युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
[लेबल अंश]
३२०
―――
९२
३२०
३५
९२
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

ओ३म्
पुस्तक संख्या ३१०/१२
पञ्जिका-संख्या ४३२७९
पुस्तक पर सर्व प्रकार की निशानियां
लगाना वर्जित है। कोई सज्जन पन्द्रह दिन से
अधिक देर तक पुस्तक अपने पास नहीं रख
सकते। अधिक देर तक रखने के लिये पुनः आज्ञा
प्राप्त करनी चाहिये।
RA 310 ACC.No. 43279
भोज - य

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha ४३,२७८
३१०
१२७ पुस्तकालय ४३.२७८
[सील: गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार] (विज्ञान विभाग)
गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय, हरिद्वार
पुस्तक-वितरण की तिथि नीचे अंकित है।
इस तिथि सहित ३०वें दिन तक यह पुस्तक पुस्तकालय में वापिस
आ जानी चाहिए। अन्यथा १० पैसे प्रतिदिन के हिसाब से
विलम्ब-दण्ड लगेगा।
-5 JAN 1976
३२३/ट VK. Sh.
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
RA
भोज
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
Yukti-kalpataru
By
King Bhoja.
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

प्रकाशक, —
श्रीसारदाचरण काव्यविनोदः।
८० सीताराम घोष ष्ट्रीट्, दर्शनविद्यालयः,
कलिकाता।
प्राप्तिस्थानम्, —
१। संस्कृत यन्त्र पुस्तकालय, ३० कर्णओयालिशष्ट्रीट्,
कलिकाता।
२। उक्त प्रकाशकस्य समीपे।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
युक्तिकल्पतरुः ।
महाराज-श्रीभोज-विरचितः ।
EDITED BY
Pandit—Isvara Chandra Sāstrī,
[ Sānkhya-Vedānta-Nyāya-Darsana-Tīrtha. ]
WITH A FOREWORD
BY
Narendra Nath Law, M. A., B. L.,
Premchand Roychand Scholar.
कलिकातानगर्य्याम् ।
सिद्धेश्वरमेशिनयन्त्रे मुद्रितः ।
ख्रीष्टाब्दाः १९१७ ।
[ All rights reserved ] मूल्यमस्य २॥०
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar..

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
Copyright
By
Narendra Nath Law.
Calcutta.

Printed By Abinash Chandra Mandal,
"Siddheswar Machine Press"
1, Shibnarayan Das's Lane.
Calcutta.
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha 43,262
Foreword.
The Yukti-kalpataru is long known to scholars interested
in Indian antiquities as a source of useful and interesting
information, and has been utilized by some of them in their
works; but the difficulty of having access to its manuscript
copies, and the disadvantage of using unedited texts have long
stood in their way of personally acquainting themselves at
first hand with its contents and making them widely known.
The present edition of the text is expected to remove this
long felt want and help, within its own limits, towards the
focussing of light on the secular and practical side of early
Hindu civilisation which is yet dark in many of its aspects.
The work deals with diverse subjects of secular interest,
such as a few topics relating to polity, construction of
buildings and selection of sites therefor, articles of furniture,
precious stones, ornaments, weapons, draught and other
animals, vehicles, ships, ship-building, etc. The last two
subjects are very rarely met with and contribute not a little
to the value of the book.
The evidences brought together by the learned editor in
the Preface point to the eleventh century A. D. as the prob-
able and generally accepted time of its composition, and to
its reputed author king Bhoja to be no other than Bhoja
Pramāra of Dhār.
The text has been settled by the collation of three
manuscripts, one of which is an old transcript of the copy
used by Dr. Rajendralala Mitra in the first volume of his
Indo-Aryans. This transcript, it is hoped, has substantially
fulfilled our desire to use its original, and made up for our
inability to procure the latter for consultation.
96, Amherst Street, Calcutta. $\Bigg}$ NARENDRA NATH LAW.
August, 1917.
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

