ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)
Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary
by आचार्य ब्रह्मगुप्त
About this granth
The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.
Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.
This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.
( ८८ )
उदयास्तमयावदिदोः^१ कलांशैरर्कसंमिते कार्यम् ।
हीनत्वं त्वधिकत्वंतरे योग काल स्यात् ॥ ६ ॥
उदयास्तविधौ विवद्बुध्य शीघ्रादाप्तफल युतोनज्ञः^१ ।
अस्मद्गुरू विहीन^२ समदृग्^३....भागेन ॥ १० ॥
मानाऽल्पत्वात्पश्चादुदयोस्तमयः^८ सितस्य दशभि^५ प्राक्^६ ।
पश्चान्मानं^२ हत्वा^३ दष्टमयोस्ताभिरुदयः^४ प्राक् ॥ ११ ॥^६
६. (क) यह श्लोक मूल पाठ में नहीं है । (ग)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं है ।
(च) वि० यहाँ यह श्लोक निम्न उपान्त पर अन्यहस्तलेख में दिया गया है—
१. उदयस्तमयवदिदोः for (उदयास्तमयावदिदोः)
१०. (घ) यह श्लोक मूल पाठ में नहीं है । (ग) (क)
(च) वि० यह श्लोक २४b पृष्ट पर निम्नोपात पर अन्यहस्त से दिया हुआ है !
१. नोज़ः for (नज्ञः) २ विहिनः for (विहीन)
३. ससम for (समदृग)
११. (घ) इसका संख्याक्रम ६ है (ग)
१. माता for (माना)
२. मानमहत्वा (क) (क) for (मानं हत्वा)
३. दस्तमयो (ग) (क) for (दष्टमयो)
४. ष्टाभि (ग) (क) for (स्ताभि)
(ग) ५. दशभिः (क) (च) for (दशभि)
६. रुदय (क) for (रुदयः प्राक्)
(क) ७. दुदयो for (पश्चादुदयो)
८. स्तमयो for (स्तमयः)
(च) २. मानमहत्त्वादस्तमयो for (मानं हत्वादष्टमयो)
४. ष्टाभिरुदयः for (स्ताभिरुदयः)
६. क्रमसंख्या '६' है !
( ८६ )
१झस्यैवं मनुसूर्यै पठितैः२ कुजजीवपुत्राणाम्३ ।
४उदय ५प्राग् ऽस्तमयो ६मानसमत्वाद्भुवति पश्चात्७ ॥ १२ ॥
६आर्यभटः ५क्षेत्रांशैर् ४दृश्या७न्युदुक्त१वास्तदसत् ।
दृग्गणितैक्यं <u>विसंवाहा दृग्गणितैक्यं</u> स्वकालांशैः२ ॥ १३ ॥
१२. (घ) इसका संख्याक्रम १० है (ग)
१. झास्येवं (ग) ज्ञस्यैव (क) झास्यवं for (झस्यैवं)
२. पठितै (क) पवितै for (पठितैः)
३. जीवसूर्यपुत्राणाम् (वा) (क) जीवसूर्यपुत्राणां for (जीवपुत्राणाम्)
४. उदयः (ग) (च) for (उदय)
५. प्रागस्तमयो (ग) प्रागस्तमयौ (क) प्रागस्तमयो for (प्राग्ऽस्तमयो)
(ग) ६. माहनमहत्त्वाद्भुवति पश्चात् for (मानसमत्त्वाद्भुवति पश्चात्)
(क) ७. ॥ १० ॥ (च) for (॥ १२ ॥)
(च) २. पठितै for (पठितैः) ३ + सूर्य +
५. प्रागस्तमयो for (प्राग् अस्तमयो)
१३. (घ) इसकी क्रमसंख्या ११ है (ग)
१. दुक्तवांस्तदसत् (ग) (च) for (दुक्तवास्तदसत्)
२. स्वकलांशैः । ११ । (ग) स्वकल्पांशैः for (स्वकालांशैः)
३. रेखांकित पाठ मूल में नहीं है ।
(ग) ४. दृश्याद्युक्त for (दृश्यान्युदुक्त)
५. हग्गणित विसंवादा (क) दृग्जणितं विसंविवादात् for (दृग्गणितैक्यं
विसंवाहा)
(क) ६. आर्यभट्ट for (आर्यभटः)
७. अदुक्तवान् तदसत् for (अदुक्तवास्तदसत्)
८. सूपवित्तिकालाशै हग्जणितैक्यं भवति ॥ ११ ॥ for (विसंवाहा दृग्गणि-
तैक्यं स्वकालाशैः ॥ १३ ॥)
(च) २. स्वकालांशैः for (स्वकालांशैः)
८. द्रगणितैक्यं for (दृग्गणितैक्यं)
( ६० )
<sup>१</sup>दृग्गलग्न दृष्टिभाग <sup>४</sup>ग्रहोदयास्तमयनाडिकाद्येषु ।
<sup>२</sup>मया<sup>६</sup>ध्यायः चतुर्दश<sup>३</sup>भिरार्याभिः ॥ १४ ॥
<sup>५</sup>इत्ति ब्रह्मगुप्ते षष्ठोऽध्यायः ।
१४. (घ) इसकी क्रमसंख्या १२ है (ग)
१. दृल्लग्न दृष्टिभाग (ग) दृग्लग्नद्विदृष्टिभाग for (दृग्गलग्न दृष्टिभाग)
२. उदयास्तमयाध्यायः षष्ठो (ग) (क) उदयास्तमयो for (मयाध्यायः)
३. द्वादशभिरार्याभि । द्वादशभिरार्याभिः । for (चतुर्दशभिरार्याभिः)
५. 'इति' से 'अध्यायः' तक मूल प्रति में नहीं है । केवल समाप्तिसूचक “छः”
चिन्ह है ।
