अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १४७
नैवसातानासाता अदुःखसुखा वेदना मध्येत्युच्यते। सोपेक्षेन्द्रियम्।
किं कायिकी चैतसिकी ? इत्याह—
उभयी
किं पुनः कारणम्—इयमभिसमस्यैकमिन्द्रियं क्रियते ?
अविकल्पनात् ॥ ८ ॥
चैतसिकं हि सुखदुःखं प्रायेण विकल्पनादुत्पद्यते, न तु कायिकम्; विषय-
वशादर्हतामप्युत्पत्तेः । अतस्तयोरिन्द्रियत्वेन भेदः । उपेक्षा तु स्वरसेनेवाविकल्प-
यत¹ एवोत्पद्यते कायिकी चैतसिकी ² चेत्येकमिन्द्रियं क्रियते। अन्यथा च कायिकं
सुखमनुगृह्णाति, अन्यथा चैतसिकम्। एवं दुःखमन्यथा कायिकमुपहन्त्यन्यथा
चैतसिकम्। उपेक्षायां नैष³ विकल्पोऽस्ति, अत उपेक्षणं प्रत्यविकल्पनादभेदः।
दृग्भावनाऽशैक्षपथे नव त्रीणि
'उभयी' इति। उभयावयवावस्या⁴ उभयी। कायिकी, चेतसिकीत्यर्थः ।
“अविकल्पनात्” इति। अभिनिरूपणविकल्पाभावादित्यर्थः । प्रायेनेति ग्रहणं
समाधिजविपाकजप्रीतिसुखपरिवर्जनार्थम् । न तु कायिकमिति । न कायिकं
सुखदुःखं विकल्पनादुत्पद्यते, किं कारणम् ? इत्याह—विषयवशादर्हतामप्यु-
त्पत्तेरिति । प्रहीणप्रियाप्रियविकल्पानामप्यर्हतां विषयवशेनैव कायिकसुखदुःखो-
त्पादात्। अतस्तयोरिन्द्रियत्वेन भेद इति । तयोः कायिकचैतसिकयोः सुखयोः,
दुःखयोश्च इन्द्रियत्वेन भेद = पृथक्त्वम्—सुखेन्द्रियम्, सौमनस्येन्द्रियम्;
दुःखेन्द्रियम्, दौर्मनस्येन्द्रियमिति । उपेक्षा तु स्वरसेनेव अनभिसंस्कारेणा-
विकल्पयत एव अनभिरूपयत एवोत्पद्यते कायिकी चैतसिकी वा विपाकजा
नैष्यन्दिनी वा। तस्माद् एकमिन्द्रियं क्रियते इन्द्रियत्वेनाभेद उपेक्षेन्द्रियमिति ।
अन्यथा च कायिकमिति । विस्तर —अन्येनानुभवरूपविशेषेण कायिकमुपहन्ति,
अन्येन चैतसिकमिति। उपेक्षायां नैष विकल्प इति। एष स्वरूपविशेषलक्षणो
विकल्पो नास्ति। अत उपेक्षणं प्रति उपेक्षाक्रिया प्रति अविकल्पनाद् अस्व-
भावविशेषादभेदः॥ ८ ॥
“दृग्भावनाऽशैक्षपथे” इति। दृग्=दर्शनम् । दृशो भावनाया अशैक्षस्य च
पन्था दृग्भावनाशैक्षपथः, तस्मिन्नेव मार्गत्रये यानि मनःसुखसौमनस्योपेक्षा-
१ स्वरसेना विकल्पयत—का०। २ चेत्ये०—का०। ३. त्वेष—का०।
४ उभयावयवावस्था—इति मुद्रित पाठ।