अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १४१
यथाक्रमं स्त्रीत्वपुंस्त्वयोराधिपत्यात् । तत्र स्त्रीभावः—स्त्र्याकृतिस्वरचेष्टा-
भिप्रायाः१, एतद्धि स्त्रियाः स्त्रीत्वम् । पुंभावः—पुरुषाकृति. स्वरचेष्टा अभिप्रायाः,
एतद्धि पुंसः पुंस्त्वम् ।
निकायस्थितिसंक्लेशव्यवदानाधिपत्यतः ।
जीवितं वेदनाः पञ्च श्रद्धाद्याश्चेन्द्रियं मताः ॥ ३ ॥
निकायभागस्थितौ जीवितेन्द्रियस्याधिपत्यं संक्लेशे वेदनानाम् ।
तथा हि—"सुखायां वेदनायां रागोऽनुशेते, दुःखायां प्रतिघः, अदुःखादुःखा-
यामविद्या" ( ) इत्युक्तं सूत्रे । व्यवदाने श्रद्धादीनां
पञ्चानाम् । तथा हि तैः क्लेशाश्च विष्कम्भ्यन्ते२, मार्गश्चावाह्यते , अत एतेऽपि
प्रत्येकमिन्द्रियमिष्टाः ।
आज्ञास्याम्याख्यमाज्ञाख्यमाज्ञातावीन्द्रियं तथा ।
उत्तरोत्तरसम्प्राप्तिनिर्वाणाद्याधिपत्यतः ॥ ४ ॥
प्रत्येकमिन्द्रियमित्युपदर्शनार्थं तथाशब्दः । तत्राज्ञास्यामीन्द्रियस्याज्ञे-
न्द्रियस्य प्राप्तावाधिपत्यम् । आज्ञेन्द्रियस्याज्ञातावेन्द्रियप्राप्तौ आज्ञातावीन्द्रियस्य
परिनिर्वाणे । न ह्यविमुक्तचित्तस्यास्ति परिनिर्वाणमिति ।
वैधर्म्येण चक्षुरिन्द्रियवत् । स्त्र्याकृतिस्वरचेष्टाभिप्रायाः इति । स्त्र्यभिप्रायः पुरुषा-
भिप्रायो विपर्ययेण । तदेवं सति सत्त्वविकल्प एव स्त्रीपुरुषेन्द्रिययोराधि-
पत्यम् ॥ २ ॥
निकायभागस्थितौ जीवितेन्द्रियस्याधिपत्यम् । नतु वैभाषिकवत् ।। निकाय-
भागसम्बन्धे तत्र मनस एवाधिपत्यात् । संक्लेशं वेदनानामिति। अत्र वैभाषिकैः
सार्धमैकमत्यम् । तथा हि तैरिति । तथा हि—तैः श्रद्धादिभि क्लेशाश्च विष्क-
म्भ्यन्ते लौकिकमार्गगतैर्मार्गश्चावाह्यते निर्वेधभागीयादिगतेः। तदेवं व्यवदान-
सम्भारे श्रद्धादीनां प्रत्येकमाधिपत्यमुक्तं भवति ॥ ३ ॥
न ह्यविमुक्तचित्तस्यास्ति परिनिर्वाणमिति । आज्ञातावीन्द्रियं क्षयज्ञानाद्यना-
स्रवमिन्द्रियम् । तदेव च विमुक्तं क्लेशविमुक्त्या, सन्तानविमुक्त्या च । तत्प्राप्तस्य
निरुपधिशेषनिर्वाणं भवति । तस्मादाज्ञातावीन्द्रियस्य निरुपधिशेषनिर्वाण
आधिपत्यं व्यवस्थाप्यते ।
१. स्त्र्याकृति स्वरचेष्टा अभिप्राया.—का० । २. विष्कभ्यन्ते—का० ।