(क) ६. ऽध्यायाषष्टो द्वादशाभिरा र्याभिः for (अध्यायः चतुर्दशभि रायाभिः ।।१४।।)
(च) २. उदयास्तमयाध्यायः षष्ठो for (मयाध्यायः)
३. द्वादशभि for (चतुर्दशभि)
४. 'इति' से 'अध्यायः' तक लुप्त है ।
( ६१ )
सितवृद्धि⁶ हानिर्वा यदि शापाज्जायते¹ कथं⁵ गणितात्² ।
उपरि खेरिन्दुश्चेदंधांगधं³ सदा शुक्लां⁴ ॥ १ ॥
रविद्रष्टं¹ सितमर्द्धं² कृष्णमहदृष्टं³ यथा तपस्थ्यस्य⁵ ।
कुम्भस्य तथासन्नं खेरर्धस्थ्यस्य⁴ चन्द्रस्य ॥ २ ॥
(घ) १. (ग) शापात् ज्ञायते for (शापाज्जायते)
५. कथं (ग) 'अनंकित' है for (कथम)
३. दर्वागधं (ग) for (दंधांगधं)
४. शुक्लम् (ग) for (शुक्लां)
(ग) २. गणितान् for (गणितात्)
(च) ५. कथं for (कथम)
३. चेदर्वागद्धं for (चेदंधांगधं)
(क) १. २. गणितान् for (गणितात्)
३. दर्वांगद्धं for (दंधांगधं)
४. शुक्लं for (शुक्लां)
६. वृद्धिहानि for (वृद्धिहानि)
२. (घ) १. दृष्टं (ग) द्रिष्टं for (द्रष्टं)
४. रघस्थ्यस्य (ग) for (रर्धस्थ्यस्य)
(ग) ३. मकृष्णं for (महदृष्टं)
५. तस्य for (थस्य)
(च) १. दृष्टं for (द्रष्टं)
(क) १. दृष्टं for (द्रष्टं) २. शितमद्धं (सितमर्द्धं) ३. दृश्यं for (दृष्टं) ४.
रघः for (रर्ध)
( ६२ )
सिममुण्णतं¹ यतोर्कं² सितासितं शुक्ल⁶कृष्णपक्षांते ।
अर्धागद्धं³ पश्चाद्गणिता⁴ छूंगोन्नतिस्तस्मात्⁵ ॥ ३ ॥
रविचन्द्र¹पात⁴ लग्नै² स्वक्रान्त्युदयास्तलग्नगत⁵शेषाः ।
घटिकाः⁶ स्वचरार्द्धस्तौ³ स्वेष्टकालिकैः शीतगो कृत्वा ॥ ४ ॥
३. (घ) १. मुन्नतं (ग) (च) for (मुण्णतं)
२. यतोर्कः (ग) (च) for (यतोर्कं)
६. सुक्ल for (शुक्ल)
३. अर्वागिद्धं (ग) (च) for (अर्धागद्धं)
४. यस्माद्गणिता (ग) for (पश्चाद्गणिता)
५. छंयोन्नतिस्तस्मात् (ग) for (छूंगोन्नतिस्तस्मात्)
(क) १. मुन्नतं for (मुण्णतं) २. यतौऽर्कः for (यतोर्कं) ३. अर्वागद्धं for
(अर्धागद्धं)
४. यस्मान् गणितान् for (पश्चाद्गणिता) ५. शृंगोन्नति तस्मान् for (छू-
गोन्नतिस्तस्मात्)
४. (घ) २. लग्नैः (च) for (लग्ने)
३. स्वचरास्त for (स्वचरार्द्धस्तौ)
(ग) ४. पाता for (पात)
५. गतः for (गत)
६. घटिका स्वचरास्तं for (घटिकाः स्वचरार्द्धस्तौ)
७. श्वेष्ट for (स्वेष्ट)
८. शीतगोः (च) for (शीतगो)
(क) १. रवि चन्द्रपातलग्नेः शृङ्गोन्नतिकालिकै स्वक्रान्ति उदयस्तलग्नगतशेषघटिकाः।
स्वचरांशून कृत्वा प्रति घटिका शृङ्गोन्नति गरणनीयः ॥
for
(रविचन्द्रपातलग्ने स्वक्रान्त्युदयास्तलग्नगतशेषाः ।
घटिकाः स्वचरार्द्धस्तौ स्वेस्तकालिकैः शीतगो कृत्वा ॥४॥)
( ६३ )
<sup>१</sup>शशिविक्षेपाक्रम<sup>६</sup>धनुषो <sup>७</sup>योगान्तरं <sup>२</sup>समान्यदिशोः ।
<sup>३</sup>सज्जयेद्द्वय<sup>४</sup>क्रमज्या स्वाहोरात्रा<sup>५</sup>द्यतो रविवत् ॥ ५ ॥
स्व<sup>१</sup>क्रान्तिज्ये त्रिज्यागुणे <sup>२</sup>हते <sup>३</sup>लम्बकेन <sup>६</sup>रविशशिनोः ।
<sup>७</sup>अग्रे पृथक् स्वशंकुतल तुल्य<sup>४</sup>युक्ते <sup>५</sup>विर्दिक् वियुते ॥ ६ ॥
५. (घ) ६. धनुखोर्योगांत for (धनुषोयोगांत)
३. तज्येंद्वप्रक्रमय्या (ग) तज्येंद्वपक्रमज्या for (सज्जयेद्द्वयक्रमज्या)
(ग) १. विक्षेपापक्रम for (विक्षेपाक्रम)
७. योंगांतरं for (योगान्तरं)
(च) ६. धनुरवोर्योगांतरं for (धनुषो योगान्तरं)
३. तज्येंद्वपक्रमंज्या for (सज्जयेद्द्वयक्रमज्या)
(क) १. विक्षेपराग्यपक्रम for (शशिविक्षेपाक्रम) २. सभोंता for (समान्यं)
३. तज्ज्ये for (सज्ज्ये) ४. क्रमज्यात् for (क्रमज्या) ५. यातौ for (यतो)
६. (घ) २. हृते (च) for (हते)
६. शनिनोः for (शशिनोः) (च)
७. अंग्रै for (अग्रे)
(ग) ४. युते for (युक्ते)
५. न्यदिग्वियुते for (विदिक् वियुते)
(क) १. ज्योतिज्ये for (क्रान्तिज्ये) २. वृते for (हते) ३. लावकैन for (लम्बकेन)
४. युते for (युक्ते) ५. विदिम् for (विदिक्.)
