अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १५१
पुनश्चोक्तम्— "यावच्चाहमेषां पञ्चानामिन्द्रियाणां समुदय चास्तङ्ग च
स्वादं चादीनवं च निस्सरणं च यथाभूतं नाद्यज्ञासिषं न तावदहमस्मान् सदेव-
काल्लोकाद्" ( ) इति विस्तरः। न चानास्रवाणामेष' परीक्षा
प्रकारः ॥ ९ ॥
कतीन्द्रियाणि विपाकः ? कति न विपाकः ? एकान्तेन तावत्—
विपाको जीवितं
अथ यदर्हन् भिक्षुरायुःसंस्कारान् स्थापयति तज्जीवितेन्द्रियं विपाक ?
शास्त्रे (ज्ञा० प्र० १२, १४) उक्तम्— "कथमायु. सस्कारान् स्थापयति ?
अर्हन् भिक्षुः ऋद्धिमाश्रितोवशित्व प्राप्तः संघाय वा पुद्गलाय वा पात्रं वा चीवरं
वा अन्यतमान्यतम वा श्रामणकं जीवितपरिष्कारं वा दत्त्वा तत् प्रणिधाय प्रान्त-
अथ भगवानस्यां वेलायाम् इमे गाथे अभाषत—
'कृच्छ्रेण मे अधिगतो ब्रह्मन् खिलो प्रविदार्य ।
भवरागपरीतैश्च नायं धर्म सुसम्बोघ ॥
प्रतिस्रोतोपमं मार्गं गम्भीरमतिदुर्दर्शम् ।
न द्रक्ष्यन्ति रागरक्तास्तम स्कन्धेन चावृता ॥'
ब्रह्मावोचत्—'सन्ति, भदन्त, सत्त्वा लोके जाता लोके वृद्धास्तीक्ष्णेन्द्रिया
अपि मध्येन्द्रिया अपि मृद्विन्द्रिया अपि इत्यप्रवर्तित एव स्वधर्मचक्रे' (म० व०
१. ५ ७-८) इति । विस्तर. - इन्द्रियाणि श्रद्धादीनि, यस्ते भव्या उक्ता ।
यस्माद् “अप्रवर्तितेऽपि धर्मचक्रे सन्ति तीक्ष्णेन्द्रिया" इत्याद्युक्तम्, तस्मात्
सन्त्येव सास्रवाणि श्रद्धादीनीति । सदेवकाल्लोकादिति । विस्तर.-"न तावदहं
अस्मात् सदेवकाल्लोकात् समारकात् सब्रह्मकात् सश्रमणब्राह्मणिकायाः प्रजायाः
सदेवमानुषाया मुक्तो निःसृतो विसंयुक्तो विप्रमुक्तो विपर्यासापगतेन चेतसा
बहुलं व्यवहार्षम्" इति विस्तरवचनम् । न चानास्रवाणामेष परीक्षाप्रकार इति ।
न ह्यनास्रवाणामास्वाद आदीनवो निःसरणं वा युज्यते ॥ ९ ॥
अर्हन्निति । नानागामी, क्लेशविमुक्तसन्तानत्वात् । ऋद्धिमानिति । प्राप्ता-
भिज्ञः। चेतोवशित्वं प्राप्त इति असमयविमुक्तः । जीवितपरिष्कारमिति । जीविताय
परिष्कारः तदनुगुणत्वात् । दत्त्वा तत्प्रणिधायेति । तदायुः प्रणिधाय चेतसि
कृत्वेत्यर्थः । कथम् ? इत्याह—यन्मे भोगविपाकं कर्म तदायुर्विपाकं भवतु इति ।
१. चानास्रवाणा धर्माणा०—का० ।