वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

त्रकि ढौकृ त्रौकृ ष्वष्क वस्क मस्क टिकृ टीकृ तिकृ तीकृ रवि लघि
गत्यर्थाः ॥ कङ्कते । डुढौके । तुत्रौके ॥ सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥
ष्वष्कते । पष्वष्के ॥ अत्र तृतीयो दन्त्यादिरित्येके ॥ लघि भोजननिवृत्तावपि ॥ ३४ ॥
अघि वधि मधि गत्याक्षेपे । आक्षेपो निन्दा गतौ गत्यारम्भे चेत्यन्ये । अङ्घते । आ-
नङ्घे । वङ्घते । मङ्घते । मवि कैतवे च । ३७ ॥ राघृ लाघृ द्राघृ सामर्थ्ये । राघते
॥ ३८ ॥ लाघते ॥ ३९ ॥ द्राधृ इत्यपि केचित् । द्राघृ आयामे च । आयामो दैर्घ्यम् ।
द्राघते ॥ ४१ ॥ श्लाघृ कथने श्लाघते ॥ ४२ ॥ * ॥ अथ परस्मैपदिनः पञ्चा-
शत् ॥ फक्क नीचैर्गतौ । नीचैर्गतिर्मन्दगमनमसद्व्यवहारश्च । फक्कति । पफक्क ॥ १ ॥ तक
हसने । तकति ॥ २ ॥ तकि कृच्छ्रजीवने । तङ्कति ॥ ३ ॥ बुक्क भषणे । भषणं श्वरवः ॥
बुक्कति ॥ ४ ॥ कख हसने । प्रनिकखति ॥ ५ ॥ ओख् राखृ लाखू द्राखृ धाखृ
शोषणालमर्थयोः । ओखति । ओखांचकार ॥ १० ॥ शाखृ श्लाखृ व्याप्तौ । शाखति
॥ १२ ॥ उख उखि वख वखि मख मखि णख णखि रख रखि लख लखि
इख इखि ईखि वल्ग रगि लगि अगि वगि मगि तगि त्वगि श्रगि श्लगि
इगि रिगि लिगि गत्यर्थाः । द्वितीयान्ताः पञ्चदश । तृतीयान्तास्त्रयोदश । इह खान्तेषु
रिख त्रख त्रिखि शिखि इत्यपि चतुरः केचित्पठन्ति ॥ अभ्यासस्यासवर्णे ।
६।४।७८ ॥ अभ्यासस्य इवर्णोवर्णयोरियङुवङौ स्तोऽसवर्णेऽचि ॥ उवोख । संनिपातपरिभा-
षया इजादेरित्याम् ॥ ऊखतुः । ऊखुः । ईह सवर्णदीर्घस्याभ्यासग्रहणेन ग्रहणाद्ध्रस्वः प्राप्तो
न भवति सकृत्प्रवृत्तत्वात् । आङ्गत्वाद्धि पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या ह्रस्वे कृते ततो दीर्घः ।
१ ननु “ष्वष्कते” इत्यादौ “धात्वादेः” इति सत्वं कुतो नेति शङ्कायामाह-“सुब्धातु” इति ।
सुब्धातोरुदाहरणम्--“षण्डीयति” इत्यादि ॥ भाष्ये तु “धात्वादेः” इति सूत्रे उपदेशपदसम्बन्धेन
तत्रत्यं धातुग्रहणमेतद्वार्तिकस्थसुब्धातुग्रहणं च प्रत्याख्यातम् । यदि तु ष्ठिवुप्रभृतीनामपि यादित्वादेव सिद्धि-
रिति विभाव्यते तदा तेषां ग्रहणमप्यनावश्यकम् । इति बोध्यम् ॥ २ उवोखेति । “द्विर्वचनेऽचि”
इति निषेधात् पूर्वं द्वित्वे कृते उकारस्य वार्णादङ्गस्य बलीयस्त्वात् सवर्णदीर्घं बाधित्वा गुणे कृते उवङ् । पूर्व-
स्यैव विधौ स्थानिवत्त्वेन सवर्णदीर्घे कर्तव्ये न गुणस्य स्थानिवत्त्वम् । उवडि कर्तव्येऽपि न स्थानिवत्त्वम्,
असवर्णग्रहणसामर्थ्यात् । एतत्प्रवृत्तिकालेऽचः परस्मिन्नित्यस्य प्रवृत्तौ असवर्णपरत्वाभावेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ॥
३ ननु ‘उवोख’ इत्यत्र गुणे (‘ऊखतुः’ इत्यादौ कृते सवर्णदीर्घे) कृते इजादिगुरुमत्त्वेन “इजादेश्च
गुरुमतः-” इत्यामा भाव्यमित्याशङ्कायामाह-सन्निपातेति । आमि सति “आमः” इति लुकि धातो
र्णल्(लिट्)परत्वव्याघातः स्यादिति भावः ॥ ४ ननूखतुरित्यादौ “अन्तादिवच्च” इति पूर्वस्यान्तवत्त्वेनाऽ-
भ्यासत्वाद् “ह्रस्वः” इति ह्रस्वापत्तिरित्याशङ्क्य समाधत्ते-इहेति । ऊखतुरित्यादावित्यर्थः ॥ ह्रस्वाप्रवृत्तौ
हेतुमाह-सकृत्प्रवृत्तत्वादिति । “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः ॥
५ प्राक् तत्प्रवृत्तिमेव दर्शयति-आङ्गत्वादिति । आङ्गत्वात् पूर्वं ह्रस्वे कृते ततो दीर्घ इत्यन्वयः ॥ ननु
“अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत्” इति न्यायेन ह्रस्वस्य ह्रस्वो न स्यादत आह-पर्ज्जन्येति ।
“पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः” इति परिभाषया ह्रस्वस्यापि ह्रस्व इति भावः ॥ तदुक्तम्-“इको झल्”
इति सूत्रे भाष्ये “कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत्” इति ॥ नच ‘लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव
प्रवृत्तिः’ इत्यत्र न मानमिति वाच्यम्, “समो वा लोपमेके” इति लोपेनैकसकारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य
पुनर्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ “समस्सुटि” इति सूत्रस्यैव मानत्वात् ॥
१८