( ६४ )
पृथगन्तरं¹ संयोगौ भुजो⁸ युतोर्का²च्छशी³ समान्यदिशो⁴ ।
दिग्ज्या⁵ वर्गात्स्वात् स्वपृथक्स्थं⁶ वर्गं विशोध्य पदे ॥ ७ ॥
वियुतसहिते¹ रविन्दो⁶रेकान्यकपालसंस्कृतयोराद्य² ।
रविशशिदृक्³ शंकवन्तरमन्योऽदृक्⁴ दृश्यशंकैक्यम्⁵ ॥ ८ ॥
७. (घ) १. पृथगंतर (ग) (च) for (पृथगन्तरं)
३. च्छसी (च) for (च्छशी)
४. समान्यदिशोः (ग) (च) for (समान्यदिशो)
५. दृग्ज्या (ग) दृक्ज्या वर्गात् for (दिग्ज्यावर्गात्)
७. स्वात्स्वं (ग) स्वात्स्वपृथक् स्ववर्ग° for (स्वपृथक्स्थंवर्ग)
(ग) ८. भुजौ for (भुजो)
६. विशोध्यशेषपदे for (विशोध्यपदे)
(च) २. युतोऽर्का for (युतोर्का) ५. दृग्ज्या for (दिग्ज्या)
७. स्वात्स्वं for (स्वात्स्व) ६. पृथक् स्वर्गं for (पृथक्स्थं वर्ग)
(क) १. पृथगंतरं for (पृथगन्तरं) २. युतोऽर्कात् for (युतोर्का)
३. शशी for (च्छशी)
४. सामान्य दिशोः for (समान्यदिशो) ५. दृग्ज्यावर्गात् स्वंस्वं for (दिग्ज्या-
वर्गात्स्वात् स्व) ६. पृथक् स्ववर्गं for (पृथक्स्थंवर्गं)
८. (घ) ६. रवींदो (ग) (च) for (रविन्दो)
२. संस्थ्योराद्यः(ग) (च) for (संस्कृतयोराद्यः)
७. शकवंवर (ग) शंकवंतर for (शंकवन्तर)
४. दृग (ग) दृश्यशंकैक्यम् for (दृश्यशंकैक्यम्)
(च) ४. दृग् for (ऽदृक्)
(क) १. सहितं for (सहिते) २. संस्थ्योराद्यः for (संस्कृतयोराद्यः)
३. वृक् for (दृक्)
४. ड्हक for (ऽदृक्) ५. शङ्कैक्यम् for (शंकैक्यम्)
आद्यन्तवर्गयोर्घातान्मूलं पूर्वापरात् भुजात् कोटिः ।
भुजकोटिकृतियुतिपदं तिर्यक्कर्णस्य चन्द्राग्रे ॥ ९ ॥
एवं तावाद्यावन्ययोराद्यन्तयो शशिन्यर्कैः ।
रविरर्द्धचक्रयुक्त कल्पो द्वितृतयोर्कः ॥ १० ॥
व्यर्कन्दुदलभुजाशाः शशिमानगुणाः शितं नवतिभक्ताः ।
द्विगुणांशो क्रमजीवाद्यावावन्नवतिरंशाः ॥ ११ ॥
९. (घ) १. आद्यन्त्यवर्ग (ग) आद्यन्त्यवर्ग for (आद्यन्तवर्ग)
२. पूर्वापरा (ग) for (पूर्वापरात्)
३. चन्द्रोग्रे (च) for (चन्द्राग्रे)
(ग) ४. भुजाः for (भुजात्)
५. तिर्यक्कर्णोस्य (च) for (तिर्यक्कर्णस्य)
(च) १. आद्यंत्य for (आद्यन्त) २. पूर्वापरा for (पूर्वापरात्)
(क)
( ६६ )
नवतेरधिकां³शानां क्रमज्यया संयुतो क्रम²त्रिज्या ।
चन्द्रप्रमाणगुणिता द्विगु⁴णा व्यासार्द्ध⁵भक्तान्यत् ॥ १२ ॥ ६५ । ४०
प्रथमं शुक्लं¹ रात्रौ दिव²सेन्यसंध्ययोस्तदैक्यार्द्धम्⁶ ।
वर्गो⁵ज्यास³र्व्विदावसितस्य सितं श्रवणं⁴ गत्या ॥ १३ ॥
शशिमान¹पादवर्गो² नामाद्धं³ सितांतराद्धं⁶ भक्तयुतः ।
परिलेखसूत्रमध्ये⁴ शुक्लेद्धे³न्द्वैव⁵ परिलेखः ॥ १४ ॥
१२. (घ) ३. रधिकांशाः नां (ग) रधिकांशानां for (रधिकांशाना)
२. संयुतोक्रम (ग) संयुतोक्रमे (च) for (संयुतोक्रम)
४. द्विगुण for (द्विगुणा)
(ग) ५. ६५।४० for (६५।४०)
(च) ३. रधिकांशाः नां for (रधिकांशानां)
(क) नच
( ६७ )
⁵त्रिप्रश्नोत्तचा ¹शंकोः पूर्वापरतो ⁴निधाय दिङ्मध्ये ।
