अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६६
अपरिहाणधर्मस्थिताकम्प्याकोप्यधर्माणां को विशेषः ? अपरिहाणधर्माऽनुत्ता-
पनागतः, अकोप्यधर्मा तूत्तापनागतः । तौ हि यं यमेव समापत्तिविशेषमुत्पादयतः,
तस्मान्न परिहीयेते । स्थिताकम्प्यस्तु यस्मिन्नेव गुणे स्थितस्तस्मात् केवलं न
परिहीयते, न त्वन्यमुत्पादयति । उत्पादयति वा तस्मात्१ कम्प्यत२ इत्येव विशेषो
लक्ष्यते ।
आयुष्मान् गौतिकः३ शैक्षीभूतः सामयिक्या विमुक्तेरत्यास्वादनान्मृद्विन्द्रिय-
त्वाच्चाभीक्ष्णं परिहीयमाणो निर्विण्णः शस्त्रमाधारयन् कायजीवितनिरपेक्षत्वान्म-
रणकाल एवार्हत्त्वप्राप्तः परिनिर्वृत्तश्च४ । तस्मात् सोऽपि नार्हत्त्वात् परिहीणः ।
दृष्टधर्मसुखविहारेभ्यः, स परिहाणधर्मा । यो न परिहीयते तत एव सोऽपरि-
हाणधर्मा । एवं चेतनाधर्मादयोऽपि योज्याः । कथम् ? यः समाधिभ्रंशभयादा-
त्मानं चेतयते, स चेतनाधर्मा । योऽनुरक्षति कथञ्चिद् गुणविशेषम्,
सोऽनुरक्षणाधर्मा । यो यस्मिन्नेव गुणे स्थितः तस्मादनुरक्षन्नपि न कम्प्यते,
स स्थिताकम्प्यः । यः परेण प्रतिविध्यति, गुणविशेषमुत्पादयतीत्यर्थः, स
प्रतिवेधनाभव्यः । यो न कुप्यति उत्पन्नेभ्यो न परिहीयते, सोऽकोप्यधर्मा ।
को विशेष इति । अपरिहाणधर्मादीनां त्रयाणामपरिहाणियोगाद्विशेषम-
पश्यन् प्रश्नयति । अनुत्तापनागत इति । स्वभावतस्तीक्ष्णेन्द्रियः । नेन्द्रियोत्तापनां
प्राप्त इत्यर्थः । तस्मान् कम्प्यत इति । तस्मात् गुणविशेषादित्यर्थः । एष विशेषो
लक्ष्यत इति । आचार्यः स्वमतं दर्शयति ।
ननु चायुष्मान् गौतिकोऽर्हत्त्वान्नपरिहीण इत्येवं यदि वैभाषिको ब्रूयादिति
अस्य प्रतिविधानमारभ्यते—आयुष्मान् गौतिक इति विस्तरः । शैक्षीभूत इति । न
तावदर्हन् । शस्त्रमाधारयन्निति शस्त्रं वाहयन् । कायजीवितनिरपेक्षत्वात्
कारणात् मरणकाल एवार्हत्त्वं प्राप्तः। शस्त्राधारादुत्तरकाल इत्यर्थः । परि-
निर्वृत्तश्च४ तेनैव शस्त्रप्रहारेण ।
दशोत्तरे चेति । दशोत्तरनामसूत्रे । किमुक्तम् ? इत्याह—एको धर्म उत्पादयि-
तव्यः । कतमः ? इत्याह—सामयिकी कान्ता चेतोविमुक्तिरिति । दृष्टधर्मसुख-
विहार इत्यभिप्रायः । एको धर्मः साक्षात्कर्तव्यः । कतमः ? इत्याह—अकोप्या
चेतोविमुक्तिरिति । अर्हत्त्वमित्यभिप्रायः । पृथग्वचनाद् द्यकोप्यविमुक्ति-
लक्षणादर्हत्त्वस्वभावा, न कान्ता चेतोविमुक्तिरुक्तेत्यभिप्रायः ।
१. तस्मात्त-का० । २. कम्पत-का० ।
३. भोतिकः-का० । ४. परिनिवृत्तिश्च-जा० ।