( २७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
'वर्णादाङ्गं बलीय' इति न्यायात् परत्वाच्च । उद्गह्नोति । ववक्षतुः । वद्व्हति । मेखतुः । त्वागि
कम्पने च ॥ ४४ ॥ युगि जुगि वुगि वर्जने । युङ्कति ॥ ४७ ॥ घघ हसने वघति
जवाव ॥ ४८ ॥ मवि मण्डने । मङ्कति ॥ ४९ ॥ शिधि आघ्राणे । शिङ्कति ॥ ५० ॥
अथ चवर्गान्ताः ॥ तत्रानुदात्तेत एकविंशतिः ॥ वर्च दीप्तौ । वर्चते ॥ १ ॥
ष्टचू सेचने सेवने च । सचते । सेचे । सचिता ॥ २ ॥ लोचृ दर्शने । लोचते । लुलोचे
॥ ३ ॥ शच व्यक्तायां वाचि । शेचे ॥ ४ ॥ श्वच श्वाचि गतौ । श्वचते । श्वञ्चते ॥ ६ ॥
कच बन्धने । कचते ॥ ७ ॥ काचि काचि दीप्तिबन्धनयोः । चकञ्चे । चकाञ्चे ॥ ९ ॥
मच मुचि कल्कने । कल्कनं दम्भः शाठ्यं च । कथनमित्यन्ये । मेचे । मुमुञ्चे ॥ ११ ॥
मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु । ममञ्चे ॥ १२ ॥ पचि व्यक्तीकरणे ॥ पञ्चते ॥ १३ ॥ ष्टुच
प्रसादे । स्तोचते । तुष्टुचे ॥ १४ ॥ ऋज गतित्स्थानौर्जनोपार्जनेषु । अर्जते । नुड्विधौ
ऋकारैकदेशो रेफो हल्त्वेन गृह्यते । तेन द्विहल्त्वाल्लुट् । आनृजे ॥ १५ ॥ ऋजि भृजी
भर्जने । ऋजते । उपसर्गादतीति वृद्धिः । प्रार्ज्जते । ऋञ्जाञ्चक्रे । आर्ज्जिष्ट ॥ १६ ॥ भर्जते ॥
बभृजे । अभर्जिष्ट ॥ १७ ॥ एजृ भ्रेजृ भ्राजृ दीप्तौ । एजाञ्चक्रे ॥ २० ॥ ईज गति-
कुत्सनयोः ॥ ईजांचक्रे ॥ २१ ॥
१ ननु ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तौ “आङ्गत्वात्” इति हेतुरुपन्यस्तस्तत्राङ्गस्य बलवत्त्वे किं बीजमिति
शङ्कायामाह-वर्णेति “अभ्यासस्यासवर्णे” इति सूत्रमस्यां ज्ञापकम् । न च “इयेष-इयाय” इत्यादाव
भ्यास इत्यंशश्चारितार्थ इति वाच्यम्, तत्रापि गुणवृद्धी बाधित्वा “द्विर्वचनेऽचि” इति सूत्रबलात् पूर्वं द्वित्वे
पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी बाधित्वा ऽन्तरङ्गत्वासवर्णेदीर्घस्यैव प्रवृत्तेः । “इयर्त्ति” इत्याद्यर्थमपि न, तावन्मात्रप्रयोज-
नकत्वे “नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति” इति भाष्याद् “उः” इत्येव ब्रूयात् पाणिनिः । “ऋत्वोः”
इत्यनुवृत्त्या “ऋतेरिवर्णस्येयङ्” इत्यर्थसम्भवात् । अत एव च “आर” इत्यत्र न दोषः । नचार्तेरेव
ग्रहणमित्यत्र किं मानम् “ऋवर्णान्ताद्धातोः” इति किं न स्यादिति वाच्यम्, “इणो यण्” इत्येतत्साह-
चर्येण वर्णात्मकस्य धातुपाठपठितस्य ग्रहणात् । तेन ऋशब्दे च्व्यन्ते नातिप्रसङ्गः । अधिकं नागेशीये ॥
२ नन्वेतत् सूत्रेणान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यताम्, तावतैव सकलेष्टसिद्धिर्भविष्यतीतीयं परिभाषा
व्यर्थेति चेत्तर्ह्याह-परत्वाच्चेति । “परत्वात्” इत्यस्य “परकालप्राप्तिकत्वात्” इत्यर्थः । एवं च-
अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेन ह्रस्वहलादिःशेषयोर्युगपत्प्रवृत्तौ, ततः परकालो दीर्घ इत्यन्तरङ्गत्वाद्
दीर्घत्वं स्यादिति न वाच्यमिति भावः इति शेखरकृतः ॥ ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तत्वात् विकारकृतलक्ष्यभेदाभावेन
पुनर्ह्रस्वो न भविष्यतीति हृदयम् ॥ एतेन “आपाततोऽयं हेतुः, ह्रस्वस्याङ्गत्वेन बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गं
सवर्णदीर्घं प्रति परत्वोपन्यासस्यायुक्तत्वात्” इति वदन्तस्तत्त्वबोधिनोकाराः परास्ताः ॥ ३ “यं पूर्वो
वृत्रहन् सचन्ते” इत्यादौ “सेवन्ते” इत्याद्यर्थस्य शिष्टैर्व्याख्यातत्वेन सेवनार्थोऽप्ययमित्याशये-
नाह सेवने चेति ॥ ४ अर्जनं प्राधान्येन, उपार्जनं तु प्रासङ्गिकम् । ५ ननु “आनृज् ए” इति
दशायां द्विहल्त्वाभावे “तस्मान्नुड्द्विहलः” इति नुडागमो न स्यादित्याशङ्क्य समाधत्ते-नुड्विधा-
विति । ऋग्रहणं “नुड्विधिलादेशाविनामेषु ऋकारग्रहणम्” इति वचनस्य प्रत्याख्यानाय
नुडादिविधिषु वर्णैकदेशस्य वर्णत्वेन ग्रहणस्वीकारादिति भावः । ६ भ्राष्ट्रतप्तवालुकाभिः परिपाकविशेषो
भर्जनम् ॥

अथ द्विसप्ततिर्ऋज्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥ शुच शोके ॥ शोचति ॥ १ ॥ कुच
शब्दे तारे । कोचति ॥ २ ॥ कुञ्च क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः । अनिदितामिति नलोपः ।
कुच्यात् ॥ ३ ॥ क्रुच्यात् ॥ ४ ॥ लुञ्च अपनयने । लुच्यात् ॥ ५ ॥ अञ्चु गतिपूजनयोः ।
अच्यात् । गतौ नलोपः । पूजायां तु अञ्च्यात् ॥ ६ ॥ वञ्चु चञ्चु तञ्चु त्वञ्चु म्रुञ्चु
म्लुञ्चु स्रुञ्चु म्लुचु गत्यर्थाः । वच्यात् । चच्यात् । तच्यात् । त्वच्यात् । अम्रुञ्चीत् । अम्ल-
ञ्चीत् ॥ जृस्तम्भुम्रुचुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च ।३।१।५८॥ ण्यङ्लिरङ् वा स्यात् ॥
अम्रुचत् । अम्रोचीत् । अम्लचत् । अम्लोचीत् ॥ १४ ॥ ग्रुचु ग्लुचु कुजु खुजु स्तेयकरणे।
जुग्रोच । अग्रुचत् । अग्रोचीत् । जुग्लोच । अग्लोचत् । अग्लोचीत् । अक्रो-
जीत् । अखोजीत् ॥ १८ ॥ ग्लुञ्चु षस्ज गतौ । अङ् । अग्लुचत् । अग्लुञ्चीत् ॥ १९ ॥
सस्य श्चुत्वेन शः । जश्त्वेन जः । सज्जति । अयमात्मनेपद्यपि । सज्जते ॥ २० ॥ गुजि
अव्यक्ते शब्दे । गुञ्जति । गुञ्ज्यात् ॥ २१ ॥ अर्च पूजायाम् । आनर्च ॥ २२ ॥
म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे । अस्फुटेऽपशब्दे चेत्यर्थः । म्लेच्छति । मिम्लेच्छ ॥ २३ ॥ लच्छ
लाछि लक्षणे । ललच्छ ॥ २४ ॥ ललाञ्छ ॥ २५ ॥ वाछि इच्छायाम् ।
वाञ्छति ॥ २६ ॥ आछि आयामे । आच्छति । अत आदेरित्यत्र तपरकरणं स्वाभा-
विकह्रस्वपरिग्रहार्थम् । तेन दीर्घाभावान्न नुट् । आञ्छ । तपरकरणं मुखसुखार्थमिति
मँते तु नुट् । आनाञ्छ ॥ २७ ॥ ह्रीच्छ लज्जायाम् । जिह्रीच्छ ॥ २८ ॥
हुर्च्छा कौटिल्ये । कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयः । उपधायां चेति दीर्घः ।
हूर्च्छति ॥ २९ ॥ मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । मूर्च्छति ॥ ३० ॥ स्फुर्छा विस्तृतौ ।
स्फूर्च्छति ॥ ३१ ॥ युच्छ प्रमादे । युच्छति ॥ ३२ ॥ उछि उञ्छे ॥ 'उञ्छः कणश
१ कुञ्च्यादिति । कुञ्चेर्नलोपाभावस्य ऋत्विक्सूत्रे निपातनात् क्वापि नलोपो नेति भावः ॥ भाष्य-
मते तु चवर्गपञ्चमोपधत्वस्यैव “परेण घाङ्कयोः” इति सूत्रेऽङ्गीकृतत्वान्न नलोपप्राप्तिरिति बोध्यम् । तत्र हि
“सडि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि” इति वार्तिकव्याख्यावसरे “कुञ्चेत्यत्र चोः कुः झलीति कुत्वं
प्राप्नोति, सडीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् ?
'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चाम्' इति । इति प्रतिपादितम्। यद्ययं नकारोपधः स्यात् तदा अनुस्वार-
परसवर्णयोरसिद्धत्वान् नकार एव कुत्वविधायकशास्त्रदृष्ट्याऽस्तीति कुत्वस्य प्राप्तिरेव नास्तीति कुत्वापादनपर-
भाष्यमसङ्गतमेव स्यादिति जोपधोऽयं धातुरिति स्पष्टम् ॥ २ अञ्चु गतिपूजनयोरिति । ननु अञ्चु गति-
पूजनयोः” इत्यस्य स्थाने “अञ्चु गतौ” अचि पूजायाम् इत्येव सिद्धे “नाञ्चेः पूजायाम्” इति व्यर्थमिति
चेन्न, अव्याकुलं गच्छतीत्यर्थके “अश्वितं गच्छति” इत्यादौ नलोपाभावाय तत्सूत्रस्यावश्यकत्वात् ।
अव्याकुलगमनेन च तत्र पूजा गम्यते नत्वञ्चतेरेव सोऽर्थ इति “अञ्चोऽनपादाने” इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः
स्पष्टत्वात् । ३ अयमात्मनेपद्यपीति । “हेतुमत्ति च” इति सूत्रे “यदभिप्रायेषु सज्जते” इति भाष्य-
प्रयोगादिति भावः । ४ इति मते त्विति । इदमेव युक्तम्, तपरकरणफलस्य भाष्येऽनुक्तत्वात् ॥
५ मूर्छा इति । आकारो निष्ठायाम्-“ आदितश्च” इतीणिनषेधार्थः । मूर्त इति ॥ ६ युच्छतीति ।
अन्तरङ्गत्वात्तकि अलघूपधत्वान्न गुणः । “वर्णादाङ्गं बलीय” इति तु आङ्गवार्णयोर्युगपत्प्राप्तावेव ॥
७ उञ्छः कणश आदानमिति । आपणादौ पतितकणानामेकशो ग्रहणमुञ्छः । क्षेत्रादौ स्वामित्यक्त-
कणिशायर्जनं शिलम् । इत्यर्थः ॥