छायाग्रं ³छायाग्रं²छंकुंग्रं दीर्घसूत्रवशात् ॥ १५ ॥
कृत्वा ¹विंशाद्वितयं ²हगुद्धृतं ³पृथग्मुञ्चरतमन्यत् ।
प्रथमाग्रस्थित⁵दृष्टचा द्वितीय⁴वंशाग्रगं ⁶चन्द्रम् ॥ १६ ॥
१५. (घ) ३. छायाग्रा (ग) छायाग्रात् for (छायाग्रं)
२. छंवक्वग्र (क) शक्वग्रग for (छंकुंग्रं)
(ग) १. शंकुं for (शंकोः)
४. नधाय for (निधाय)
(च) ५. त्रीप्रश्म्योक्ता for (त्रिप्रश्नोत्तचा)
२. छंकुग्र for (छंकुंग्रं)
(क) १. शंकु for (शंकोः) २. त्यूंकवक्रगत for (छंकुंग्र)
(ग) अवर्केंदुदलभु
( ६८ )
ग्रहणं ग्रहयोगं^२ वा विस्मयकरणाय^४ दर्शयेद् गणकः^३ ।
लोकस्य नरपतेर्वा दुष्करमन्यैर्गणितविद्भिः ॥ १७ ॥
इति बाहुकर्णकोटि^३स्फुटसितपरिले^४खसूत्रकरणेषु ।
आर्याष्टादश चन्द्रशृङ्गोन्नतिरिह सप्तमो ऽध्यायः^५ ॥ १८ ॥
इति श्रीब्रह्मगुप्ते^६ सप्तमोऽध्यायः
(ग) लब्ध्वेवं वानतयोः पूर्वापरयो खेस...चक्रात् ।
अग्रक्किकैन्द्रोः शुक्लं पश्चाच्छुक्ले सिते पूर्वात् ॥ १७ ॥
यह श्लोक ‘ग’ में अतिरिक्त पाया गया है।
१७. (घ) २. ग्रहयो योगं for (ग्रहयोगं)
३. गणितविद्भिः (ग) गणितषड्भिः for (गणितविद्भिः)
(ग) इसकी क्रमसंख्या १६ है।
४. विस्मय for (विस्मय)
(क) १. नरपतेर्दुष्कर for (नरपतेर्वा दुष्कर)
१८. (ग) वि०—इसकी क्रमसंख्या २० है।
३. इतिपादकोटिकर्णाः for (इतिबाहुकर्णकोटि)
४. परिलेष for (परिलेख)
२. विंशतिरार्या शृङ्गोन्नतिरिंदोः सप्तमोध्यायः for (आर्याष्टादशचन्द्रशृङ्गोन्न-
तिरिह सप्तमोऽध्यायः)
(च) ५. अवग्रहचिह्न लुप्त
६. "इति" से "अध्यायः" तक लुप्त है।
(क) १. कोटिकर्ण for (कोटि) २. आर्याष्टादशभिः for (आर्याष्टादश)
( ६६ )
प्राक्चन्द्रलग्नयोर³स्तलग्नशशिनो यतो¹न्तरात्पश्चात् ।
प्रतिदिन²मिन्दुच्छाया यतस्त⁴दानयनमभिधास्ये ॥ १ ॥
प्रग्रहणकालिकै²रिष्टकालिकैर्व³र्कलग्नशशिपातैः ।
कृत्वोदयास्तलग्ने स्वचरप्राणान् शशां¹कस्य ॥ २ ॥
यद्यधिकमुदयलग्नादूनं⁴ षड्²गृहयुतास्तमयलग्र्नात् ।
लग्नं तदा शशां¹को दृश्यः सवितुर्दर्श³ने छाया ॥ ३ ॥
लग्नसममु¹दयलग्नं षड्³गृह्युतास्त² लग्नं समम्⁴ ।
पूर्वापरयोः कृत्वा⁵ गतशेषाः स्वो⁶दयैर्घटिका ॥ ४ ॥
१. (घ) १. यतॊंतरात् (ग) यंतोंतरात् (च) for (यतोन्तरात्)
२. प्रतिदिनछाया for (प्रतिदिनमिन्दुच्छाया)
(ग) ३. रश्न for (रस्त)
४. ततस्तानयनमभिधास्ये for (यतस्तदानयनमभिधास्ये)
(च) १. यंतोंतरात् for (यतोन्तरात्)
(क) यतोऽन्तरात् for (यतोन्तरात्)
२. (घ) १. शशांकस्य for (शशांकस्य)
(ग) २. काकालिकै for (कालिकै)
(च) ३. वर्किं for (वर्क)
(क) १. शशांकस्यात् for (शशांकस्य)
३. (घ) २. षड्गृह् (ग) for (षड्ग्रह)
१. सविदर्शने (ग) सतिदर्शने for (सवितुर्दर्शने)
(ग) ३. छायाः for (छाया)
(च) ४. दुनं for (दूनं) २. षड्गृह for (षड्ग्रह)
१. सवितुदर्शने for (सवितुर्दर्शने)
(क) १. सति for (सवितु)
