अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
वाचस्तु नेन्द्रियत्वम्; वचने शिक्षाविशेषापेक्षत्वात्। पाणिपादस्य चादान-
विहरणादनन्यत्वात्। तदेव हि तदन्यथा अन्यत्र चोत्पन्नमादानं विहरणं
चोच्यते; विनापि च पाणिपादेनादानविहरणादुरगप्रभृतीनाम्।
पायोरपि नेन्द्रियत्वम्; उत्सर्गे गुरुद्रव्यस्याकाशे सर्वत्र पतनात्। वायुना
च तत्प्रेरणात्।
उपस्थस्यापि नेन्द्रियत्वम्; आनन्दे स्त्रीपुरुषेन्द्रियकृतं हि तत् सौख्यमिति।
कण्ठदन्ताक्षिवर्त्माङ्गुलिपर्वणामपि चाभ्यवहरणचर्वणोन्मेषनिमेषाकुञ्चनवि-
काशक्रियास्विन्द्रियत्वं प्रसज्येत, सर्वस्य वा कारणभूतस्य स्वस्यां क्रियायाम्।
इत्युक्तं वागादीनामिन्द्रियत्वम्॥ ६॥
वाचस्तु नेन्द्रियत्वं वचने शिक्षाविशेषापेक्षत्वात्। जातमात्रो हि बालको
विनैव शिक्षया चक्षुषा रूपाणि पश्यति, न त्वेवं वचनं करोति। तस्मादि-
न्द्रियधर्मातिक्रान्तत्वान्न वाक् इन्द्रियं भवितुमर्हति। जिह्वेन्द्रियाधिष्ठानस्यैव
त्वेतत् कर्मवचनमिति। पाणिपादस्य चादानविहरणादनन्यत्वादिति। पाणिरेव
हि अन्यथान्यत्र चोत्पन्न आदानमुच्यते। पाद एव चान्यथान्यत्र चोत्पन्नो विहरण-
मिति, कर्माभावात्। स्वात्मनि च वृत्तिविरोधात् न पाणिपादस्येन्द्रियत्वम्।
उरगप्रभृतीनामिति। सर्पादीना पाणिपादं नास्ति, अथ च तेषामादानविहरणं
भवति। (इति) न पाणिपादस्येन्द्रियत्वम्। तेषामप्यस्ति सूक्ष्ममिति चेत्?
न, साध्यत्वात्।
पायोरपि नेन्द्रियत्वमुत्सर्गे इति। अशुच्युत्सर्गे। गुरुद्रव्यस्य यस्य कस्यचिद्
आकाशे छिद्रे सर्वत्र पात्यमानादन्यथापि पतनात्। गुरुद्रव्यस्य गुरुत्वादेव स्वयं
पतनम्, नेन्द्रियकम्। वायुना च तत्प्रेरणादिति। वायुना तस्य गुरोरशुचिद्रव्यस्य
प्रेरणा। वायोरेव तत्त् कर्म स्यात्, न पाय्विन्द्रियस्य, तदनुपलब्धे।
उपस्थस्यापि नेन्द्रियत्वमानन्द इति। कायेन्द्रियैकदेशस्त्रीपुरुषेन्द्रियव्यतिरिक्त-
कल्पितस्य उपस्थस्य नेन्द्रियत्वमानन्दे। कायेन्द्रियैकदेशभूतस्त्रीपुरुषेन्द्रियकृतं
हि तत् क्लिष्टं सौख्यमिति वाक्यार्थः।
कण्ठदन्ताक्षिवर्त्माङ्गुलिपर्वणामपीति। विस्तर.—यद्यथोक्तात् कारणादे-
तावन्त्येवेन्द्रियाणीति नेष्यते, कण्ठस्याभ्यवहरणे, दन्तस्य चर्वणे, अक्षिवर्त्मन
उन्मेषनिमेषे, पर्वणोऽस्थिसन्धिसङ्कोचविकाशक्रियायामिन्द्रियत्वं प्रसज्येत।
सर्वस्य वा कारणभूतस्येति। विस्तर—सर्वस्य वा कारणभूतस्य बीजादे
स्वस्यां क्रियायां स्वकार्यक्रियायामङ्कुरादिलक्षणायामिन्द्रियत्वं प्रसज्येतेत्यधि-