अवतरणिका ।
—*—
इह खलु भोज-भूपालोऽशेषशास्त्र-विशारदः निखिलनृपति-
मुकुटाभरणो धारानगरीनाथः । एतन्नाम्नाऽन्येपि प्राञ्चो नृपालाः
पूर्वमनेके आसन् । तथाच ऋग्वेदे * “भोजा याश्वं संमृजन्त्याशुं
भोजायास्ते.........भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म”......... । अत्र
दक्षिणा नाम प्रजापतेर्दुहिता, तया सूक्तात्मनः स्तुतिसम्बन्धं
दृष्टम् । तत्रैषा जगती दातृ-प्रशंसा । ‘भोजाय’ राज्ञे ‘अश्वं आशुम्’
शीघ्रम् ‘संमृजन्ति’ संमार्जयन्ति-स्नापयन्ति भृत्याः । किञ्च,—
भोजाय उद्वहनार्थं अन्यान् वरानपास्य ‘शुम्भमाना’ स्वलङ्कृता शोभ-
माना-‘कन्या’ ‘आस्ते’ स हि तामर्हतीत्यभिप्रायः । किञ्च, भोजस्य
‘इदं’ ‘वेश्म’ गृहं परिष्कृतम्, ‘पुष्करिणी’ ‘देवमाना इव’ पुष्करै-
र्दैवतं विमानमिव......... । इति निरुक्त दैवतकाण्डवृत्तौ श्रीम-
दुर्गाचार्याः । नायं वैदिको भोजोऽस्य प्रणेता धाराधीशो वा ।
एवं महाभारते † पुराणे च भोजः भोजकट-देशश्च प्रख्यातोऽस्ति ।

• ऋक् सं ८।६।४।५ । निरुक्ते अः ७, खः ३ ।
  † महाभारते आदिपर्वणि तृतीयाध्याये,—द्रुह्युतनयानां नाम भोज इत्यासीत् ।
  कुन्त्याश्च पालक-पिता, अस्य तु नाम कुन्तीभोज इति । जरासन्धाधीन जनैकनृपतिः ।
  अयोध्यायां कोऽपि नरेश स्तन्नाम्नासीत् । तथैवोत्कलदेशे कोऽपि नृपतिः । वङ्गदेशे तन्नाम्ना
  बहवो नृपाला आसन् । जैतपुर्रीय प्राचीनलेखे भोजनाम्ना नरेश आसीत् । तथैव कान्य-
  कुब्जे तन्नाम्ना नरपाल आसीत् । इति डाक्तरराजराजेन्द्रलालमित्रेणोक्तम् । एतन्मतेऽपि

भोजपुरौ, * श्रीमद्भागवते च † "भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेवरुद्धा……"
इत्यादि कंसराजस्य राजधानौ-नाम भोज इति संज्ञासीत् । नचायं
महाभारतादि-प्रसिद्धो भोजः एतस्य विरचयिता । भोजप्रबन्धः
(बल्लालविरचितः) तस्मादेवमवगम्यते,—आसीद्धारानाम नगर्य्यां
सिन्धुलाभिधो राजा, तस्य महिषी सावित्री, तयोर्वार्द्धक्ये भोज-
नाम पुत्रो जातः। स यदा पञ्चवर्षवयस्कः तदा स्वीय निधनकालं
विदित्वा अनुज-मुञ्जाय राज्य-भारं समर्प्य तदुत्सङ्गे भोजञ्च सुमोच ।
ततो राज्ञि दिवङ्गते कियत्कालानन्तरं नृपपरिषदि कश्चित् कुक्षि-
म्भरि दैवज्ञ आगत्य मुञ्जमहीपं प्राह ।—नरेश ! भोजस्य भाग्योदयं
वक्तुं विधातापि न समर्थः । कोऽहं वराकः कुक्षिम्भरिर्ब्राह्मणः ?
तथापि वच्मि शशधरोपमं भोजमितोऽन्यत्र प्रेषय । ततो नृपा-
ज्ञया भोजेऽध्ययनालयं प्राप्ते प्राह ज्योतिर्विद्‌ः । यथा,—
“पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्तमासा दिनत्रयम् ।
भोजराजेन भोक्तव्यं सगौड़ं दक्षिणापथम् ॥”
इति श्रुत्वा मुञ्जमहोपालोऽचिन्तयत् । यदिराज्यश्रीर्भोजं
गमिष्यति ततोऽहं जीवन्नपि मृतोपमः । ततो मुञ्जराजः सन्मन्त्र्य
बङ्गालाधीश्वरं ‡ महावीरं वत्सराजमाहूय निर्ज्जने तं प्रोवाच । वत्स-
राज ! त्वमेनं भोजकुमारं त्रिभुवनेश्वरी-विपिने जहि । वत्सराजः
भोजोपाध्यायमाहूयावदत् ‘भोजमानय’ इति । ततो विदित-
वृत्तान्तोभोजः कुपितः प्राह । आः हन्त ! पाप राज्ञः कुमारं वहि-