४. (घ) ३. षड्गृहयुता (ग) (च) for (षड्ग्रहयुता)
४. लग्नसमं (ग) (च) for (लग्नसमं)
(ग) ५. गशेषाः for (गतशेषाः)
६. घटिकाः for (घटिका)
(क) १. लग्न लग्न for (लग्न) २. युताश्च for (युतास्त)
( १०० )
गतघटिकाः शेषा वा स्वदिनार्द्धं समावंदी¹दुरद्धाद्धे ।
गतशेषनाडिकाभिर्नताभिरथ²वार्कवच्छंक्कुः³ ॥ ५ ॥
शंकुधनुषोऽधिकस्य स्फुटप्रमाणार्द्धं लिप्तिकाभिर्वा¹ ।
रविशशिमध्यगतिकला²स्तिथ्यंशज्यो³निताच्छेदः ॥ ६ ॥
द्वादशभिर्गुणितायां दृग्ज्या¹ लब्धमंगुलाद्यं² यत् ।
तत्प्रग्रहे³ छाया⁵ स्फुटा न्यादा⁴वान्यथा⁶ऽऽसन्ना⁸ ॥ ७ ॥
५. (घ) १. यदींदुमह्नोद्धे (ग) यदींदुरह्नोद्धे for (वंदीदुरद्धाद्धे)
२. नताभि for (र्नताभि)
३. रथवार्कवच्छंक्कुः (ग) for (रथवार्कवच्छंक्कुः)
(च) १. यदींदुरह्नोद्धे for (वंदीदुरद्धाद्धे)
२. रथवार्क्क for (रथवार्क)
(क) १. समांयदादुराह्लोऽद्धे for (समावंदीदुरद्धाद्धे) २. रस्त्र for (रथ)
३. वत् शंकुः for (वच्छंक्कुः)
६. (घ) १. ज्या (ग) र्ज्या for (र्वा)
३. शद्योनिपाच्छेदः (ग) श ज्योनिवाच्छिदः for (शज्योनिताच्छेदः)
(क) १. र्या for (र्वा) २. तला for (कला) ३. सज्योतिताच्छेदः for (शज्योनिता-
छेदः)
७. (घ) १. १२. दृग्ज्याया (ग) दृक्ज्यांया for (दृग्ज्या)
३. तत्प्रग्रहणे (ग) सा प्रग्रहणे for (तत्प्रग्रहे)
५. छा for (छाया)
४. स्फुटान्य (च) स्फुटान्य for (स्फुटान्या)
६. यथासन्ना (ग) कन्यायासन्ना for (यथाऽऽसन्ना)
(च) ७+१२+ १. दृग्ज्याया for (दृग्ज्या)
३. तत्प्रग्रहणे for (तत्प्रग्रहे) ८. अवग्रहचिह्न लुप्त
(क) १. दृग्ज्याया for (दृग्ज्या) २. मंगुलाप्तं for (मंगुलाद्यं)
प्रग्रहस्ते for (प्रग्रहे) ४. न्यदा (ग) for (न्यादा)
( १०१ )
ज्येष्टा¹पक्रमभागैर्मध्यच्छायार्क⁵वच्छशांकस्य² ।
शशिव³मादातामृक्षाणां तु स्वकांत⁴ ध्रुवकात् ॥ ८ ॥
इह नोद्दिष्टं⁴ यत्तद्रविवद्गतशेषनाडिकाद्ये¹षु ।
आर्याभिर्नवा⁵भिरयं² चन्द्रच्छायाऽष्टमो³ध्यायः ॥ ९ ॥
इति श्री ब्रह्मगुप्ते अष्टमोऽध्यायः ॥
८. (घ) १. स्वेष्टा (ग) for (ज्येष्टा)
२. वच्छशाकस्य for (वच्छशांकस्य)
३. शशिवद्द्रौमादीनामृक्षाणां (ग) शशिवद्भौमादीनां नक्षत्राणां च for (शशि-
वमादातामृक्षाणां)
(ग) ४. स्वकाध्रुवकात् for (स्वकांतध्रुवकात्)
(च) ५. छायार्कं for (छायार्क) ४. स्वकात् for (स्वकांत)
(क) १. स्वेष्टा for (ज्येष्टा) ३. शशिवत्भौमादीनां नक्षत्राणां स्वकान् ध्रुवकान्
for (शशिवमादाता मृक्षाणां तु स्वकांतध्रुवकात्)
९. (घ) २. नवभि for (र्नवाभि)
३. चन्द्रच्छायां ष्टमोध्यायः for (चन्द्रच्छायाऽष्टमोऽध्यायः)
(ग) ४. हनोद्दिष्टं for (इहनोद्दिष्टं)
१. यत्तद्रविवत्तच्छेष for (यत्तद्रविवद्गतशेष)
५. आर्यांनवभिरयं for (आर्याभिर्नवाभिरयं)
समाप्तिसूचक छः ॥ छः ॥ छः रेखांकित के स्थान में
(च) २. र्नवभिरयं for (र्नवाभिरयं)