( २७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
आदानं कणिशार्जनं शिलमिति यादवः ॥ उञ्छति । उञ्छांचकार ॥ ३३ ॥ उच्छी
विवासे । विवासः समाप्तिः । प्रायेणायं विपूर्वः । व्युच्छति ॥ ३४ ॥ ध्रज ध्रजि धृज
धृजि ध्वज ध्वजि गतौ । ध्रजति । ध्रजते । धर्जति । धृजते । ध्वजति । ध्वजते
॥ ४० ॥ कूज अव्यक्ते शब्दे । चुकूज ॥ ४१ ॥ अर्ज भर्ज अर्जने । अर्जति ।
आनर्ज ॥ ४२ ॥ सर्जति । ससर्ज ॥ ४३ ॥ गर्ज शब्दे । गर्जति ॥ ४४ ॥ तर्ज
भर्त्सने । तर्जति ॥ ४५ ॥ कर्ज व्यथने । चकजे ॥ ४६ ॥ खर्ज पूजने च । चखर्ज
॥ ४७ ॥ अज गतिक्षेपणयोः । अजति ॥ अजेर्व्यघञपोः । २।४।५६ ॥ अजेर्वी
इत्ययमादेशः स्यादाधधातुकविषये घञपं च वर्जयित्वा ॥ वलादावार्धधातुके वेष्यते * ॥
[L1

ततश्चतुर्णां थलि भारद्वाजनियमप्रापितस्य वमादिषु क्रादिनियमप्रापितस्य चेटो निषेधार्थम् ॥
अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ।७।२।६१॥ उपदेशेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट्
ततः परस्य थल इण् न स्यात् ॥ उपदेशेऽत्वतः ।७।२।६२॥ उपदेशे अकारवतस्तासौ
नित्यानिटः परस्य थल इण् स्यात् ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ।७।२।६३ ॥ तासौ नित्या-
निट ऋदन्तादेव थलो नेट् भारद्वाजस्य मतेन । तेनान्यस्य स्यादेव ॥ अयमत्र संग्रहः ॥
अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यानिट् थलि वेडयम् ।
ऋदन्त ईदृक्स्यानिट् क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् ॥ १ ॥
न चं स्तुद्द्वादीनामपि थलि विकल्पः शङ्क्यः । अचस्तास्वदिति उपदेशेऽत्वत इति च
योगद्वयप्रापितस्यैव हि प्रतिषेधस्य भारद्वाजनियमो निवर्तकः । अनन्तरस्येति न्यायात् ।
विवयिथ

७।४।२५ ॥ अजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्याद्यादौ प्रत्यये परे न तु कृत्सार्वधातुकयोः । क्षीयात् ।
अक्षीर्षात् ॥ ५४ ॥ क्षिज अव्यक्ते शब्दे । कूजिना सहायं पठितुं युक्तः । चिक्षीज ॥५५॥
लज लजि भर्जने ॥ ५७ ॥ लाज लाजि भर्त्सने२ च ॥ ५९ ॥ जज जजि युद्धे
॥ ६१ ॥ तुज हिंसायाम् । तोजति । तुतोज ॥ ६२ ॥ तुजि पालने ॥ ६३ ॥ गज
गजि गृज गृजि मुज मुजि शब्दार्थाः ॥ ६९ ॥ गज मदने च ॥ ७० ॥ वज व्रज
गतौ । वदव्रजेति वृद्धिः । अव्राजीत् ॥ ७३ ॥ अथ तवर्गीयान्ताः शाडचन्ता अनु-
दात्तेतः षट्त्रिंशत् ॥ अट्ट अतिक्रमहिंसयोः । दोपधोऽयम्३ । तोपध४ इत्येके ।
अट्टते । आनट्टे ॥ १ ॥ वेष्ट वेष्टने । विवेष्टे ॥ २ ॥ चेष्ट चेष्टायाम् । अचेष्टिष्ट ॥ ३ ॥
गोष्ट लोष्ट संघाते । जुगोष्टे ॥ ४ ॥ लुलो

? No, ॥ २७ ॥ चिट परप्रेष्ये ॥ २८ ॥ विट शब्दे ॥ २९ ॥ विट आक्रोशे ।
Line 20:
बशादिः । हिटेत्येके ॥ ३० ॥ or ३१?
॥ ३१ ॥ इट किट कटी गतौ । एटति ॥ ३२ ॥ केटति ॥ ३३ ॥
Line 21:
कटति । ईकारः श्रीदितो निष्ठायामितीणिषेधार्थः ॥ ३४ ॥
Wait, line 20-21:
इट किट कटी गतौ । एटति ॥ ३२ ॥ केटति ॥ ३३ ॥ कटति । ... ॥ ३४ ॥
Yes! 32, 33, 34!
Then:
Line 21:
॥ केचित्तु^८ इदितं मत्वा नुमि
Line 22:
कृते कण्टतीत्यादि वदन्ति । अन्ते च इ ई इति प्रक्षिप्य । अयति । इयाय । इयतुः^९ ।

Let's look at the numbers in line 12:
आटतुः । आटुः ॥ ६ ॥ पपाट । पेटतुः । पेटुः ॥ ७ ॥?
Wait! In line 12:
Between आटुः and पपाट:
Is it ॥ ६ ॥ or ॥ ७ ॥?

