात्वं सम्भवति तद् भवति । किञ्च सम्भवति ? अव्याकृतत्व-
मिति ॥ ११ ॥
"कामाप्तममलं हित्वा" इति । अमलमेव हित्वा कामाप्तं भवति । तद्धय-
प्रतिसम्पयुक्तमेवेति । अधातुपतितमेवेत्यर्थः ।
"रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये" इति । विस्तर.-स्त्री च पुमांश्च स्त्रीपुमासौ ।
"समासान्तो विधिरनित्य." (परि० ८४) इति परिभाषया समासान्तो न
भवति । तयोरिन्द्रिये स्त्रीपुमिन्द्रिये '
"दुखे च" इति । दुःखवेदनास्वभावे इन्द्रिये दुःखदौर्मनस्ये इत्यर्थः । ते
स्त्रीपुमिन्द्रिये दुःखदौर्मनस्ये अमलं चेहानुवर्तमानं हित्वा । शेषं रूपाप्तमिन्द्रियं
भवति ।