३. अवग्रह चिन्हलुप्त
६. छाः श्री for (“इति……अध्यायः”)
(क) १. यद्वद्रविवत् for (यत्तद्रविवद्गत) २. नवभिरियं for (र्नवाभिरयं)
३. चन्द्रच्छाया for (चन्द्रच्छाया)
( १०२ )
शून्येशा^७ यमतिथयः^६ षडगाः षट्भिन्दवः^१ स्वगुणा^८ चन्द्राः ।
क्रान्ति^२विक्षेपकालाः^३ कुजबुधगुरुशुक्र^४रविजानां^५ ॥ १ ॥
११० । १५२ । ७६ । १३६ । १३०
व्यासार्द्धं संयुक्तं^६ त्रिगुणान्त्य फलज्ययान्त्यकर्णेन^१ ।
त्रिधनगुणं^५ २७ स्वदशांशै गुणयांत्य^३ फलज्ययाभक्तं^४ ॥ २ ॥
स्फुटमानकलाभूमिजबुधसुरगुरुशुक्र^१सूर्यपुत्राणां ।
नाधःस्वयोर्द्र^२सितयोरासन्नतवाद्वेवरसितम्^३ ॥ ३ ॥
१. (घ) ६. मतिथियः (ग) यमातथियः १५२ for (यमतिथयः)
१. षट्त्रींदवः (ग) for (षट्भिन्दवः)
(ग) ७. शून्येशा ११० for (शून्येशा)
८. १३६ खगुणाचन्द्राः for (स्वगुणाचन्द्राः)
२. ३. क्रान्तिविक्षेपकला for (क्रान्तिविक्षेपकालाः)
(च) ६. तिथियः for (तिथयः) १. षट्त्रींदवः for (षट्भिन्दवः)
(क) १. षट्त्रींदवः for (षट्भिन्दवः) २. क्रान्ते for (क्रान्ति) ३. कला for
(कालाः)
४. शुक्रः for (शुक्र) ५. योनाम् for (जानां)
२. (घ) ५. त्रिद्यन (ग) त्रिधनगुणं for (त्रिधनगुणं)
२. स्वदृशांशै for (स्वदशांशै)
३. र्गुणायांत्य for (गुणयांत्य)
(ग) ६. स्वयांत्यकर्णेनम् for (ज्ययान्त्यकर्णेन)
७. त्यहगं दौर्गुणायांत्यफलभक्तम् ॥ २ ॥ for (स्वदशांशैगुणयान्त्यफलज्या-
भक्तम् ॥२॥)
(च) ५. त्रिद्यन for (त्रिधन) ७. स्वदृशंशै for (स्वदशांशै)
३. र्गुणायांत्य for (गुणयांत्य)
(क) १. कर्णात् for (कर्णेन) २. दृगंशैः for (दशांशै) ३. गुणितांत्य for (गुणयांत्य)
४. भक्ता for (भक्तं)
३. (घ) २. स्यो (ग) नाधस्थ्योर्ज्ञ for (नाधः स्वयोर्द्र)
(च) २. स्थयोर्द्र for (स्वयोर्द्र)
(क) १. गुरुदैत्येज्य for (सुरगुरुशुक्र) २. स्थयोर्ज्ञ for (स्वयोर्द्र) ३. रशितम् for
(रसितम्)
( १०३ )
भुक्त्यंतरेण १भुक्तं २ग्रहान्तरं फलदिनैरधिकं६ भुक्तौ जीवरविज्ञानां ।
प्रागूनगतौ ३पश्चाद्द्यु४तिरधिके वक्रिणोर्व्यस्ता५ ॥ ४ ॥
एको वक्रि३भुक्तयोरुत्योनः१ प्रागथाधिकः२ ।
पश्चात्४ ग्रहयोरन्तर लिप्तास्तथैवभक्ताः५ स्वभुक्तिः६ गुणाः ॥ ५ ॥
स्वफलमृणं प्राक् पश्चाद्युतौ धनं वक्रिणी३ ग्रहे१ व्यस्तम्४ ।
समलिप्तौ बुधसितशीघ्रचन्द्रपाते च२ स्वफलम् ॥ ६ ॥
४. (घ) ६. दिनैरधिकभुक्तौ (ग) दिनैरधिकभुक्तौ for (दिनैरधिकं भुक्तौ)
४. पश्चाद्युति (ग) पश्चादृति for (पश्चाद्द्युति)
५. व्यस्ता भुक्तिगुणाः (ग) व्यस्ताः for (व्यस्ता)
(ग) १. भक्तं for (भुक्तं)
इस श्लोक की प्रथम पंक्ति का अन्तिम शब्द “जीवरविज्ञानां” इस प्रति में
उपलब्ध नहीं।
(च) ६. रधिकं for (रधिकं) ४ पश्चाद्युति for (पश्चाद्द्युति)
५. व्यस्ता for (व्यस्ता)
(क) १. भक्तं for (भुक्तं) २. ग्रहंतरं for (ग्रहान्तरं) ३. गतौ for (गतौ) ४.