इयुः । इययिथ । इयेथ । इयाय । इयय । दीर्घस्य ल्विजादेरित्यामि आयांचकारत्याद्युदाह-
रन्ति ॥ ३५ ॥ मडि भूषायाम् ॥ ३६ ॥ कुडि वैकल्ये । कुण्डति । कुण्डत इति तु
दाहे गतम् ॥ ३७ ॥ मुड मुड मर्दने ॥ ३९ ॥ खुडि अल्पीभावे ॥ ४० ॥ मुडि
खण्डने । मुण्डति ॥ ४१ ॥ पुडिँ चेत्येके । पुण्डति ॥ ४२ ॥ रुटि लुटि स्तेये ।
रुण्टति ॥ ४३ ॥ लुण्टति ॥ ४४ ॥ रूठि लुठि इत्येके ॥ ४५ ॥ रूडि लुडि इत्यपरे ॥
॥ ४८ ॥ स्फुटिँर् विशरणे । इरित्त्वादङ् । अस्फुटत् । अस्फोटीत् ॥ ४९ ॥ स्फुटि
इत्यपि केचित् । इदित्त्वान्नुम् । स्फुण्टति ॥ ५० ॥ पठ व्यक्तायां वाचि । पेठतुः ।
पेठिथ । अपठीत् । अपाठीत् ॥ ५१ ॥ वठ स्थौल्ये । ववठतुः । ववठिथ ॥ ५२ ॥
मठ मदनिवासयोः ॥ ५३ ॥ कठ कृच्छ्रजीवने ॥ ५४ ॥ रटँ परिभाषणे ॥ ५५ ॥ रठे-
त्येके ॥ ५६ ॥ हठ प्लुतिशठत्वयोः । बलात्कार इत्येके । हठति । जहाठ ॥ ५७ ॥
रुठ लुठ उठ उपघाते । ओठति ॥ ६० ॥ ऊठेत्येके । ऊठति । ऊठांचकार ॥ ६१ ॥
पिठ हिंसासंक्लेशनयोः ॥ ६२ ॥ शठ कैतवे चॅ ॥ ६३ ॥ शुठ प्रतिघाते । शोठति
॥ ६४ ॥ शुठीति स्वामी । शुण्ठति ॥ ६५ ॥ कुठि च कुण्ठति ॥ ६६ ॥ लुठि आ-
लस्ये प्रतिघाते च ॥ ६७ ॥ शुठि शोषणे ॥ ६८ ॥ रुठिँ लुठिँ गतौ ॥ ७० ॥ चुड्ड
भावकरणे । भावकरणमभिप्रायसूचनम् । चुड्डति । चुचुड्ड ॥ ७१ ॥ अड्डू अभियोगे ।
अड्डति । आनड्ड ॥ ७२ ॥ कड्ड कार्कश्ये । कड्डति ॥ ७३ ॥ चुड्डादयस्त्रयो दोपधाः । तेन
क्विपि-चुत् । अत् । कत् इत्यादि ॥ क्रीडू विहारे । चिक्रीड ॥ ७४ ॥ तुडुँ तोडने । तोडति ।
तुतोड ७५ ॥ तूडू इत्येके ॥ ७६ ॥ हुड्डू ढूढू होडू गतौ । हुड्यात् । ढूढ्यात् । हो-
ड्यात् ॥ ७९ ॥ रौड्ड अनादरे ॥ ८० ॥ रोड्ड लोडू उन्मादे ॥ ८२ ॥ अड उद्यमे ।
अडति । आड । आडतुः । आडुः ॥ ८३ ॥ लड विलासे । लडति ॥ ८४ ॥ लडयोर्लर-
योश्चैकत्वस्मरणाल्लुलतीति स्वाम्यादयः ॥ कड मदे । कडति ॥ ८५ ॥ कडि इत्येके क-
ण्डति ॥ ८६ ॥ गडिँ वदनैकदेशे । गण्डति ॥ ८७ ॥ इति टवर्ग्यान्ताः ॥ अथ
पवर्ग्यान्ताः तत्रानुदात्तेतः स्तोभत्यन्ताश्चतुस्त्रिंशत् ॥ तिपृ तेपृ ष्टिपृ
ष्टेपृ क्षरणार्थाः । आद्योऽनुदात्तः । क्षीरस्वामी त्वयं सेडिति बभ्राम । तेपते । तितिपे । क्रादि-
१ कुडि । वैकल्यमविवेकः ॥ २ पुडि चेत्येके इति । अत एव “पुण्डरीकम्” इत्यादि सिद्धम् ॥
३ रट परिभाषणे रठेत्येके इति । अत्र “रठ परिभाषणे” इति द्वितीयटवर्गान्त एव पाठः साधीयान्,
पूर्वोत्तरसन्दर्भात् । “रट परिभाषणे” इति प्रथमतवर्गान्तस्तु “अट पट गतौ” इत्यत्र गतः । रठेत्येक इति
पाठस्तु केनचिद् विद्रूपेण पश्चाच्छोधित एवेति बोध्यम् ॥ ४ शट कैतवे चेति । चकाराद् हिंसा-
संक्लेशनयोः । ५ “रुठि लुठि” अर्थभेदात् पुनः पाठो लुष्ठेरित्याहुः । ६ “अड्डु” “अभि-
योगस्त्वभिग्रहः” इत्यमरः । ७ “तुडुँ” तोडनं दारणं हिंसन च ॥ ८ “रोड्ड् लोड्ड्” ‘उन्मादश्चि-
त्तविभ्रमः ।’ ९ “गडि” टवर्गीयप्रकरणादिह पाठस्तु युक्तः । अन्तत्यादिषु तु “पञ्चैते न तिङ्विषयाः”
इति बोधयितुं प्रसङ्गाल्लिखितः ॥

