युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

भोजपुरौ, * श्रीमद्भागवते च † "भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेवरुद्धा……"
इत्यादि कंसराजस्य राजधानौ-नाम भोज इति संज्ञासीत् । नचायं
महाभारतादि-प्रसिद्धो भोजः एतस्य विरचयिता । भोजप्रबन्धः
(बल्लालविरचितः) तस्मादेवमवगम्यते,—आसीद्धारानाम नगर्य्यां
सिन्धुलाभिधो राजा, तस्य महिषी सावित्री, तयोर्वार्द्धक्ये भोज-
नाम पुत्रो जातः। स यदा पञ्चवर्षवयस्कः तदा स्वीय निधनकालं
विदित्वा अनुज-मुञ्जाय राज्य-भारं समर्प्य तदुत्सङ्गे भोजञ्च सुमोच ।
ततो राज्ञि दिवङ्गते कियत्कालानन्तरं नृपपरिषदि कश्चित् कुक्षि-
म्भरि दैवज्ञ आगत्य मुञ्जमहीपं प्राह ।—नरेश ! भोजस्य भाग्योदयं
वक्तुं विधातापि न समर्थः । कोऽहं वराकः कुक्षिम्भरिर्ब्राह्मणः ?
तथापि वच्मि शशधरोपमं भोजमितोऽन्यत्र प्रेषय । ततो नृपा-
ज्ञया भोजेऽध्ययनालयं प्राप्ते प्राह ज्योतिर्विद्‌ः । यथा,—
“पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्तमासा दिनत्रयम् ।
भोजराजेन भोक्तव्यं सगौड़ं दक्षिणापथम् ॥”
इति श्रुत्वा मुञ्जमहोपालोऽचिन्तयत् । यदिराज्यश्रीर्भोजं
गमिष्यति ततोऽहं जीवन्नपि मृतोपमः । ततो मुञ्जराजः सन्मन्त्र्य
बङ्गालाधीश्वरं ‡ महावीरं वत्सराजमाहूय निर्ज्जने तं प्रोवाच । वत्स-
राज ! त्वमेनं भोजकुमारं त्रिभुवनेश्वरी-विपिने जहि । वत्सराजः
भोजोपाध्यायमाहूयावदत् ‘भोजमानय’ इति । ततो विदित-
वृत्तान्तोभोजः कुपितः प्राह । आः हन्त ! पाप राज्ञः कुमारं वहि-

तेन बहुप्रमाणानि संगृह्य सिद्धान्तितं यत् सिन्धुलतनयो मालवाधीश भोजराजः एकादश
शकाब्दे (ख्रीः ११२६) आसीदस्य कल्पतरोः प्रणेता स एवेत्यनुमीयते । (इण्डो आरियान्स्) ।

• कौशाम्बीवा कुशाम्बस्य वत्सराजस्य राजधानी सम्प्रति धारा सेति ।
  † श्रीमद्भागवते १० स्कन्धे, ८५, अः । ११ श्लोकः ।
  ‡ वङ्गदेशीयं कमपि राजानमित्यर्थः ।