अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-५ ।
आदिशब्दोऽन्यपर्यायद्योतनार्थः। कतमोऽन्यः पर्यायः? दर्शनहेयक्लेश-
परिहाणं प्रत्याज्ञास्यामीन्द्रियस्याधिपत्यम्। भावनाहेयक्लेशप्रहाणं मत्याज्ञेन्द्रियस्य।
दृष्टधर्मसुखविहार प्रत्याज्ञातावीन्द्रियस्य, विमुक्तिप्रीतिसुखप्रतिसंवेदनादिति¹ ॥
आधिपत्यादिन्द्रियत्वेऽविद्यादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम्? अविद्यादीनामपि हि
संस्कारादिष्वाधिपत्यम्, अत एषामपीन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम्, वागादीनां च,
वाक्पाणिपादपायूपस्थानामपि चेन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम्; वचनादानविहरणोत्सर्गा-
नन्देष्वाधिपत्यात्? न खलूपसंख्यातव्यम्; यस्मादिहेष्टम्—
चित्ताश्रयस्तद्विकल्पः स्थितिः संक्लेश एव च।
संभारो व्यवदानं च यावता, तावदिन्द्रियम् ॥ ५ ॥
तत्र चित्ताश्रयः षडिन्द्रियाणि। एतच्च षडायतनं मौलं सत्त्वद्रव्यम्।
तस्य स्त्रीपुरुषविकल्पः स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां स्थितिर्जीवितेन्द्रियेण, संक्लेशो
दृष्टधर्मसुखविहारं प्रतीति विस्तरः। दृष्टो धर्मः दृष्टधर्म दृष्टजन्मेत्यर्थः,
सुखो विहारः सुखविहारः; दृष्टधर्म सुखविहार दृष्टधर्मसुखविहारः। त प्रत्या-
ज्ञातावीन्द्रियस्याधिपत्य विमुक्तप्रीतिसुखप्रतिसंवेदनादिति। विमुक्तिः = क्लेश-
प्रहाणम्, प्रीति =सौमनस्यम्, सुखम्=प्रस्रब्धिसुखम्। विमुक्त्या प्रीतिसुखस्य
प्रतिसंवेदनं विमुक्तिप्रीतिसुखप्रतिसंवेदनम्, तस्मादिति; तदुक्तं भवति—
विमुक्तिप्रीतिसुखप्रतिसंवेदनमेव दृष्टधर्मसुखविहार इति ॥ ४ ॥
वाक्पाणिपादपायूपस्थानामपि चेन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यमिति। साङ्ख्याः चक्षु-
रिन्द्रियादिव्यतिरिक्तानि वागिन्द्रियादीनि कल्पयन्ति - वागिन्द्रियं येन वचनं
क्रियते, पाणीन्द्रियं येन किञ्चिद् द्रव्यमादीयते, पादेन्द्रियं येन विहरणं क्रियते,
चंक्रमणमित्यर्थः, पाय्विन्द्रियं येन पुरीषोत्सर्गं क्रियते, उपस्थेन्द्रियं कायेन्द्रियैक-
देशव्यतिरिक्तं येनानन्दः सुखविशेषः प्राप्यते। न खलूपसंख्यातव्यमविद्यादीना-
मिन्द्रियत्वम्, येनार्थेन भगवता द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि, तत्राविद्यादीना-
मयोगात्।
कोऽसावर्थ इत्याह—“चित्ताश्रयस्तद्विकल्पः” इति। विस्तरः—
चित्तस्याश्रयः, तदाश्रयस्य विकल्पः स्थिति संक्लेशः व्यवदानसम्भारो व्यव-
दानं चेति। एतच्च षडायतनं मौलं सत्त्वद्रव्यमिति। तदितरेषां तदाश्रितत्वात्।
तथा हि—षाडेन्द्रियाधिपत्यसम्भूतमिन्द्रियाधिष्ठानम्, षड् वा विषया विज्ञान-
१. ॰सुखसंवेदनादिति—का०।