अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १५३
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुपजायते—किमर्थमायुःसंस्कारानधितिष्ठन्ति ? पर-
हितार्थम्, शासनस्थित्यर्थं च१। ते ह्यात्मनः क्षीणमायुः पश्यन्ति, न च
तत्रान्यं शक्त पश्यन्ति ।
अथ किमर्थमुत्सृजन्ति ? अल्पं च परहित जीविते पश्यन्ति रोगादिभूतं२
चात्मभवम् । यथोक्तम्—
"सुचीर्णे ब्रह्मचर्येऽस्मिन् मार्गे चैव सुभाविते ।
तुष्ट आयुःक्षयात् भवति रोगस्यापगमे यथा ॥" इति ।
अथैतदायूःसंस्काराणां स्थापनार्थमुत्सर्जनं वा क्व कस्य च३ वेदि-
तव्यम् ? मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेषु स्त्रीपुरुषयोरसमयविमुक्तस्यार्हतः प्रान्तकोटिक-
ध्यानलाभिनः । तस्य हि समाधौ च४ वशित्वम् । क्लेशैश्चानुपस्तब्धा सन्ततिः ।
सूत्र उक्तम्—"भगवान् जीवितसस्कारानधिष्ठायायुःसंस्कारानुत्सृष्टवान् ।"
तेषां को विशेष ? न कश्चिदित्येके । तथा ह्युक्तम्—"जीवितेन्द्रियं
कतमत् ? त्रैधातुकमायु ( मू० शा० ) इति ।
पूर्वकर्मफलमायुस्संस्काराः, प्रत्युत्पन्नकर्मफलं जीवितसस्कारा इत्यपरे ।
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुपजायत इति । 'अथ यदर्हन् भिक्षुरायुःसंस्कारान् स्था-
पयति तज्जीवितेन्द्रियं कस्य विपाक' इत्यस्मात् प्रश्नात् किमर्थमायुःसंस्कारा
नधितिष्ठन्तीति प्रश्नान्तरम् । परहितार्थं शासनस्थित्यर्थं चेति । परहितार्थमेव
बुद्धा भगवन्त, शासनस्थित्यर्थमेव श्रावका । रोगादिभूतं चात्मभावमिति ।
रोगगण्डशल्यादिभूतम्, त्रिदु खतायोगात् ।
क्व कस्य चेति । 'क्व' इत्यस्य प्रश्न विमर्जनम्—मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेष्विति ।
'कस्य' इत्यस्य विसर्जनम्—स्त्रीपुरुषयोरसमयविमुक्तस्यार्हतः प्रान्तकोटिकध्यानलाभिन
इति । तस्य हीति । विस्तर—समाधौ च वशित्वं प्रान्तकोटिकध्यानलाभिन.,
तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् । क्लेशैरानुपस्तब्धा सन्ततिः, निरवशेषक्लेशप्रहाणात् । दृष्टि-
प्राप्तस्य यद्यपि समाधौ वशित्वमस्ति, न तु तस्य क्लेशैरनुपस्तब्धा सन्ततिः ।
समयविमुक्तस्य यद्यपि क्लेशैरनुपस्तब्धा सन्तति , न तु समाधौ वशित्वम्
असमयविमुक्तस्य तूभयमस्ति ।
१ वा—का० । २ रोगाभिभूत—का० ।
३ वा—वा० । ४ का० पुस्तके नास्ति ।