अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १४१
वेदनाभिः । व्यवदानसम्भरणं पञ्चभिः, व्यवदानं त्रिभिः । अतो नाविद्यादीना-
मिन्द्रियत्वमिष्टम् ।
प्रवृत्तेराश्रयोत्पत्तिस्थितिप्रत्युपभोगतः ।
चतुर्दश तथान्यानि निवृत्तेरिन्द्रियाणि वा ॥ ६ ॥
मतविकल्पार्थो वाशब्दः । अपरे पुनराहुः—प्रवृत्तेराश्रयः षडिन्द्रियाणि ।
उत्पत्तिः स्त्रीपुरुषेन्द्रिये; तत उत्पत्तेः । स्थितिर्जीवितेन्द्रियम्; तेनावस्थानात् ।
उपभोगो वेदनादिभिः । अत एतानि चतुर्दशेन्द्रियाणि । तेनैव प्रकारेण
निवृत्तेरन्यानि । श्रद्धादयो¹ हि निवृत्तेराश्रया । आज्ञास्यामीन्द्रियं प्रभवः,
स्थितिराज्ञेन्द्रियम्, उपभोग आज्ञातावीन्द्रियेणेत्यत एतावन्त्येवेन्द्रियाणि । अत
एव चैषामेषोऽनुक्रम ।
कायाश्च—तदेतदपि सत्त्वद्रव्यमिष्यते, न तु मौलम् । न ह्यधिष्ठानाद्याधिपत्य-
सम्भूतं षडायतनमिति । व्यवदानसम्भरणं पञ्चभिरिति । श्रद्धादिभिः । व्यवदानं
त्रिभिरिति । अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियादिभि ॥ ५ ॥
अपर कल्प —"प्रवृत्तेराश्रयोत्पत्ति०" इति । विस्तर.—प्रवृत्तिपक्षं निवृत्ति-
पक्षं चाधिकृत्योच्यते । प्रवृत्ते = संसारस्याश्रयः, उत्पत्तिः, स्थितिः, उपभोगश्च ।
निवृत्तेरपि निर्वाणस्याश्रयः, उत्पत्तिः, स्थितिः, उपभोगश्च । एतावता च पुरुषार्थ-
परिसमाप्तिरिति । निरर्थिका तदन्येन्द्रियप्रज्ञप्तिः, भवतामपि पुरुषार्थपरिसमाप्ति
पठ्यते, तस्य शब्दाद्युपलब्धिरादिर्गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरन्त इति ? तत्र षडा-
यतनं मूलसत्त्वद्रव्यभूतं ससरतीति प्रवृत्तेराश्रयः । उत्पत्तिः स्त्रीपुरुषेन्द्रिय इति ।
उत्पद्यतेऽस्या इत्युत्पत्ति । कस्माद् ? इत्याह—तत उत्पत्ते । कस्य ? षडायत-
नस्य । मन कायेन्द्रिययोः साक्षात् ताभ्यामुत्पत्तेश्चक्षुरादीनां चतुर्णां क्रमेणोत्पत्तेः ।
स्थितिर्जीवितेन्द्रियेण षडायतनावस्थानात् । उपभोगो वेदनादिभिः । सुखादिभिः ।
श्रद्धादयो हि निवृत्तेराश्रया इति । श्रद्धादीनां प्रतिष्ठाभूतत्वात् । आज्ञास्यामीन्द्रियं
प्रभव इति । आदिभवः, प्रथमतोजनास्रवोत्पत्तेः । स्थितिराज्ञेन्द्रियम्, प्राबन्धिक-
त्वात् । उपभोग आज्ञातावीन्द्रियेणेति, तेन विमुक्तिप्रीतिसुखप्रतिसंवेदनात् । अत
एतावन्त्येवेन्द्रियाणीति । नाविद्यादीनामिन्द्रियत्वमिष्टमित्यर्थः । अत एव चैषा-
मेषोऽनुक्रम इति । चक्षुरिन्द्रियं यावदाज्ञातावीन्द्रियमिति प्रवृत्तिनिवृत्त्योराश्र-
यादिभावात् ।
१ श्रद्धादीनि—का० ।