अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१५६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
नैर्माणिकानि च यथायोगम्। शेषाणि विपाकः। जीवितेन्द्रियं चक्षुरादीनि
द्वादश हित्वा शेषाण्यविपाक इति सिद्धम्।
यदि दौर्मनस्येन्द्रियं न विपाक इति, सूत्रं कथं नीयते—"त्रीणि
कार्याणि—सौमनस्यवेदनीयं कर्म, दौर्मनस्यवेदनीयं कर्म, उपेक्षावेदनीयं कर्म"
इति ? सम्प्रयोगवेदनीयतामधिकृत्योक्तम्। दौर्मनस्येन सम्प्रयुक्तं कर्म दौर्मनस्य-
वेदनीयम्, यथा—सुखसम्प्रयुक्तः स्पर्शः सुखवेदनीयः।
सौमनस्योपेक्षावेदनीये अपि तर्हि कर्मणी एवं भविष्यतः ? यथेच्छसि
तथाऽस्तु। सम्प्रयोगेऽपि न दोषः, विपाकेऽपि न दोषः। अगत्या
ह्येतदेवं गम्येत।
पस्थानिक-नैर्माणिकस्वभावानि अव्याकृतानि, तान्यविपाक। यथायोगमिति
विशेषणमैर्यापथिकादीना मानमत्वेन दुःखेन्द्रियासम्भवात्, सुखसौमनस्ययोश्च
कचिदसम्भवात्। तत्र कामधातावैर्यापथिकं मनइन्द्रियं तत्सम्प्रयुक्ते च सोम-
नस्योपेक्षेन्द्रिये अविपाक। रूपधातावैर्यापथिकं मनइन्द्रियमविपाक,, वेदेनेन्द्रियं
च तत्सम्प्रयुक्तं यथाभूमि। नैर्माणिकं पञ्चभूमिकम्, तत्र चोपेक्षेन्द्रियमेवा-
विपाक। "ऐर्यापथिकशल्पस्थानिकनर्माणिकानि नित्यमुपेक्षेन्द्रियेण सम्प्रयुक्तानि"
इति भदन्तानन्तवर्मा। शेषाणि विपाक इति। कुशलक्लिष्टैर्यापथिक-शैल्यस्थानिक-
नैर्माणिकस्वभावेभ्योऽन्यानि मनइन्द्रियादीनि विपाकजानि विपाक। शेषाण्य-
विपाक इति सिद्धमिति। जीवितेन्द्रियं द्वादशचक्षुरादीनि हित्वा तदवधारणा-
देव शेषाण्यविपाक इति सिद्धम्। कतमानि पुनस्तानि ? दौर्मनस्येन्द्रियं न
विपाकः, कुशलाकुशलत्वात्। तथा हि वक्ष्यति—"तत्त्वेकं सविपाकम्" इति।
श्रद्धादीन्यष्टकं कुशलमित्यविपाक, "विपाकोऽव्याकृतो धर्म. सत्त्वाख्य."
( अभि० २ ५७) इति विपाकलक्षणाभावात्।
यदि दौर्मनस्येन्द्रियं न विपाक इति। अनेनागमविरोधं दर्शयति। सम्प्रयोग-
वेदनीयतामधिकृत्येति। वेदनीयं वेदना, दौर्मनस्यं वेदनीयमस्मिन्निति दौर्मनस्य-
वेदनीयं कर्म। सौमनस्योपेक्षायेदनाय अर्पति। सम्प्रयोगमात्रवचनाद् दौर्मनस्य-
वत् सौमनस्योपेक्षे अपि न विपाक. प्राप्नुत इति परस्याभिप्रायः। सम्प्रयोगे-
ऽपि न दोषो विपाकेऽपीति। सामनस्यं वदतोयमस्मिन् सौमनस्यवेदनीयं कर्म।
तथा सौमनस्यं विपाकत्वेन वेदनीयमस्य सौमनस्यवेदनीयं कर्मेति। अगत्या
ह्येतदेवं गम्येत इति। यदि दौर्मनस्यं युक्त्या परिच्छिन्नं न विपाक इति, तत
एवमगत्याऽऽख्यायेत—सम्प्रयोगवेदनीयतामधिकृत्योक्तमिति।