अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सुखम् ।
साता
सुखेन्द्रियं कायिकी साता वेदना । शातेत्यनुग्राहिका, सुखेत्यर्थः ।
ध्याने तृतीये तु चैतसी सा सुखेन्द्रियम् ॥ ७ ॥
तृतीये तु ध्याने सैव साता वेदना चैतसी सुखेन्द्रियम् । नहि तत्र
कायिकी वेदनास्ति, पञ्चविज्ञानकायाभावात् ॥ ७ ॥
अन्यत्र सा सौमनस्य
तृतीयाद् ध्यानादन्यत्र कामधातौ प्रथमे द्वितीये च ध्याने सा चैतसिकी
साता वेदना सौमनस्येन्द्रियम् । तृतीये तु ध्याने प्रीतिवीतरागत्वात् सुखेन्द्रिय-
मेव सा, न सौमनस्येन्द्रियम् । प्रीतिर्हि सौमनस्यम् ।
असाता चैतसी पुनः ।
दौर्मनस्यम्, उपेक्षा तु मध्या
“सुखम् साता” इति । अत्र ‘इन्द्रियम्’ इत्यनुवर्तते, ‘कायिकी’ इति च ।
‘साता’ इति ग्रहणमसातानिवृत्त्यर्थम् । तदेतदुक्तं भवति—तत् सुखेन्द्रियम्, या
अनुग्राहिका पञ्चेन्द्रियाश्रया वेदनेति ।
“ध्याने तृतीये तु चैतसी सा सुखेन्द्रियम्” इति । तृतीये तु ध्याने चैतस्यपि
साता वेदना सुखेन्द्रियमिति व्यवस्थाप्यते । कस्मात् चेतस्येव साता तत्र
गृह्यते, न कायिकी ? इत्यत आह—न हि तत्र कायिकी वेदनास्ति; पञ्चविज्ञान-
कायाभावाद् इति ॥ ७ ॥
तृतीये ध्याने कस्मात् सा न सौमनस्येन्द्रियम् ? अत आह—तृतीये तु
ध्याने प्रीतिविरागात् सुखेन्द्रियमेव सा, न सौमनस्येन्द्रियम् । सातत्वाद्धि
सुखमुच्यते, न प्रीति, शमप्रहर्षाकारत्वात् । तथा हि सूत्रे उक्तम्—“प्रीतेर्वि-
रागादुपेक्षको विहरति” इति विस्तरेण यावत् “स्मृतिमान् सुखविहारी तृतीयं
ध्यानमुपसम्पद्य विहरति” ( ) इति । सौमनस्यादन्या
प्रीतिरिति चेद् ? अत आह—प्रीतिर्हि सौमनस्यमिति ।
“असाता चैतसी पुनः दौर्मनस्यम्” इति । उपघातिका चैतसिकी
वेदना दौर्मनस्यम् ।
“उपेक्षा तु मध्या” इति । उपेक्षेन्द्रियं तु या मध्या वेदना (सा) नैव
साता नासातेत्यर्थ ।