तेन बहुप्रमाणानि संगृह्य सिद्धान्तितं यत् सिन्धुलतनयो मालवाधीश भोजराजः एकादश
शकाब्दे (ख्रीः ११२६) आसीदस्य कल्पतरोः प्रणेता स एवेत्यनुमीयते । (इण्डो आरियान्स्) ।

• कौशाम्बीवा कुशाम्बस्य वत्सराजस्य राजधानी सम्प्रति धारा सेति ।
  † श्रीमद्भागवते १० स्कन्धे, ८५, अः । ११ श्लोकः ।
  ‡ वङ्गदेशीयं कमपि राजानमित्यर्थः ।

( १६० ) .
रानेतुं तव का शक्तिः ? ततो वामपाद-पादुकामादाय भोजेन भाल-
देशे हतो वत्सराजः प्राह,—कुमार ! वयं नृपादेश-कारिणः ।
इत्युक्त्वा वधार्थं बलाद्वत्सराजेन निशि विपिने भोजे नीते वत्सराजस्या-
नुजो भोजस्य वधोद्यम-समये--
“एक एव सुहृद्धर्म्म निधनेऽप्यनुयाति यः ।
शरीरेण समं नाशं सर्व्वमन्यच्च गच्छति ॥”
इत्युक्तवान् । तन्निशम्य वत्सराजो निर्व्वेदमापन्नः । भोज !
क्षमस्वेत्युक्त्वा प्रणम्य तं रथे निवेश्य गृहमागत्य भूमिगृहान्तरे संरक्ष्य
च कृत्रिमं भोजमस्तकं निर्माय मुञ्जराजमागत्य नत्वा प्राह—श्रीमता
यदादिष्टम् तन्मयाऽनुष्ठितम् । तद्वधं ज्ञात्वा राजा वत्सराजं प्राह
वत्सराज ! पुत्रेणासि-प्रहारसमये किमप्युक्तम् ? तदा वत्सराजः
प्राह, देव ! किमपि पत्रं प्रेषितमस्ति । तदिदं गृहाण, छिन्नं शिरश्च
दर्शयति । भोजमस्तकं दृष्ट्वा मुञ्जराजः रुरोद, ततः—
“मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः,
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः ।
अन्ये चापि युधिष्ठिर-प्रभृतयो याता दिवम्भूपते !;
नैकेनापि समङ्गता बसुमती मुञ्ज ! त्वया यास्यति ॥”
इति भोज-विरचितं पत्रस्थं श्लोकं पठित्वा भूमौ पपात च ।
ततो राजा पण्डितमानीय, मया राजतनयो निहतः, प्रायश्चित्तमुच्य-
तामित्युवाच । ततः सर्वे विद्वांसः प्रोचुः, नरेश ! सवासाऽनल-
माविश । ततो नृपस्य वह्नि-प्रवेशे सुनिस्चिते तद्वृत्तं श्रुत्वा नृपाल-
द्वारमागत्य वत्सराजो बुद्धिसागरमब्रवीत् । तात ! मया भोजो न
मारितः । बुद्धिसागरश्च तस्य कर्णे किमपि कथयति, ततो वत्सराजो
निष्क्रान्तः । तन्मुहूर्त्तेण साक्षात्परमेश्वर इवैकः कापालिकः समा-
गतः । तं वीक्ष्य बुद्धिसागरः प्रोवाच,—तपस्विन् कुत आगम्यते ?

