अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
सेञ्जितानि उक्तानि भगवता; सापक्षालत्वात् ॥ १० ॥
अष्टापक्षालमुक्तत्वादानिञ्जं तु चतुर्थकम् ।
के पुनस्तेऽपक्षालाः ?
वितर्कचारौ श्वासौ च सुखादि च चतुष्टयम् ॥ ११ ॥
वितर्कविचारौ सुखदुःखे सौमनस्यदौर्मनस्ये श्वासप्रश्वासाश्च—एषा-
मष्टानामेकोऽप्यपक्षालश्चतुर्थे नास्ति, अतस्तदानेञ्ज्यमुक्तम् ।
वितर्कविचारप्रीतिसुखैरकम्पनीयत्वादानेञ्ज्यं चतुर्थं ध्यानम्; सूत्रे
निवातप्रदीपनिदर्शनादित्यपरे¹ ॥ ११ ॥
द्वयोर्ध्यानयोः सौमनस्यमुक्तम्; प्रीतिवचनात् । तृतीये सुखम्, चतुर्थे
उपेक्षा । तत् किं या ध्यानसमापत्तिषु वेदनास्ता एव ध्यानोपपत्तिषु ? नेत्याह ।
किं तर्हि ?
सौमनस्यसुखोपेक्षा उपेक्षासुमनस्कते ।
सुखोपेक्षे उपेक्षा प्रविदो ध्यानोपपत्तिषु ॥ १२ ॥
प्रथमध्यानोत्पत्तौ तिस्रो वेदनाः—सुखं त्रिविज्ञानकायिकम्, सौमनस्यं
मनोभूमिकम्, उपेक्षा चतुर्विज्ञानकायिकी । द्वितीयध्यानोपपत्तौ द्वे वेदने—
सौमनस्योपेक्षे मनोभूमिके । सुखं नास्ति; अस्य विज्ञानकायाभावात् ।
तृतीयध्यानोपपत्तौ द्वे वेदने—सुखोपेक्षे मनोभूमिके । चतुर्थध्यानोपपत्तावु-
पेक्षैव ॥ १२ ॥
कुशलमहाभूमिकयोः प्रश्रब्ध्युपेक्षयोरपरिग्रहाद् भवत एव ते
इत्यपरे ॥ १० ॥
“श्वासौ” इति । आश्वासप्रश्वासौ । द्वित्वप्रदर्शनार्थ चात्र द्विवचन-
निर्देशः । वितर्कविचारप्रीतिसुखैरकम्पनीयत्वादिति । यथा पूर्वकानि त्रीणि
ध्यानानि वितर्कादिभिः कम्प्यन्ते²; प्रथमं ध्यानं वितर्कविचाराभ्यां कम्प्यते,
द्वितीयं प्रीत्या, तृतीयं सुखेन; नैवमेभिश्चतुर्थं कम्प्यते ।
यथा निवाते दीपो न कम्प्यते वायुना तद्वदित्युक्तं सूत्रे इत्यपर
आहुः । अष्टापक्षालमुक्तत्वात् ॥ ११ ॥
१. निर्वात—का० । २. कम्प्यते—जा० ।