अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १५५
स्कन्धमरणमारयोर्निर्जयार्थमिति वैभाषिकाः । बोधिमूले क्लेशदेवपुत्रमारौ
निर्जिताविति ।
निष्ठातमानुषङ्गिकम् ॥
प्रकृतमेवारभ्यते—
द्वेधा द्वादश
कतमानि द्वादश ?
अन्त्याष्टकादृते ।
दौर्मनस्याच्च
अन्त्यमष्टकं श्रद्धादीनि दौर्मनस्य च वर्जयित्वा ।
जीवितेन्द्रियादन्यानि द्वादश द्विविधानि इन्द्रियाणि¹—विपाकश्चाविपाकश्च ।
तत्र चक्षुरादीनि सप्तौपचयिकानि अविपाक¹, शेषाणि विपाकः । मनोदुःखसुख-
सौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणि कुशलक्लिष्टानि², तान्यविपाक.² । ऐर्यापथिकशैल्पस्थानिक-
प्रतिज्ञातसम्पादनार्थम्। अन्यथा वचनमात्रं स्यादिति । कल्पावशेष । कल्प एक.
सकल, कल्पाधिक, कल्प मातिरेक इत्यर्थ ।
स्कन्धमरणमारयोरिति । चत्वारो मारा —देवपुत्रमार, क्लेशमार, स्कन्ध-
मार, मरणमारश्चेति । तत्र प्रथमे यामे देवपुत्रमारो निर्जित । द्वितीये यामे
दिव्येन चक्षुषा लोक व्यवलोक्य तृतीये यामे क्लेशमारो निर्जित. । वैशाल्या तु
त्रेमास्य जीवितसंस्कारानधिष्ठाय आयु संस्कारानुत्सृष्टवान् । स्कन्धमारनिर्ज-
यार्थमुत्सृष्टा स्कन्धा., तेषूत्सृष्टेषु मर्तव्यं स्यात् । अतो मरणमारनिर्जयार्थमधि-
ष्ठिता इति वभाषिकाः ।
निष्ठातमानुषङ्गिकं यत् प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुपजातम् ॥
“द्वेधा द्वादश” इति । द्वेधैव द्वादश एवेत्यवधार्यते । ऋते अन्त्यादष्टकाच्छ्र-
द्धादिकादाज्ञातावीपर्यन्ताद् ।
“दौर्मनस्याच्च” । जीवितान्द्रियादेकान्तविपाकादन्यानि द्वादशेन्द्रियाणि
विपाकश्च, अविपाकश्च । तत्र चक्षुरादीनि पुरुषेन्द्रियावसानानि सप्त स्वप्रत्य-
यिनिर्वृत्तानि औपचयिकान्यविपाकः । मनोदुःखसुखमिति विस्तर । यानि
मनादीनि कुशलक्लिष्टानि तान्यविपाकः । यानि च यथायोगमैर्यापथिक-शैल्प-
१. वा० पुस्तके नास्ति । २-२. कुशलक्लिष्टान्यविपाक.-का० ।