नियमादिट् । तितिपिषे । तेप्ता । तेप्स्यते ॥ लिङ्‌सिचावात्मनेपदेषु १।२।११ ॥ इ-
क्समीपाद्धलः परौ झलादी लिङ्‌सिच्वेत्येतौ कितौ स्तः ॥ कित्त्वान्न गुणः ॥
तिप्सीष्ट । तिप्सीयास्ताम् । तिप्सीरन् । लुङि । झलो झलीति सलोपः । अतिप्त । अति-
प्साताम् । अतिप्सत । तेपते । तिनेपे । तितिपे । तितिपाते । तितिषिरे । तिथेपे । तिथे-
पाते । तिथेपिरे ॥ तेपृ कम्पने च ॥ ४ ॥ ग्लेपृ दैन्ये । ग्लेपते ॥ ५ ॥ टुवेपृ कम्पने ।
वेपते ॥ ६ ॥ केपृ गेपृ ग्लेपृ च । चोत्कम्पने गतौ च । सूत्रविभागादिति स्वामी । मै-
त्रेयैस्तु चकारमन्तरेण पठित्वा कम्पने इत्यपेक्षत इत्याह । ग्लेपेरर्थभेदात्पुनः पाठः ॥ ८ ॥
मेपृ रेप लेपृ गतौ ॥ ११ ॥ त्रपूष् लज्जायाम् । त्रपते ॥ तॄँफलभजत्रपश्च ६।४।
१२२ ॥ एषामत एकारोऽभ्यासलोपश्च स्यात्किति लिटि सेटि थलि च ॥ त्रेपे । त्रेपाते ।
त्रेपिरे । उदित्त्वाद्विद्वा । त्रपिता । त्रप्ता । त्रपिषीष्ट । त्रप्सीष्ट ॥ १२ ॥ कपि चलने ।
कम्पते । चकम्पे ॥ १३ ॥ रवि लवि अवि शब्दे । रवते । ललम्बे । आनम्वे ॥ लबि
अवस्रंसने च ॥ १६ ॥ कवू वर्णे । चकवे ॥ १७ ॥ क्लीवृ अधाष्ट्र्ये । चिक्लीवे ॥ १८ ॥
क्षीवृ मदे । क्षीवते ॥ १९ ॥ शीभृ कत्थने । शीभते ॥ २० ॥ वीभृ च ॥ २१ ॥
रेभृ शब्दे । रिरेभे ॥ २२ ॥ अँभि-रभी क्वचित्पठ्येते । अम्भते ॥ २३ ॥ रम्भते
॥ २४ ॥ ष्टभि स्कभि प्रतिबन्धे । स्तम्भते । उत्तम्भते ‘ उदः स्थास्तम्भोदिति पूर्वस-
वर्णः ॥ विस्तम्भते ‘ स्तन्भेरिति षत्वं तु न भवति । स्नुविधौ निर्दिष्टस्य सौत्रस्यैव तत्र ग्रह-
णात् । तद्बीजं तु—‘उदः स्थास्तम्भोरिति पवर्गीयोपधपाठः ‘स्तन्भेरिति तवर्गीयोपधपाठश्चेति
माधवः ॥ केचिदस्य टकार औपदेशिक इत्याहुस्तन्मते—ष्टम्भते । टष्टम्भे ॥ २६ ॥ जभि-
जृभी गात्रविनामे ॥ रधिजभोरचि । ७ । १ । ६१ ॥ एतयोर्नुमागमः स्यादचि ॥ जम्भते ।
जजम्भे । जम्भिता । अजम्भिष्ट । जृम्भते । जजृम्भे ॥ २८ ॥ शल्भ कत्थने । शशल्भे
॥ २९ ॥ वल्भ भोजने । दन्त्योष्ठ्यादिः । ववल्भे ॥ ३० ॥ गल्भ धौष्ट्र्यै । गल्भते ॥ ३१ ॥
श्रम्भू प्रमादे । तालव्यादिर्दन्त्यादिश्च । श्रम्भते स्रम्भते ॥ ३३ ॥ ष्टुभु स्तम्भे । स्तो-
१ चकारेण पूर्वोत्तराथौवनुकृष्येते तदाह-चादिति । ननु चकारेण पूर्वार्थस्य संग्रहेऽपि उत्तरार्थसंग्रहे न
मानमत आह-सूत्रविभागादिति “टुवेपृ” केपृ” गेपृ ” ग्लेपृ ” कम्पने ” इत्येवमेकयोगे कतव्ये योग-
विभागस्तन्मर्थ्याच्चकारेण पूर्वोत्तरयोरर्थयोरनुकर्षोपकषीविति स्वामिनो भावः ॥ २ मैत्रेयस्त्विति । वेपतिना
सहैषामपाठोऽप्रसिद्धत्वज्ञापनायेति तस्याभिप्रायः ॥ ३ तृफलभजेति । गुणशब्देन भाविताकारत्वाद्
विरूपादेशादित्वाद् एकहल्मध्यस्थत्वाभावाच्च यथायथमप्राप्ते विधिरयम् ॥ ४ “कवू ” वर्णश्चात्र चित्ररू-
पम् ॥ ५ “क्लीवृ” धृष्टो निर्लज्जः, तस्य भावो धाष्ट्र्यम् । न धाष्ट्र्यम् अधाष्ट्र्यं सलज्जता ॥
६ अम्भः, अम्भसी, बाह्वादिगणे “अम्भसः सलोपश्च ” आम्भिः इत्यादिसिद्धये आह-अभिरभी इति ॥
७ “ष्टभि स्कभि ” “प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः” इत्यमरः । रोध इति यावत् ॥ ८ तद्बीजं त्विति ॥
पूर्वसवर्णप्रवृत्तिषत्वाप्रवृत्त्योर्बीजं त्वित्यर्थः ॥ स्नुष्वविध्योर्नकारनिपातनेन नैवानुस्वारपरसवणौ ‘ बाधकान्येव
निपातनानि' इत्यङ्गीकारात् ॥ ९ “जृभी” गात्रविनामे गात्रस्वेदे ॥ १० “शल्भ” कथनं श्लाघा ॥
११ 'गल्भ' धृष्टो निर्लज्जस्तस्य कर्म ॥ १२ “श्रम्भू” प्रमादोऽविमृष्टकृत्यम् । “प्रमादोऽनवधानता ”
इत्यमरः ॥ १३ “ष्टुभु ” स्तम्भो निरोधः ॥

भते । विष्टोभते । तुष्टुभे । व्यष्टोभिष्ट ॥ ३४ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ गुपू रक्षणे ॥
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ।३।१।२८ ॥ एभ्य आयप्रत्ययः स्यात्स्वार्थे पुग-
न्तेति गुणः ॥ सनाद्यन्ता धातवः ३।१।३२ ॥ सनादयः कमेर्णिङन्ताः प्रत्यया अन्ते
येषां ते धातुसंज्ञाः स्युः ॥ धातुत्वाल्लडादयः । गोपायति ॥ आयादय आर्धधातुके वा ।
३।१।३१ ॥ आर्धधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ।
३।१।३५ ॥ कास्धातोः प्रत्ययान्तेभ्यश्चाम् स्याल्लिटि न तु मन्त्रे ॥ कास्यनेकाज्ग्रहणं क-
र्तव्यम् * ॥ सूत्रे प्रत्ययग्रहणमपनीय तत्स्थानेऽनेकाच इति वाच्यमित्यर्थः ॥ आर्धधा-
तुके ।६।४।४६ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अतो लोपः ।६।४।४८ ॥ आर्धधातुकौपदेशकाले
यद

-like letter?
No, it's सृम्भति! Look at the bottom of the first letter:
Wait, is there an r-vowel? No, it looks like सम्भति or स्तम्भति?
Wait, let's look at the letter:
Could it be ऋभु ऋम्भु? No.
Let's look at the image very carefully:
Line 4:
चुवि वक्त्रसंयोगे । चुम्बति ॥ ३५ ॥ सृभु सृम्भु हिंसार्थौ । सर्भति । ससर्भ । सर्भिता ।
Wait, does line 4 say हिंसार्थौ or हिंसाथौँ?
It has a repha and candrabindu: हिंसार्थौँ or हिंसार्थौ ।?
It's हिंसार्थौ ।.
Wait, what is the word after ससर्भ ।? सर्भिता ।
Line 5:
सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥?
Look at line 5:
First word: सृम्भति । ससृम्भ । सृम्भ्यात् ॥ ३७ ॥
Wait, is there an ृ under the स?
Wait, no, it's सम्भति? Why would there be no ृ

स्यात्कर्तर्ये! Yes, there is a ये with e-matra! Wait, or is it स्यात्कर्तर्यर्थे? No, स्यात्कर्तर्ये लुङि! Wait, why कर्तर्ये? It could be a typo in the book for कर्तरि or कर्तर्यर्थे. In the print it clearly reads स्यात्कर्तर्ये लुङि.

Line 4:
परे ॥ काम् इ अ त इति स्थिते ॥ णेरनिटि । ६ । ४ । ५१ ॥ अनिडादावार्धधातुके परे णेलोपः

Line 5:
स्यात् । परत्वाद् ‘एरनेकाच इति यणि प्राप्ते-॥ ण्यँल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घेभ्यः पूर्ववि-
Wait, is the quote single quote or double? It's ‘एरनेकाच इति.

Line 6:
प्रतिषेधेनेति वार्तिकम् ॥ णिल्लोपस्य तु पाचयेतः पाक्तिरित्यादि क्तिजन्तमवकाश इति भावः ।

Line 7:
वस्तुतस्त्वनितीति वचनसामर्थ्यादार्धधातुकमात्रमस्य विषयः । तथा चेयडादेरपवाद एवायम् ।