( ११० )

त्वयि कापालिके भुवन-चमत्कारौकलावशेषः औषधि-विशेषो
वास्ति । ततो राजाप्याह—मया सहसा हतं सुतं रक्ष । सोऽब्र-
वोत् नृपेन्द्र ! माभैसीः तनयस्ते नाथ-प्रसादेन नैवमरिष्यति ।
प्रातस्तव गेहं स्वयमेव समेष्यति, परं श्मशानभूमौ बुद्धिसागर
सचिवेन सह होमद्रव्यसम्भारं प्रेषय । कापालिकेन यदुक्तं तत् सर्व्वं
भूपालेन सम्पाद्य बुद्धिसागरामात्यः प्रेषितः । ततश्च यामिन्यां
निगूढ़तया वत्सराजगेहाद्-भोजस्तत्र सरित् पुलिनं नीतः । तपस्विना
भोज कुमारः पुनर्जीवित इति जनश्रुतिः सर्व्वतोऽप्यजायत । ततः
पौरामात्यैः परिवृतो भोजोराजसदनमागतः । ततस्तमालिङ्ग्य
रुदन्तं मुञ्जं निवार्य्य भोजः स्तौति । ततो राजा लज्जावनतशिरा सन्
स्वीय-सिंहासने भोजमुपवेश्य राज्यभारं समर्प्य वनं गतः । ततो
मुञ्जे वनं प्रस्थिते बुद्धिसागरं श्रेष्ठामात्यं विधाय भोजः स्वयं राज्यसुखं
बुभुजे । ततो राजपरिषद सहस्रशः सूरिवरा चतुर्दिग्भ्यः समा-
जग्मुः । ततो राजा सचिवं प्रत्याह, “लक्षं महाकवेर्देयं तदर्द्धं
विवुधस्यच......” इति । ततः क्रमेण वररुचि-सुबन्धु-बाणामर-
वामदेव-हरिवंश-शङ्कर--कलिङ्ग-कर्पूर-विनायक-मदन-विद्याविनोद-
कोकिल-तारेन्द्र प्रमुखाः सर्वशास्त्रविशारदाः सर्वज्ञा इव बुधवरा
राजसभामहर्निशमलङ्कुर्व्वन्ति । कियत्कालानन्तरं कविराज-कालि-
दासे समागते तेन सार्द्धं भूपेन्द्रस्य परमाप्रीतिरजायत । अन्यत्
भोजप्रबन्धे विस्तृतमस्ति । केचित् सूरयः अस्यैरेन्द्रजालिकविद्यां,
अपरेतु भोजविद्यां वानुमिमते । अपरेतु शैवतन्त्रोक्ता कामसूत्र-
व्याख्यातृ-यशोधरेणोल्लिखिताः चतुःषष्टिकलाविद्याःसन्ति तास्वे-
वान्तर्नीता ऐन्द्रजालिकविद्या इति वदन्ति ।
अन्येतु—यदा यवनमहावीर मामुदगजनो कालञ्जरं समवरुरोध,
तदैव भोजनृपतिर्यवनसैन्यं सर्वथा जघान । चालुक्य भूपाला अस्य

