अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११८५
ध्यानानां रूपधातौ तु ताभ्यां धर्मतयापि च ॥ ३८ ॥
रूपधातौ ध्यानोत्पादनमेताभ्यां च¹ हेतुकर्मबलाभ्यां धर्मतयापि² च
संवर्तनीकाले । तदानीं हि सर्वसत्त्वा एवाधरभूमिकास्तद्ध्यानमुत्पादयन्ति;
कुशलानां³ धर्माणा मुद्भूतवृत्तित्वात् ॥ ३८ ॥
कियच्चिरं पुनरयं सद्धर्मः स्थास्यति ? यत्रेमे ईदृशा⁴ धर्माणां
प्रकाराः प्रज्ञायन्ते ?
नन्त्यायतनॊपपन्नस्य कर्मबलात् । ऊर्ध्वभूमिकस्य विज्ञानानन्त्यायतनभूमि-
कस्यापरपर्यायवेदनीयस्य कर्मणः प्रत्युपस्थितविपाकत्वात् । तद्वैराग्यानुकूला
सन्ततिरवतिष्ठते । न ह्यधस्तादवीतरागेणोर्ध्वं शक्यमुपपत्तुमिति । एताभ्यां
च हेतुकर्मबलाभ्याम् ।
कथं प्रथमादिषु ध्यानेषु द्वितीयादिध्यानोत्पादनम् ? हेतुबलाच्च
आसन्नाभीक्ष्णाभ्यासात् । कर्मबलाच्चोर्ध्वभूमिकस्येति विस्तरेण योज्यम् ।
"धर्मतयापि च" इति । कथं धर्मता नाम ? केचित् तावत्
सौत्रान्तिका आहुः—एषामेव धर्माणा मुद्भूतवृत्तीनां पूर्वध्यानवासनाधि-
पत्यात् तदुत्पत्तौ उपदेशमन्तरेण ध्यानोत्पत्तावानुगुण्यं धर्मता, प्रकृतिः ।
स्वभावतेत्यर्थः ।
वैभाषिका अपि केचिदाहुः—पूर्वजन्मनिकात् सभागहेतोः निष्यन्द-
फलं ध्यानोत्पादनम्, तदुपदेशमन्तरेण अन्यतो धर्मतेति ।
कुशलानां धर्माणा मुद्भूतवृत्तित्वादिति । तत्र संवर्तनीकाले कुशलानां
कर्मपथानामित्यर्थः । वृत्तिस्तेषामेव धर्माणां यत् कारित्रम् । उद्भूता
उत्कृष्टा वृत्तिरेषामित्युद्भूतवृत्तयः, तद्भावः, तस्मात् । एतदुक्तं भवति—
तेषां कुशलानां प्रकर्षेणात्मलाभात् तदुत्पत्त्यानुगुण्येन आत्मलाभात् तदु-
पदेशमन्तरेणान्यतः पूर्वध्यानवासनायां सत्यां ध्यानोत्पत्तिरिति ॥ ३८ ॥
इम ईदृशा धर्माणां प्रकारा इति । सास्रवानास्रवाणां धर्माणां
धातुभूम्यालम्बनाकारादिप्रकारा यथायोगमित्यर्थः ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. धर्मतया—का० ।
३. कृत्स्नानां—का० ।
४. ईदृशानां—का० ।