Line 8:
इयङ्—अततक्ष

वस्तुतोऽङ्गस्यावयवो योऽभ्यास¹ इति वर्णनात् ॥ ऊर्णौ दीर्घोऽर्थापयतौ द्वयं स्यादिति मन्महे ॥
चकास्तौ तूभयमिदं न स्यात्स्याच्च व्यवस्थया ॥ ²णेर्विशेष्यं सन्निहितं लघुनीत्यङ्गमेव वा ॥
इति³ व्याख्याविकल्पस्य कैयटेनैव वर्णनात् ॥ णेर्गलोपेऽपि संन्वत्स्वङ्गिनामपि सिद्धये ॥⁴
अथ क्रम्यन्तास्त्रिंशत्परस्मैपदिनः ॥ अण रण वण भण मण कण क्वण व्रण भ्रण
ध्वण शब्दार्थाः । अणति । रणति । वणति । वकारादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपौ न । वव्रणतुः । वव्रणिथ
॥ १० ॥ धणिरपि कैश्चित्पठ्यते । धणति ॥ ओणॄ अपनयने । ओणति । ओणाञ्चकार ॥ ११ ॥⁵
शोणॄ वर्णगत्योः । शोणति । शुशोण ॥ १२ ॥ श्रोणॄ संघाते । श्रोणति ॥ १३ ॥ ड्लोणॄ
च । शोणादयस्त्रयोऽमी तालव्योष्माण्मादयः ॥ १४ ॥ पैणृ गतिप्रेरणश्लेषणेषु । प्रैणृ इति
क्वचित्पठ्यते । पिपैण ॥ १५ ॥ भ्रण शब्दे । उपदेशे नो॑¹¹ऽयम् । ' रषाभ्यामिति णत्वम् ।
भ्रणति । नोपदेशफलं तु यङ्लुकि—दन्ध्र॑न्ति ॥ १६ ॥ वणेत्यपि केचित् । वेणतुः ।
वेणिथ ॥ १७ ॥ कनी दीप्तिकौन्तिगतिषु । चकान ॥ १८ ॥ ष्टन वन शब्दे । स्तनति ।
वनति ॥ २० ॥ वन षण संभक्तौ । वनेरर्थभेदात्पुनः पाठः । सनति । ससान । सेनतुः ॥
ये विभाषा । ६ । ४ । ४३ ॥ जनसनखनामान्त्वं वा स्याद्यादौ क्ङिति ॥ सायात् । सन्यात्

१ इदं च “अजजागरत्” इत्यादौ सन्वद्भावापादनसमाधानपरभाष्यविरुद्धमत आह—वस्तुत
इति । ऊर्णौ दीर्घ इति । तेन “और्णूनवत्” इति सिद्धम् ॥ अर्थापयताविति । तेन
“आर्तीथपत्” इति सिद्धम् ॥ चकास्ताविति । तेन “अचीचकासत्” अचचका-
सत्” इति सिद्धम् ॥ न स्यादिति । चङ्परलघोरभावादिति भावः ॥ स्यादिति । अभ्यासस्य
लघुपरत्वेन विशेषादिति भावः ॥ २ ननु कथमुभयार्थलाभ इत्यत आह—णेर्विशेष्यमिति । “संनि-
हितम्” इति हेतुगर्भविशेषणम् । “लघौ नि” इत्येतद् णेर्विशेष्यं भवति, संनिहितत्वात् । श्रुतानुमितयोः
श्रुतसंबन्धो बलीयान् इति परिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः । अङ्गमेव वेति । “चङ्परे” इत्यस्याङ्गविशेषणत्वे ऽ-
ङ्गस्य प्रत्ययनिमित्तत्वेनैव निरुपविशेष्यलाभ इति भावः ॥ अयं च पक्षो भाष्य इत्युक्तप्रायम् ॥
३ ननु स्वकपोलकल्पितत्वेनानादरणीयता स्यादिति तत्र प्रमाणमाह—इति व्याख्येति ॥ ४ “चङ्परे”
इत्यस्यावृत्तिं विधाय अग्लोपिविशेषणतयापि संयोजितस्य फलमाचष्टे—णेरिति । अगितामिति । ‘कमुप्रभृ-
तीनामित्यर्थः ॥ सिद्धये इति “दीर्घस्सन्वद्भावयोः” इति, “कृतः” इति चादावन्ते च शेषः ॥
५ “ओणॄ” अपनयनं दूरीकरणम् ॥ ६ “शोणॄ” वर्णश्चात्र रक्त एव । “शोणः” कृशानौ
स्योनाके लोहिताश्वे नदे पुमान् । त्रिषु कोकनदच्छाद्ये” इति कोशात् । स्योनाकः—“टैण्टू” “अरळू”
इति भाषया प्रसिद्धः । कोकनदं रक्तोत्पलम्, तद्वत् छाया यस्येति ॥ ७ गतिर्गमनम् ॥
८ “श्रोणॄ” “संघातः समूहः । “संघातः पुंसि घाते च संहतौ नरकान्तरे” इति मेदिनी ॥
९ “पैणृ” प्रेरणं प्रेषणं भृत्यादीनाम् ॥ १० श्लेषणं सम्बन्धः ॥ ११ उपदेशे नान्तोऽयमिति ।
अयं पाठः पूर्वोपस्थितत्वाद् “रण” धातावेव वक्तुं योग्यः, “षष्टिवर्गस्तवर्गजः” इत्यभियुक्तोक्तेस्तत्रापि
समत्वात् ॥ रषाभ्यामिति णत्वमिति । “रषाभ्यां परस्य नस्य णत्वम्” इत्यर्थकेन “अट्कु-
प्वाङ्—” इति सूत्रेणेत्यर्थः । “रषाभ्यां नो णः समानपदे” इत्यस्य तु न प्राप्तिः, अटा व्यवधानादिति
बोध्यम् ॥ १२ दन्ध्रन्तीति । नुगतोऽनुनासिकान्तस्य” इति अभ्यासस्य नुक् ॥ परनकारस्य तु णत्व-
स्यासिद्धत्वात् “नश्चापदान्तस्य” इत्यनुस्वारे परसवर्णे च कृते तस्यासिद्धत्वान्न णत्वमिति प्रक्रिया ॥
१३ “कनी” दीप्तिस्तेजः, कान्तिः शोभा शरीरादीनाम् ॥ १४ ‘वन’ संभक्तिर्भजनम् ॥

