अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

कोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते। स तस्मात् व्युत्थाय चित्तमुत्पादयति वाचं च
भाषते—'यन्मे भोगविपाकं कर्म¹ तदायुर्विपाकं² भवतु' इति तस्य यत्
भोगविपाकं तदायुर्विपाकं भवति
येषा पुनरयमभिप्राय—विपाकोच्छेषं विपच्यत इति। त आहु—“पूर्व-
जातिकृतस्य कर्मणो विपाकोच्छेषम्। स भावनाबलेनाकृष्य प्रतिसंवेदयते”
( ) इति। कथमायुस्संस्कारानुत्सृजति? तथैव दानं दत्त्वा
प्रणिधाय प्रान्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते—'यन्मे आयुर्विपाकं तद्
भोगविपाकं भवतु' इति। तस्य तथा भवति।
भदन्तघोषकस्त्वाह—“तस्मिन्नेव आश्रये रूपावचराणि महाभूतानि
ध्यानबलेन संमुखीकरोत्यायुषोऽनुकूलानि वैरोधिकानि च। एवमायुःसंस्कारान्
स्थापयति, एवमुत्सृजति” ( ) इति।
एवं तु भवितव्यम्—समाधिप्रभाव एव स तेषां तादृशो येन पूर्वकर्मजं³
स्थितिकालावेधमिन्द्रियमहाभूतानां व्यावर्तयन्ति⁴, अपूर्वं च समाधिजमावेधमाक्षि-
पन्ति। तस्मान्न तज्जीवितेन्द्रियं विपाकम्, ततोऽन्यत् तु विपाकः।
प्रान्तकोटिकमिति। “वृद्धिकाष्ठागतम्” (अभि० को० ७.४१) इति लक्षण-
मस्य वक्ष्यते। चित्तमुत्पादयति, वाचं च भाषत इति। चित्तवाचावपि तत्सिद्धये
कुर्यात्। नैककारणसाध्यं हि कार्यम्, तदनेन विपाक एव जीवितेन्द्रियमिति
दर्शयति। यन्मे भोगविपाकं कर्म तदायुर्विपाकदायि भवत्विति। ध्यानभावनाबलं
तु तस्या आकर्षकमिति।
विपाकोच्छेषं विपच्यत इति। अकालमरणेनापरिसमाप्तफलस्य त्यक्तस्य
जन्मान्तरकर्मणो भावनाबलेन विपाकोच्छेषमाकृष्य प्रतिसंवेदयते। तेषा तादृश
इति। तेषाम्=योगिनाम्।
पूर्वकर्मजं स्थितिकालावेधमिति। पूर्वस्मिन् जन्मनि कर्म पूर्वकर्म, ततो जातं
पूर्वकर्मजं, स्थितिरिन्द्रियं महाभूतानां प्रवाहः, स्थितेः कालः स्थितिकालः,
तस्यावेधः आक्षेपः। स्थितिकालावेधस्तावत् संस्कारक्षणानुबन्धसामर्थ्याक्षेपः,
तेन ह्यसौ स्थितिकाल आविध्यते। तं पूर्वकर्मजं स्थितिकालावेधमिन्द्रियमहा-
भूतानां व्यावर्तयन्ति योगिनः, अपूर्वं च समाधिजमावेधमाक्षिपन्ति।
१ का० पुस्तके नास्ति। २ तदायुर्विपाकदायि—का०।
३ पूर्वकर्मजं च—का०। ४ व्यावर्तयन्ते—पाठ०।