पश्चात्युति for (पश्चाद्द्युति)
५. व्यस्तम् for (व्यस्ता)
५. (घ) ३. वक्री (ग) (च) for (वक्रि)
४. पश्चाच्च्यात् for (पश्चात्)
(ग) १. युत्योनः for (र्युत्योनः)
२. प्रागवाधिकः पश्चात् for (प्रागथाधिकः । पश्चात्)
५. भक्ता for (भक्ताः)
६. भुक्ति (च) for (भुक्तिः) इस श्लोक की प्रथमपंक्ति का अंतिम पद ‘पश्चात्’
है। अतः दूसरी पंक्ति ‘ग्रहयो’ से आरम्भ होती है।
(च) २. प्रागथाऽधिकः for (प्रागथाधिकः)
(क) १. युत्तचेन for (र्युत्योनः) २. प्रागथोधिकः for (प्रागथाधिकः)
६. (घ) ३. वक्रिणि (ग) for (वक्रिणी)
२. पातेषु च (ग) for (पातेच)
४. व्यस्तः for (व्यस्तम्)
(क) १. ग्रहो for (ग्रहे) २. पातेषु च फलम् for (पाते च स्वफलम्)
( १०४ )
बुधसितपाते¹ व्यस्तं मन्द²फलमुपान्त्यशीघ्रफलम् ।
शेषाणां स्फुटपाताद् विक्षेपो⁴ मध्यमात्³ योगात्⁵ ॥ ७ ॥
मदफलस्फुट शशिनो विक्षेपो भौमगुरुशशिनां¹ च ।
मदफलव्यस्तस्फुटशीघ्रात्² बुध³शीघ्रयोरथवा⁴ ॥ ८ ॥
समलिप्ता³ स्फुटमध्यात् स्वपातायुक्तात्⁵ ज्ञः शुक्रयोः⁴ शीघ्रात् ।
जीवविक्षेपगुणा¹ हृतात्कर्णेन² विक्षेपः⁶ ॥ ६ ॥
७. (घ) ४. विक्षेपोन्मध्यमात् (च) for (विक्षेपोमध्यमात्)
५. पाताद् (ग) for (योगात्)
(च) ४. विक्षेपोन् for (विक्षेपो)
(क) १. सितपत्तै व्यस्तम् for (सितपातेव्यस्तं) २. सद for (मन्द) ३. मध्यमात्यात्
for (मध्यमात्)
८. (घ) १. शनीनां (च) for (गुरुशशिनां च) (ग) जीवर विज्ञानां for (गुरु-
शशिनां च)
४. शीघ्राद्बुध (ग) for (शीघ्रात्बुध)
३. शुक्रयोरथवा (ग) for (शीघ्रयोरथवा)
(ग) ५. शुक्रयोरथवा (ग) for (शीघ्रयोरथवा)
(च) १. शनीनां for (शशिनाँ)
२. शीघ्राद्बुधशुक्रयो for (शीघ्रात्बुधशीघ्रयो)
'क' १. जीवरविज्ञानां for (गुरुशशिनां च) २. फला for (फल) ३. शुक्रयो for
(शीघ्रयो)
६. (घ) ३. समलिप्त (ग) (च) for (समलिप्ता)
४. ज्ञशुक्रयोः (ग) (च) for (ज्ञः शुक्रयोः)
१. जीवा विक्षेप (ग) (च) for (जीवविक्षेप)
२. गुणाहतात्फ (ग) गुणाहतीत्य for (गुणाहतात्)
(ग) ५. युक्ता for (युक्तात्)
६. विक्षेपाः for (विक्षेपः)
(चं) २. हृतांत्य for (हृतात्)
(क) २. हृतान्य for (हृतात्)
( १०५ )
अन्तरयोगो¹ तुल्यान्यदिशोर्विक्षेपयोर्ग्रहांतरकं ।
आर्यभटादिष्ट्रे²वं समलिप्तिकयोर्यु तिर्ग्रहयोः ॥ १० ॥
चित्रास्वातिवदुदये¹ऽन्यथान्यथास्ते तथायुतौ² ग्रहयोः ।
न भवति दृग्गणितैक्यं यथा तदैक्यं तदुक्तिरतः³ ॥ ११ ॥
ग्रहयोः¹ स्वोदयलग्ने सम²लिप्तिकयोस्तदस्तलग्ने च³ ।
उदये⁴ स्वोदयलग्ने स्वषड्गृह⁵ स्वास्तलग्नसमे⁶ ॥ १२ ॥
कृत्वैवं⁴ दिनघटिकाः ग्रहयोः स्वोदयविलग्नयोरूनं⁵ ।
अ¹नस्यास्तविलग्नादेष्यताधिकं² युतिरविता³ ॥ १३ ॥
१०. (घ) २. आर्यभटादिष्वेवं (च) for (आर्यभटादिष्ट्रेवं)
(ग) १. अंतरयोगौ for (अन्तरयोगो)
(च) १. योगौ for (योगो)
(क) १. योगौ for (योगो) २. ष्वेवं for (ष्ट्रेवं)
११. (ग) ३. तदुक्तितरः for (तदुक्तिरतः)
(क) १. दयो for (दये) २. युतिः for (युतौ)
१२. (घ) ४. उदयैः (ग) for (उदये)
(ग) ५. सषड्गृहे for (स्वषड्गृह)
