अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६१
परिहाणिप्रत्ययं बलवन्तमन्तरेणानुरक्षन्नपि स्थातुं भव्यः, न हातुं नापि वर्धयितुं
विनाभियोगेन । प्रतिवेधनाभव्यो योऽकोप्यः प्रतिवेद्धुं भव्यः । अकोप्यधर्मा यो
नैव परिहातुं भव्यः ।
प्रथमौ द्वौ पूर्वमेव शैक्षावस्थायां सातत्य-सत्कृत्यप्रयोगविकलौ । तृतीयः
सातत्यप्रयोगो । चतुर्थः सत्कृत्यप्रयोगी । पञ्चम उभयथाप्रयोगी मृद्विन्द्रियस्तु ।
षष्ठ उभयथाप्रयोगी तीक्ष्णेन्द्रियश्च ।
नचावश्यं परिहाणधर्मा परिहीयते, नापि यावत् प्रतिवेधनाभव्यः
प्रतिविध्यति । सम्भवं तु प्रत्येवमुच्यते । एवं च १ कृत्वा धातुत्रयेऽपि षडर्हन्तो
युज्यन्ते ।
एकैकस्य विशेषलक्षणापदेशादेव पुनरिदं वक्तव्यं जायते । चेतनाधर्मा चेतयितुं
भव्यो न चानुरक्षणाधर्मा, यावन् प्रतिवेधनाभव्य इति । एवमनुरक्षणाधर्मा ।
परिहाणिप्रत्ययं बलवन्तमन्तरेणेति । यदि परिहाणिप्रत्ययो बलवान् स्यात्,
परिहीयेत स इत्यभिप्रायः । अनेन बलवत्प्रत्ययवचनेन परिहाणधर्मणः
पूर्वोक्ताद् विशिनष्टि । परिहाणधर्मा ह्यबलवतापि परिहाणिप्रत्ययेन परिहीयते ।
परिहाणिप्रत्ययाः पुनर्यथा सूत्रम्—"पञ्च हेतवः, पञ्च प्रत्ययाः समयविमुक्त-
स्यार्हतः परिहाणाय संवर्तन्ते । कतमे पञ्च ? कर्मान्तप्रसृतो भवति, भाष्य-
प्रसृतो भवति, अधिकरणप्रसृतो भवति; दीर्घचारिका योगमनुयुक्तो भवति,
दीर्घेण च रोगजातेन स्पृष्टो भवति' इति । अननुरक्षन्नपीत । अनेनानुरक्षणा-
धर्मणो विशिनष्टि । स ह्यनुरक्षन्नेव न परिहीयेत, अयं त्वननुरक्षन्नपीति ।
अननुरक्षन्नपि तत्फलं स्थातुं भव्यः तत्फले । न हातुं तत्फलात् । नापि वर्धयितुं
प्रतिवेधनाभव्यताप्राप्त्या । विनाभियोगेन । विना वीर्येण । अनेनार्थादुक्तं
भवति—यद्यभियोगं कुर्याद्भव्यः स्यादिति प्रतिवेदनाभव्याच्चायमेवं विशेषितो
भवति, स हि विनाप्यभियोगेन प्रतिवेद्धुं भव्य इति ।
प्रथमौ द्वाविति विस्तरः । परिहाणधर्मा सातत्यसत्कृत्यप्रयोगविकलौ ।
चेतनाधर्मापि सातत्यप्रयोगेण विकलः । विशेषेण तु सत्कृत्यप्रयोगेण विकल
इत्यनयोर्विशेषः । मृद्विन्द्रियस्त्विति । षष्ठाद् विशिनष्टि । षष्ठो हि तीक्ष्णेन्द्रियः ।
इन्द्रियकृतो ह्यनयोर्विशेषो न प्रयोगकृत इति ।
एवं च कृत्वेति विस्तरः । यस्मान् नावश्यमेवं भवति, तस्माद् रूपारूप्य-
धात्वोरपि षडर्हन्तः, न केवलं कामधातावेव षडित्यभिप्रायः ।
१. का० पुस्तके नाति ।