अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
दृष्टिप्राप्तान्वयश्च सः ।
स चाकोप्यधर्मा दृष्टिप्राप्तपूर्वको वेदितव्यः ।
किं पुनरेते षडर्हन्त आदित एव तद्गोत्रा भवन्ति ? अथ पश्चात् ?
तद्गोत्रा आदितः केचित् केचिदुत्तापनागताः ।। ५७ ।।
कश्चित् प्रथमत एव चेतनाधर्मगोत्रको भवति । कश्चित् पुनः परिहाणधर्मा
भूत्वेन्द्रियाणामुत्तापनया चेतनाधर्मतां गतः । एवं यावदकोप्यधर्मतां गतो
वेदितव्यः ।
तत्र परिहाणधर्मा यः परिहातुं भव्यः, न च चेत¹नादिधर्मा । चेतनाधर्मा
यश्चेतयितुं भव्यः । अनुरक्षणाधर्मा योऽनुरक्षितुं भव्यः । स्थिताकम्प्यो यः
सम्भवासम्भवतः । परिहाणिसम्भवात् कालान्तरविमुक्त्या समयविमुक्त-
इत्युच्यते । परिहाण्यसम्भवादत्यन्तविमुक्त्यासमयविमुक्त इत्युच्यते ।
“दृष्टिप्राप्तान्वयश्च सः” इति । यदा शैक्षो भूत्वेन्द्रियाणि सञ्चरति, स
दृष्टिप्राप्ततामापद्यते । अथ स्वभावतस्तीक्ष्णेन्द्रियः, स षोडशे चित्तक्षणे दृष्टिप्राप्त
एव । तस्मादसावकोप्यधर्मा दृष्टिप्राप्तपूर्वक इत्युच्यते । यस्त्वर्हत्त्वावस्थायामि-
न्द्रियाणि सञ्चरति, नासावकोप्यधर्मा दृष्टिप्राप्तपूर्वक इत्यवगन्तव्यम् ।
कश्चित् प्रथमत एव चेतनाधर्मगोत्रक इति । परिहाणधमा नोच्यते;
यस्मादुत्तापनागतो न भवतीति । “तद्गोत्रा आदितः केचित्” इत्यपदिष्टम्,
तत् किमिदं परिहाणधर्मगोत्रं नाम यावदकोप्यधर्मगोत्रमिति, न तैः
परिहाणधर्मादिगोत्रमपदिष्टम् ? तत्र केचिदेवं वर्णयन्ति—कुशलमूलानि गोत्र-
मिति । कस्यचिद्धि यादृशानि कुशलानि भवन्ति, यः परिहाणधर्मा
यावदकोप्यधर्मा । अन्ये पुनराहुः—पृथग्जनावस्थामारभ्येन्द्रियभेदो गोत्रमिति ।
सौत्रान्तिकाः पुनर्वर्णयन्ति—बीजं सामर्थ्यं चेतसो गोत्रमिति । पृथग्जना-
वस्थायां शैक्षावस्थायां तद्बीजवृत्तिलाभात् परिहाणधर्मेत्युच्यते । एवं यावद्-
कोप्यधर्मेति ।
तत्र परिहाणधर्मेति विस्तरः । परिहाणधर्मा यः परिहातुं भव्य इति ।
यद्येतावद् ब्रूयात्, न च चेतनादिधर्मेत्येतन्न ब्रूयात्, सर्व एवैते चेतना-
धर्मादयश्चत्वारः परिहातुं भव्या इत्येषामेवान्यतरः परिहाणधर्मा स्यात् ।
न तेभ्योऽन्यः पञ्चमः । अतस्तेभ्योऽन्य एवायं पञ्चम इति विशेषयन्न च
चेतनादिधर्मेत्याह । चेतनाधर्मादीनां पुनश्चतुर्णां परिहाणधर्मकत्वेऽसति
१. का० पुस्तके नास्ति ।