`?
Wait, in some old numbering, 50: ५०.
Let's check if Gurukul Kangri Collection has this book:
What book is this?
"भोजप्रबन्ध तच्चरित तत् कथा-निचयेषु मुञ्जराजात् परं भोजस्य राज्यप्राप्ति-संवादे..."
"उदयपुर-प्रशस्तौ भोजराजस्याशेष-शौर्य्य-प्रताप-पाण्डित्यादीनां परिचयोऽस्ति ।"
This is an introduction to a work of King Bhoja, probably Sarasvatikanthabharana or Yukti-kalpataru or Samaranganasutradhara or Champuramayana or Bhojaprabandha!
Wait, Yukti-kalpataru of King Bhoja, edited by Pandit Ishvara Chandra Shastri, Calcutta, 1917?
Wait! Calcutta Sanskrit Series, or Trivandrum Sanskrit Series, or Gaekwad's Oriental Series?
Wait, Yukti-kalpataru was published in Calcutta (1917) in the Calcutta Oriental Series (No. 1).
Wait, let's check: Yuktikalpataru by Bhoja, edited by Ishwar Chandra Sastri, Foreword by Narendra Nath Law!
Wait, who wrote the Sanskrit introduction?
Ishwar Chandra Sastri!
Wait, in Ishwar Chandra Sastri's introduction, how are pages

or( ॥३० )? Wait, if it's a page number, it's page 30! Let's look at it: ( ॥३० )or( ॥=० ). Let's give ( ॥३० )or keep it close to( ॥३० )`.

Now let's check every single line:

कायव्यूहरीत्या मतादित्य-मृतकायं प्रविष्टः, तच्छरीरं पुनरुज्जीवया-

• कायव्यूहरीत्या : क ा य व ्य ू ह र ी त ्य ा (kayavyuha-ritya)
• मतादित्य-मृतकायं : म त ा द ि त ्य - म ृ त क ा य ं
• प्रविष्टः, : प ्र व ि ष ्ट ः , (with comma)
• तच्छरीरं : त च ् छ र ी र ं
• पुनरुज्जीवया- : प ु न र ु ज ् ज ी व य ा - (with hyphen)

मास। सचैकदा नानादिग्देशस्थान् सग्रन्थान् सूरीन् समाहूय

• मास। : म ा स । (with danda)
• सचैकदा : स च ै क द ा (together)
• नानादिग्देशस्थान् : न ा न ा द ि ग ् द े श स ् थ ा न्

हर्षदेवस्य राज्याधिकार समय (१११३) मिताब्दात् पूर्व्वमेव राज्य-
मधिकुर्व्वता भोजदेवेन धृततया रत्नावली ( हर्षदेवात् ) प्राचीनेति
सम्यक् प्रतिभाति । 'पञ्चाशत्' इत्यादि भोजप्रबन्धोक्त श्लोके वैमत्या
भावात् नाप्यत्राप्रामाण्याशङ्का ।
“मालवाधिपतेर्भोज प्रहितैः रत्नसञ्चयैः ।
अकारयद् येन कुण्ड-योजनं कटकेश्वरे ॥”
इत्यनन्तदेवेतिवृत्त-वर्णनावसरेराजतरङ्गिणी-सप्तमतरङ्गस्थः
( १८० ) श्लोकः ।
“विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्ध-हेतुः ।
आविष्कृतं मुञ्चमहीश-गोष्ठीवैदग्ध्यभाजादशरूपमेतत् ॥”
इति दशरूपकशेषांशे सरस्वती कण्ठाभरण-धृतात्
“सौजन्याम्बुनिधिः वृधप्रियगुण प्राकार धर्मद्रुमः•••••• ।
श्रीमन्मुञ्ज किमित्यमुं जनमुपस्रष्टुं दृशा नार्हति ॥”
इति श्लोकादवधार्य्यते भोजात् प्राग् मुञ्ज आसीदिति ।

