अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[नि ] द्वितीयं कोशस्थानम् १४५
तत्र चक्षुरादीना पुरुषेन्द्रियपर्यन्ताना कृतो निर्देशः । जीवितेन्द्रियस्य
विप्रयुक्तत्वाद् विप्रयुक्तेष्वेव ( अ० को० २.४५ ) करिष्यते निर्देशः । श्रद्धा-
दीना चैत्तेषु ( अ० को० २ २४ ) करिष्यते । सुखादीनामाज्ञास्यामीन्द्रिया-
दीना च कर्तव्यः । सोऽयं क्रियते--
दुःखेन्द्रियमसाता या कायिकी वेदना
असातेत्युपघातिका, दुःखेत्यर्थः ।
क्तम् । यदि यस्य यत्र पुरुषकारोऽस्ति, तस्य तत्रेन्द्रियत्वमिष्यते, स च नियमहेतु
पूर्वोक्तो नेष्यते । तस्मादयुक्तं वागादीनामिन्द्रियत्वम् ॥ ६ ॥
तत्र चक्षुरादीनामिति । विस्तर--तत्रेति वाक्योपन्यासे । कृतो निर्देश
इति । "तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादश्चक्षुरादय" ( अभि० को० १९ ), "कायात्
स्त्रीपुरुषेन्द्रिये" ( अभि० को० २२ ), "विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः" ( अभि०
को० १ १६ ) इति । जीवितेन्द्रियस्येति । "आयुर्जीवितमाधार ऊष्मविज्ञान-
योर्हि य" ( अभि० को० २ ४५ ) इत्यत्र । श्रद्धादीना चैत्तेष्विति । "श्रद्धा-
प्रमाद प्रश्रब्धि" ( अभि० को० २ २५ ) इत्यत्र प्रदेशे । ननु च वेदनाया
अपि कृतो निर्देशः, चैत्तेष्वपि करिष्यते--"वेदनाऽनुभव" ( अभि०को० १ १४ )
इति, "वेदना चेतना संज्ञा" ( अभि० को० २ २४ ) इति वचनात् ? सत्यम्,
सामान्यं रूपं वेदनाया उक्तम्, वक्ष्यते च, विशेषविभागरूपं त्विह विवक्षितमिति
'सुखादीना कर्तव्यो निर्देशः' इत्याह । आज्ञास्यामीन्द्रियादीना तर्हि न कर्तव्यः,
यस्मान्मनसो लक्षणमुक्तम्, श्रद्धादीना चैत्तेषु करिष्यते, सुखसौमनस्यो-
पेक्षाणामिह क्रियते ? एषामपि कर्तव्य एव, यस्मान्नवद्रव्यस्वभावत्वमेषा
दर्शयितव्यम् । एतस्या चावस्थायामेतानि नव द्रव्याण्यनाज्ञातमाज्ञास्यामी-
न्द्रियाख्या लभन्ते, एतस्यामवस्थायामाज्ञेन्द्रियाख्याम्, एतस्यामाज्ञातावीन्द्रि-
याख्या लभन्ते--इति स एषामवस्थाविशेषो दर्शयितव्य इत्यतः सूक्तमेतत्--
सुखादीनामाज्ञास्यामीन्द्रियादीना च कर्तव्य इति ।
"असाता या कायिकी वेदना" इति । 'असाता' इति सातानिवृत्त्यर्थम् ।
'कायिकी' इति मानसीनिवृत्त्यर्थम् । तत्र काया चक्षुरादय पञ्च, परमाणुस-
ञ्चयात्मकत्वात् । तत्र काये भवा, कायेन वा आश्रयेण सह चरतीति
कायिकी । या उपघातिका पञ्चेन्द्रियाश्रया वेदना, तद् "दुःखेन्द्रियम्"
इत्यवगन्तव्यम् ।
अभि० को० १०