अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १००१
स्थानैः कामरागानुशयस्योत्पादो भवति । कामरागानुशयोऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः
कामरागपर्यवस्था नीयाश्च धर्मा आभासगता भवन्ति, तत्र चायोनिशो मनस्कारः"
इति । परिपूर्णोत्पत्तिरेवमिति चेत् ? कस्य वा परिपूर्णकारणस्योत्पत्तिः ।
एवं तावदागमात् ।
२. कथं युक्तितः ? यदि तावदर्हतस्तद्रूपः प्रतिपक्ष उत्पन्नो येन क्लेशा
अत्यन्तमनुत्पत्तिधर्मतामापन्नाः, कथं पुनः परिहीयते ! अथ नोत्पन्नः, कथं
क्षीणास्रवो भवति ! अत्यन्तमनपोद्धृतायां तद्बीजधर्मतायामक्षीणास्रवो वा पुनः
कथमर्हन् भवतीत्येवं युक्तिः ।
अङ्गारकर्षूपमं तर्हि परिहार्यम्, यत्रेदमुक्तम्- "यस्य खलु श्रुतवत
आर्यश्रावकस्यैवं चरत एवं विहरतः कदाचित् कर्हिचित् स्मृतिसम्प्रमोषादुत्पद्यन्ते
पापका अकुशला वितर्काः" इति ? स हि तत्रार्हन्नेव ज्ञापितः, "दीर्घरात्र
इति । यस्मादस्य समाधिः सास्रवोऽनास्रवोऽपि वा समयमारोग्यदेशविशेषादि-
लक्षणमपेक्षते । अभिधर्मेऽपि चोक्तमिति विस्तरः । कामरागानुशयोऽप्रहीणो
भवतीत्येतदुदाहरणम् । इदं चाप्युदाहरणम्--तत्र चायोनि॒शोमनस्कार इति ।
परिपूर्णोत्पत्तिरेवमिति चेत् । स्यान्मता परिपूर्णकारणस्य क्लेशस्यैवमुत्पत्तिः,
अपरिपूर्णकारणस्य तु क्लेशस्य विषयबलादेवेति ? तद्युक्तम्, कस्माद् ? इत्याह--
कस्य वापिपरिपूर्णकारणस्योत्पत्तिरिति । कस्योत्पत्तिः ? यतः अपरिपूर्णकारणस्यो-
त्पत्तिरस्ति । यावती हि हेतुप्रत्ययसामग्री कार्यस्योत्पत्तये प्रसिद्धा, सा तदेक-
देशविकला सती तस्योत्पत्तये न भवति । तद्यथा - चक्षूरूपालोकमनस्कार-
सामग्री चक्षुर्विज्ञानस्योत्पत्तये प्रसिद्धा ।.स तदन्येतरविकला सती तदुत्पत्तये
न भवतीति तस्मान्न किञ्चिदेतत् ।
तद्रूप इति तत्प्रकारः । तत्स्वभाव इति वा । अथ नोत्पन्न इति प्रतिपक्षः ।
तद्बीजधर्मतायामिति । क्लेशबीजस्वभाव इत्यर्थः । तस्यामनपोद्धृतायामनुन्मूलि-
तायां कथं क्षीणास्रवो भवतीति । ब्रूयास्त्वम्- न भवतीति । अत आह--
अक्षीणास्रवो वा कथमर्हन् भवतीति ।
एवं चरत इति । स्मृतिमत्तश्चरत इत्यर्थः । अनन्तरं स्मृतिवचनात् । 'शैक्षः सः'
इत्यस्य वचनस्य परिहारार्थं स एव परिहाणिवाद्याह - स हि तत्रार्हन्नेव ज्ञापित
१. ० मनयो०-का० ।