अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१००० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
दशोत्तरे चोक्तम्- "एको धर्म उत्पादयितव्यः-सामयिकी कान्ता
चेतोविमुक्तिः । एको धर्मः साक्षात्कर्तव्यः - अकोप्या चेतोविमुक्तिः" इति । यदि
चार्हत्त्वं सामयिकी कान्ता चेतोविमुक्तिरभविष्यत्, किमर्थं तत्रैव दशकेऽर्हत्त्वस्य
द्विग्रहणमकरिष्यत् ।
न च क्वचिदर्हत्त्वमुत्पादयितव्यमुक्तम् । किं तर्हि ? साक्षात् कर्तव्यम् ।
मृद्विन्द्रियसंगृहीतं चार्हत्त्वमुत्पादयितव्यमिति । किमनेन ज्ञापितं भवति ? यदि
तावदुत्पादयितुं शक्यमित्यन्यदपि शक्यम् । अथोत्पादनमर्हतीति, अन्यत् सुतरा-
मर्हति । तस्मान्न सामयिकी विमुक्तिरर्हत्त्वम् ।
कथं तर्हि समयविमुक्तोऽर्हन्नुच्यते ? यस्य मृद्विन्द्रियत्वात् समयापेक्षः
समाधिसम्मुखीभावः । विपर्ययादसमयविमुक्तः । अभिधर्मेऽपि चोक्तम्- "त्रिभिः
द्विप्रकारत्वादर्हत्त्वस्य पृथग्वचनमिति वैभाषिकवचनावकाशं पश्यन् पुनराह-
यदि चार्हत्त्वमिति विस्तरः । यद्यर्हत्त्वमेव सामयिकी कान्ता चेतोविमुक्तिरभविष्यत्,
किमर्थं तत्रैव दशके न सूत्रान्तरे अर्हत्त्वस्य द्विग्रहणमकरिष्यत्-एको धर्मः
साक्षात्कर्तव्यः, अकोप्या चेतोविमुक्तिरिति । नैवाकरिष्यदित्यर्थः । एवं
ह्यावक्ष्यत्-एको धर्मः साक्षात्कर्तव्यश्चेतोविमुक्तिरिति । ब्रूयास्त्वर्हत्त्वं
द्विप्रकारम् । अतो वचनविभागेनोच्यते-एकमुत्पादयितव्यम्, द्वितीयं
साक्षात्कर्तव्यमिति ।
अत्र ब्रूमः- न च क्वचिदर्हत्त्वमुत्पादयितव्यमुक्तम् । किं तर्हि ? साक्षात्कर्तव्य-
मिति । तत्रतत्र सूत्रे । अभ्युपेत्यापि ब्रूमः । मृद्विन्द्रियसंगृहीतं चोत्पादयितव्य-
मिति । किमनेन ज्ञापनेन ज्ञापितं कथितं भवति । यदि तावदुत्पादयितुं
शक्यमित्येतज्ज्ञापितं भवति । शकि लिङ् च (पा. सू. ३.३. ७२) इति कृत्यप्रत्यय-
लक्षणात् । अन्यदपि शक्यं यत्तीक्ष्णेन्द्रियसंगृहीतमर्हत्त्वम् । तथा च सत्येवं
सूत्रे वक्तव्यं स्यात्-एको धर्म उत्पादयितव्यः, चेतोविमुक्तिरिति । अथोत्पादन-
मर्हतीत्येतज्ज्ञापितं भवति । "अर्हे कृत्यतृचश्च" (पा. सू. ३.३.१७६) इति
लक्षणपरिग्रहात् । अन्यत् सुतरामर्हति । यत्तीक्ष्णेन्द्रियसंगृहीतमर्हत्त्वम्, तद्ध्य-
कोप्यत्वात् सुष्ठूत्पादयितुमर्हतीत्यभिप्रायः ।
कथं तर्हीति विस्तरः । यदि सामयिकी विमुक्तिरहत्त्वं भवति, एवं तद्योगात्
समयविमुक्तोऽर्हन्निति युज्यत इत्यभिप्रायः । समयापेक्षः समाधिसम्मुखीभाव