॥ २१ ॥ अम गत्यादिषु । कनी दीप्तिकान्तिगतीत्यत्र गतेः परयोः शब्दसंभक्तयोरादिश-
ब्देन संग्रहः । अमति । आम ॥ २२ ॥ द्रुम हम्म मीम् गतौ । द्रमति । दद्राम । ह्यन्तेति
न वृद्धिः । अद्रमीत् । हम्मति । जहम्म । मीमति । मिमीम । अयं शब्दे च ॥ २३ ॥
चमु छमु जमु क्षमु अदने ॥ ष्ठिवुक्लमुचमां शिति । ७ । ३ । ७५ ॥ एषामचो दीर्घः
स्याच्छिति ॥ आँङि चम इति वक्तव्यम् * ॥ आचामति ॥ आङि किम् । चमति । विच-
मति । अचमीत् ॥ २९ ॥ जिर्मिं केचित्पठन्ति ॥ जेमति ॥ क्रमु पादविक्षेपे ॥ वा
भ्राशब्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसितुटिलषः । ३ । १ । ७० ॥ एभ्यः श्यन्वा स्यात्कर्त्रर्थे
सार्वधातुके परे ॥ क्रमः परस्मैपदेषु । ७ । ३।७६ ॥ क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति ॥
क्राम्यति । क्रामति । चक्राम । क्राम्यतु । क्रामतु । स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते
७।२। ३६ ॥ अत्रैवेड् । अक्रमीत् ॥ ३० ॥ अथ रेवत्यन्ता अनुदात्तेतः ॥ अय
वय पय मय चय तय णय गतौ । अयते ॥ दयायासश्च । ३ । १ । १३७ ॥ दय अय
आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि । अयांचक्रे । अयेत । अयिषीष्ट ॥ विभाषेटः । ८।३।७९ ॥
इणः परो य इट् ततः परेषां षीध्वंलुट्लिटां धस्य वा मूर्धन्यः स्यात् । अयिषीढ्वम् । अयिषी-
ध्वम् । अयिष्ट । अयिढ्वम् । अयिध्वम् ॥ उपसर्गस्यायतौ ।८।२।१९॥ अयतिपर-
स्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लत्वं स्यात् । लायते । पलायते । निस्दुसो रुत्वस्यासिद्धत्वान्न
लत्वम् । निरयते । दुरयते । निर्दुरोस्तु-निलयते । दुलयते ॥ प्रत्यय इति त्विणो रूपम् ॥
१ अयं शब्दे चेति । “इमे शब्दे च” इति वक्तव्ये प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ केचित्तु अयमित्यस्य
मीम्धातुरित्यर्थ इति व्याचक्षते ॥ २ “चमु” अदनं भक्षणम् ॥ ३ ननु “ष्ठिवुक्लमु” इति दीर्घः,
चमतिविचमतीत्यादावपि स्यादत आह-आङि चम इति ॥ ४ जिमिमिति । अत एव जेमनं
ब्राह्मणानामित्यादि सिद्धम् ॥ ५ “क्रमु” पादविक्षेपः पादविहरणम् । उकारः क्वित्व “उदितो वा”
इतीड्विकल्पार्थः । क्रमित्वा क्रान्त्वा । ६ क्रामत्विति । ननु “क्रमः परस्मैपदेषु” इति सूत्रे
“परस्मैपदेषु” इत्युपादानाद्यत्र “क्रामतु” इत्यादौ परस्मैपदपरत्वं तत्रैव स्यादिति-चेल्लोके-“उत्क्राम”
इत्यत्र न स्यात् “न लुमता” इति निषेधादिति चेन्न, “क्रमः” इति सूत्रेऽनुवृत्तस्याङ्गस्य परस्मैपदपर-
शिन्निरूपितस्यैव ग्रहणात् । लुमता लुप्ते प्रत्यये यदङ्गं तस्य कार्य एव निषेधप्रवृत्तेः ॥ ७ स्नुक्रमोरिति ।
“स्नुक्रमोः” इति प्रथमार्थे षष्ठी । “अनात्मनेपदनिमित्ते” इति प्रसज्यप्रतिषेधः । तथा च
“स्नुक्रमी यत्रात्मनेपदनिमित्ते न भवतस्तत्र प्रत्यासत्त्या ताभ्यां परस्यार्धधातुकस्येट्” इत्यर्थः ॥
८ उदात्तत्वादिटि सिद्धे नियमोऽयम् । तदाह-अत्रैवेति ॥ ९ श्रुतत्वाद् “अयतो” इत्युपसर्गविशेष-
णमत आह-अयतिपरस्येति । तेन “निलयते” प् लायते ” पलायते ” इत्यादौ सर्वत्र लत्वसिद्धिः ।
रेफविशेषणत्वे तु “निलयते ” इत्यत्र श्रुतिकृतान्यवधान एव स्यादिति भावः ॥ १० प् लायते इति ।
“अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वादयतिपरत्वम्” इति स्पष्टं भाष्ये ॥ ११ प्रादिषु पठितयो-
र्निर्दुर्दुसोश्च सान्तत्वे फलभेदमाह-निस्दुसोरित्यादिना ॥ १२ ननु प्रतिपूर्वादयधातोः ।
पचाद्यचि घञर्थे के वा “उपसर्गस्य” इति लत्वे च “प्रत्यय” इति रूपे “प्रत्ययः परश्च”
इत्यादिनिर्देशानुपपत्तिरत आह-प्रत्यय इति त्विति । “इण् गतौ” इत्यस्माद् “एरच्” इत्यचि
गुणे यणि च रूपमिति भावः । प्रत्यय इति तु न, अनभिधानादिति कैयटः ॥

there is a small ७!
Footnote 7: ७ “क्ष्मायी” विधूननं कम्पनम् ॥
And in line 7:
पुनः प्रस-
Above पुनः there is a small ८!
Footnote 8: ८ ननु "प्याय् ए" इति दशायां...
And in line 16:
तेवृ देवृ देवने ।
Above देवने there is a small ९!
Footnote 9: ९ "तेवृ देवृ" देवनं क्रीडा ॥
And in line 17:
अयं सोपदेशोऽ
Above अयं there is a small १०!
Footnote 10: १० अयमिति । षेवृ धातुः ॥ तद्भाष्येति । सोपदेशत्वं भाष्यविरुद्धम् । ...

Now let's check line 1 again:
कथम् ' उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जाविति माघः ?
Wait, what is after माघः ?
Is it इट्किट्कटि?
Let's look at the footnote 2:
२ समाधत्ते-इट्कटीति ॥ (or इट्कटिति or इटकटीति?)
Let's read line 1 again carefully:
`... माघः ? इटँकिटँकटँ इ

षीति न्यासकारादयः ॥ तद्भाष्यविरुद्धम् । गेवते । जिगेवे । जिग्लेवे । पिपेवे । मेवते ।
म्लेवते ॥ ३३ ॥ शेवृ खेत्रृ केवृ इत्यप्येके ॥ ३६ ॥ रेवृ प्लवगतौ । प्लवगतिः प्लुतगतिः ।
रेवते ॥ ३७ ॥ अथाव्यन्ताः परस्मैपदिनः । मव्य बन्धने । ममव्ये॑ ॥ १ ॥
सूर्क्ष्य ईर्क्ष्य ईर्ष्या ईर्ष्यार्थाः ॥ ४ ॥ ह्य गतौ । अहर्यात् । यान्तत्वान्न वृद्धिः ॥ ५ ॥
शुच्य अभिषवे । अवयवानां शिथिलीकरणं सुरायाः सन्धानं वाऽभिषवः स्नानं च । शु-
शुच्य ॥ ६ ॥ बुच्य इत्येके ॥ ७ ॥ हर्य गतिकान्त्योः । जहर्य ॥ ८ ॥ अल भूषणप-
र्याप्तिवारणेषु । अलति । आल ॥ अतो ल्रान्तस्य । ७ । २ । २ ॥ लेतिँ लुप्तषष्ठीकम् ।
अतः समीपौ यौ ल्रौ तदन्तस्याङ्गस्यातो वृद्धिः स्यात्परस्मैपदपरे सिचि ॥ "नेटि"ति निषेधस्य
'अतो हलादेरिति विकल्पस्य चापवादः ॥ मा भवानालीत् ॥ अयं स्वरितेदित्येके । तन्मते, अलते
इत्याद्यपि ॥ ९ ॥ ज्रिफला विशरणे । तृर्पलेत्येत्त्वम् । फेलतुः । फेलुः । अफालीत् ॥
॥ १० ॥ मील श्मील स्मील क्ष्मील निमेषणे । निमेषणं संकोचः । द्वितीयस्तालव्यादिः ।
तृतीयो दन्त्यादिः ॥ १४ ॥ पील प्रतिष्टम्भे । प्रतिष्टम्भो रोधनम् ॥ १५ ॥ नील वर्णे ।
निनील ॥ १६ ॥ शील समाधौ । शीलति ॥ १७ ॥ कील बन्धने ॥ १८ ॥ कूल
आवरणे ॥ १९ ॥ शूल रुजायां संगोषे च ॥ २० ॥ तूल निष्कर्षे । निष्कर्षो निष्को-
१ मव्य बन्धने । रज्ज्वादिकरणकगत्यादिरोधहेतुसंयोगानुकूलव्यापारो बन्धनम् ॥ २ ममव्येति ।
अत्र "यस्य हलः" इति यशब्दस्य लोपो न, तत्र "यस्य" इति संघातस्य ग्रहणात् । आशिषि-मव्या-
त् । अत्र "हलो यमां यमि लोपः" इति वा यलोपः ॥ ३ "सूर्क्ष्य" इत्यादि । अनिष्टानुपैक्षणमीर्ष्या
परोत्कर्षगोचरो द्वेष इति वा । लिटि सुषूर्य्य षोपदेशत्वात्तुस्तस्य षः ॥ ४ शिथिलीकरणमिति ।
“सोममभिषुणोति" इत्यादौ तथा दर्शनात् । सुराया इति। तत्प्रकरणे-“सन्धानं स्यादभिषवः” इत्यमरोक्तेः ।
स्नानमिति । " वाराङ्गीनमभिषुण्वते " इत्यादौ तथा दर्शनात् ॥ ५ यद्यवयववचनेनान्तशब्देन बहुव्रीहिः,
अङ्गं चान्यपदार्थस्तर्ह्यन्तग्रहणमनर्थकं विशेषणेनैव तदन्तविधेः सिद्धत्वात्, अन्तशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिश्च
अथ “ओदकान्तादावनान्तात् प्रियं प्रोथ (पान्थ) मनुव्रजेत्” इत्यादौ दृष्टेन समीपवाचिनाऽन्तशब्देन षष्ठीसमासः
“रेफलकारयोः समीपभूतस्यातो वृद्धिः” इति, तर्हि लपरिगणिप्रभृतिष्वपि स्यात् अथ “लूं च तदन्तश्च”
इति कर्मधारयस्तर्हि अन्तशब्दस्य विशेषणत्वात् पूर्वनिपातः स्यादत आह-लुप्तषष्ठीकमिति ॥ ६ ननु
यदि येन नाप्राप्तिन्यायेन “अतो ल्रान्तस्य” इति सूत्रम् “अतो हलादेः” इति विकल्पस्यैव बाधकं स्यात्
तर्हि “मा भवानालीत्” इत्यत्राहलादित्वेन विकल्पाप्राप्तौ “नेटि” इति निषेधो दुर्वारः, अथ पुरस्तादपवाद-
न्यायेन “अतो ल्र” इति सूत्रं “नेटि” इत्यस्य बाधकं तर्हि “अफालीत्” इत्यादौ “अतो हलादेः” इति
विकल्पो दुर्वार इत्याशङ्क्य बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयेण समाधत्ते-नेटीति । स्वविषये प्राप्तं सर्वे बाध्यते
बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयणादिति भावः ॥ ७ तृफलेत्येत्त्वमिति । यद्यपि “अभ्यासे चर्च” इत्यस्या-
सिद्धत्वाद् “अतः” इत्येव फलभज्योरेत्त्वाभ्यासलोपौ सिद्धौ तथापि तयोर्ग्रहणंमेत्त्वविधिं प्रति सिद्धत्वज्ञाप-
नार्थ तेन बभणतुरित्यादि सिद्धम् ॥ नच “दिव औत् ” इति सूत्र इवाप्रत्ययविधावपि निरनुबन्धकपरिभाषा-
प्रवृत्त्या “ फल निष्पत्तौ ” इति धातोरेव ग्रहणं युक्तमिति वाच्यम्, प्रकृतसूत्रस्थचकारेण “ज्रिफला ” इत्य-
स्यापि ग्रहणात् ॥ ८ संकोच इति । नेत्रसंकोच इत्यर्थः, तत्रैव प्रचुरप्रयोगात् ॥ ९ “नील” वर्णश्चात्र
नील एव । धातुस्वरूपतस्तथैव प्रतीतेः ॥ “ शील ” चित्तवृत्तिनिरोधः समाधिः । समाधीयते चित्तम-
नेनेति व्युत्पत्तेः “यत्समत्वं द्वयोरत्न जीवात्मपरमात्मनोः । स नष्टसर्वसंकल्पः समाधिरभिधीयते” ॥