• धनिका पर नामा धनञ्जयः दशरूपकनिबन्धे बहुशो रत्नावलो-
  मुदाजहार । धनञ्जयश्च मुञ्जमहीपालस्य सभास्तार आसीत् ।
  मुञ्जश्च भोजभूपात् पूर्व्वं धाराराज-सिंहासनमलञ्चकार । भोज-
  चरित-भोजप्रबन्धादिष्वेवमेवास्ति । यत्तु उइल्सन् साहेबैरुक्तं
  मुञ्जराज्यकाले हर्षदेवस्य नामापि नासीत्, किन्तु रत्नावलो आसी-
  दिति विचित्ररहस्यम् ।
  मम्मटेन काव्यप्रकाशः १३३५ ख्रीः-मिताब्दात् पूर्व्वमेव निरमायि ।
  यतः १३३५ मिताब्द-कालीनेन माधवाचार्य्येण सर्व्वदर्शनसंग्रहे पात-
  ञ्जलदर्शन-प्रस्तावे “तदुक्तं काव्यप्रकाशे” इत्यादिना काव्यप्रकाशोऽवा-
• • म, म, श्री महेशचन्द्रन्यायरत्न सि, आइ, इ, महोदय लिखित-काव्यतत्त्वप्रकाश-
  भूमिकायामेवमस्ति ।

( ।।।० )
धारेति । १३३५ ख्रीः-माधवाचार्य्य आसीदिति विदुषां मतैक्य-
मस्ति । एवं यदि काव्यप्रकाश-( २८५पृष्ठे ) धृत “यद्विद्वद्भवनेषु
भोजनृपते स्तत्त्यागलीलायितम्” इति श्लोकोक्त भोज एव, पूर्वो-
क्ताद् भोजकालात् ( १०३३ ) मिताब्दात्परमेव काव्यप्रकाशो निर-
मायीति युक्तं भोजराज-सम्बन्धिनां पद्यानां भोजदेवात् पूर्व्वमसम्भवा-
दिति ।”
अपरे केऽप्येवं वदन्ति,—†
राजमार्त्तण्डे भोजवृत्तौ च भोजस्य विशेषणं “रणरङ्गमल्लनृपति”
रित्येवं दृश्यते । डक्तार भाऊदाजी साहेब-लेखानुसारण भोजकृतं
गणिते राजमृगाङ्ककरणञ्चास्ति । यस्यैकाप्रतिलिपिः
जेसुल्मेर ( Jaisalmir ) स्थानस्थ पण्डितद्वारा तेन लब्धा च ।
तत्रापि ग्रन्थसमाप्तौ योगसूत्रवृत्तवद् राज्ञो विशेषणं अहर्गण

: रौ has two slanting prongs. सौत् has the exact same two slanting prongs!
The typesetter picked the sort for सौ instead of सी! A classic typo: व्यवहृतासौत् instead of व्यवहृतासीत्.
Wait, let's check: should we transcribe the exact printed glyph or correct it?
Usually exact transcription of the printed page is preferred, but let's check: is it व्यवहृतासीत्?
Wait, look at सौत्: could it be व्यवहृताऽऽसीत्? No, there is no avagraha.
Let's look at सी in आसीदिति (line 15): सी has one stem, curve to the right.
In line 23: wait, does it curve to the right?
Wait! Let me look really closely at the high-res image at 100%:
Word: व्यवहृता...
Letter 1: व्य
Letter 2: व
Letter 3: हृ
Letter 4: ता
Letter 5: स
Now look at the matra:
There is a vertical bar to the right of स.
Above the shirorekha, above that bar:
There is a stroke going up-left, and another stroke going up

? No. Wait, look at द्‍धinवार्द्धक्ये(line 7):र्+द्+ध. Look at द्‍दinउद्दाम(line 22):द्‍द. Now look at the letter in line 23: it has दon top, and below it... wait! Is that aदorग? Wait, look at the letter: यthenद्withभ? No, the next letter is म्भा (म+भ+ा). Wait, why would there be गinयद्गम्भा? If it's a typo in the book, what did the typesetter actually set? Let's look at the glyph: Top part: द. Bottom part: a loop curving down to the left and back? That's द! That is द्‍द! Wait, look at the tail of द: a second दunder it, exactly likeउद्दाम! Wait, in उद्दाम(L22):उ+द्‍द+ा+म. Look at द्‍द: it is दwith anotherदhanging from its tail. Now look at line 23: afterय, it is द्‍द`!
Wait, let'