(2 roots) Line 5 should have:केल्ल खेल खेल्ल(3 roots) -> 2 + 3 = 5 roots! So why isवेल्लthere? Wait, isवेल्लthere? Let's look at the characters betweenखेल्लandचलने: Wait, there is NO word between खेल्ल and चलने! Wait, look at line 5: Word 1: केल्ल(with a cross? No, wait, look at the image:केल्लis crossed out! There is a black line crossing outकेल्ल!). Wait, why would it cross out केल्ल? Wait, look to the left of खेल: There is a crossed out word. What was it? Wait, look at line 5: [crossed out word] खेल खेल्ल वेल्ल चलने । पञ्च ऋदितः पक्षे लोपः ॥ ३४ ॥Wait! Let's read the crossed out word: Is itकेल्ल? Yes, केल्लis crossed out! Thenखेल, then खेल्ल, then वेल्ल! Wait, if वेल्लis at the end, then the 5 roots are: चेल्ल, केल्ल, खेल, खेल्ल, वेल्ल? Wait, in line 4:वेल्ल चेल्ल! If line 4 already has वेल्ल, why would line 5 have वेल्ल

vertical stroke, or is it just 'सामान्यचिन्ताया'?
Wait, in "सामान्यचिन्ता", why would it be "सामान्याचिन्ता"? Look at line 31:
सा - मा - न्य - चि... wait, between न्य and चि, there is no danda/mātrā, it's just 'सामान्यचिन्ताया'!
Wait, look at line 30-31:
Line 30 ends with: "बाध्य-"
Line 31 begins with: "सामान्याचिन्ताया" or "सामान्यचिन्ताया"?
Look at the letters:
सा (sā)
मा (mā)
न्य (nya)
चि (ci) - the i-mātrā curves over चि, and its vertical line is before च, right after न्य!
Ah! The vertical line of the i-mātrā of 'चि' looks like an ā-mātrā on 'न्य'!
So it's: सामान्यचिन्ताया! Perfect.

Line 32:
अत एव सूत्रभाष्योर्न विरोधः । अन्यथा “ सिच्यन्तरङ्गं नास्ति ” इत्यस्य णिश्रिग्रहणेन ज्ञापकेन
Wait, "सूत्रभाष्योर्न" or "सूत्रभाष्ययोर्न"?
Look at the word:
सू त्र भा ष्यो र्न -> सूत्रभाष्योर्न! (typo in original for सूत्रभाष्ययोर्न).

प्रयत्ने । पेषते ॥ १४ ॥ जेष्टृ नेष्टृ एष्टृ म्रेष्टृ गतौ ।
जेष्टते । नेषते । एषांचक्रे । पिम्रेपे ॥ १८ ॥ रेष्टृ हेष हेष्टृ अव्यक्ते शब्दे । आद्यो वृक-
शब्दे । ततो द्वावश्वशब्दे । रेपते । हेषते । हेष्टते ॥ २१ ॥ कासृ शब्दकुत्सायाम् । का-
सांचक्रे ॥ २२ ॥ भासृ दीप्तौ । वभासे ॥ २३ ॥ णासृ रासृ शब्दे । नासते । प्रणा-
सते ॥ २५ ॥ णस कौटिल्ये । नसते ॥ २६ ॥ भ्यस भये । भ्यसते । बभ्यसे ॥ २७ ॥
आङः शसि इच्छायाम् । आशंसते । आशशंसे ॥ २८ ॥ ग्रसु ग्लसु अदने । ज-
ग्रसे । जग्लसे ॥ ३० ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहांचक्रे ॥ ३१ ॥ बहि महि वृद्धौ । बंहते
वबंहे । मंहते ॥ ३३ ॥ अर्ह गतौ । अर्हते । आनर्हे ॥ ३४ ॥ गर्ह गल्

जेहतिर्गत्यर्थोऽपि । ववाहे ॥ ४४ ॥ द्राहु निद्राक्षये । निक्षेपे इत्येके ॥ ४५ ॥ कांशृ दीप्तौ ।
चकाशे ॥ ४६ ॥ ऊह वितर्के । ऊहांचक्रे ॥ ४७ ॥ गाहू विलोडने । गाहते । जगाहे ।
जगहिषे । जगाक्षे । जगाहिध्वे । जगाहिढ्वे । जगाढ्वे । गाहिता ॥ ढो ढे लोपः। ८।३।१३ ॥
ढस्य लोपः स्याड्ढे परे ॥ गाढा । गाहिष्यते । घाक्ष्यते । गाहिषीष्ट । घाक्षीष्ट । अगाहिष्ट ।
अगाढ । अघाक्षाताम् । अघाक्षत । अगाढाः । अघाढ्ध्वम् । अघाक्षि ॥ ४८ ॥ गूहू ग्रहणे ।
गर्हते । जगृहे ॥ ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन * ॥ जगृहिषे । जगृक्षे ।
जगृढ्वे । गर्हिता । गर्ढा । गर्हिष्यते । घर्क्ष्यते । गर्हिषीष्ट । घृक्षीष्ट । लुङि । अगर्हिष्ट ।
इडभावे ॥ शल इगुपधादनिट