६. स्वास्तमयलग्ने for (स्वास्तलग्नसमे)
(च) ७. ग्रहयो for (ग्रहयोः) ४ उदयैः for (उदये)
(क) १. +स्फुट ग्रह युति संसाधानाय सम+ २. समा for (सम)
३. लग्नं for (लग्ने) ४. उदयैः for (उदये) ५. स for (स्व)
६. समो for (समे)
१३. (घ) १. ऊनस्वास्त (ग) ऊनं स्वास्त for (अनस्यास्त)
.२. देष्यत्यधिकं (ग) दिष्यत्यधिकं for (देष्यतधिकं)
३. युतिरवीता (ग) युतिरतीता for (युतिरविता)
(ग) ४. कृत्वैवं for (कृत्वेवं)
५. लिलग्नयोरूनम् for (विलग्नयोरूनं)
(च) ऊनस्वास्त for (अनस्यास्त)
३. रवीता for (रविता)
(क) १. ऊनस्वास्त for (अनस्यास्त) २. त्यधिक for (तधिकं)
३. रतीता for (रविता)
( १०६ )
ऋणमूनं धनमधिकं स्वोदयलग्नात् समेस्तलग्नं¹ चेद्भक्ताः⁴ ।
भक्ता स्तन्दरकलाः² पृथक् पृथक् स्व³दिननाडीभिः ॥ १४ ॥
ऋणयोर्वा³ धनयोर्वान्तरेण¹ मुत्या²धनर्णयोर्भक्ताः ।
अन्तरलिप्ताः⁴ स्वोदय⁵विलग्नयोर्लब्धघटिकाभिः ॥ १५ ॥
उदयास्तविलग्नान्तरकलागुणाः स्वदिननाडिका² भक्ताः ।
लब्धकलादिकमूनं¹ स्वास्त विलग्नादुदयलग्नम् ॥ १६ ॥
यद्यधिकमूनमेवं समलिप्तौ स्वोदयाद्युतौ गृहयोः ।
रात्रिविलग्नादूनावधिकौ षड्ग्रहहृश्यौ¹ ॥ १७ ॥
१४. (घ) १. स्वमस्त for (समस्त)
२. तदंतरकलाः for (तन्दरकलाः)
(ग) ३. 'स्व' यह पद यहाँ अंकित नहीं।
(च) ४. 'भक्ताः' द्वितीय पंक्ति का "भक्तास्" रूप में आरंभिक शब्द है।
२. भक्तास्तदन्तर कलाः for (भक्तास्तन्दरकलाः)
'क' २. स्वमस्त for (समस्त)
(ग) २. तदंतर कालाः for (तन्दरकलाः)
१५. (घ) ३. वोधनयो for (वर्धिनयो)
२. युत्या (ग) युत्तचा for (मुत्या)
(ग) ४. अन्तरलिप्ता for (अन्तरलिप्ताः)
५. स्वाद for (स्वोदय)
(च) ३. र्वोधनयो for (वर्धिनयो)
१. वांतिरेण for (वान्तरेण)
२. युत्या for (मुत्या)
(क) १. र्वन्तिरेण for (वान्तरेण) २. युत्तचा for (मुत्या)
१६. (घ) २. नाडिकभक्ताः for (नाडिका भक्ताः)
१. लब्धकलाधिकमूनं (च) for (लब्धकलादिकमूनं)
(क) २. कलाधिकमूनं (कलादिकमूनं)
१७. (घ) १. षड्गृहयुताद् (ग) षड्गृहायुता for (षड्ग्रहा)
(च) १. षड्ग्रहयुता for (षड्ग्रहा)
(क) १. षड्ग्रहयुता for (षड्ग्रहा)
( १०७ )
एवं मानैक्यार्द्धादधिके मध्यांतरे युतिर्ग्रहयोः ।
स्थित्यर्द्धविमर्द्ददले हीनेतरा ग्रहेंदुयुतौ ॥ १८ ॥
लम्बनमर्कग्रहणवदसकृत्स्वावनतिलिप्तिकास्पष्टौ ।
तात्कालिकविक्षेपौ तदन्तरैक्यं समान्यदिशोः ॥ १६ ॥
विक्षेपो मध्यान्तरमुर्ध्वस्वच्छादको ग्रहोऽधस्थः ।
मानैक्यार्द्धादधिके नातिस्पष्टास्फुटोक्तिरतः ॥ २० ॥
१८. (घ) ३. ताराग्रहेंदुयुतौ (ग) for (ताराग्रहेन्दुयुतौ)
(ग) ४. युतिग्रहयोः for (युतिर्ग्रहयोः)
(च) ५. विमर्द्द for (विमर्द)
(क) १. दधि for (दधिके)
२. स्थित्यर्थ for (स्थित्यर्द्ध)
३. तारा for (तरा)
१६. (घ) ३. तदन्तरेक्यम् for (तदन्तरैक्यम्)
(ग) ४. लिप्ता for (लिप्तिका)
(च) ५. मक्र्क for (मर्क)
(क) १. वत् for (वद)
२. दश कृत for (दसकृत्)
३. तदन्तारेक्यम् for (तदन्तरैक्यम्)
२०. (घ) १. मूर्ध स्वच्छादको ग्रहोधरथः (ग) मूर्धस्य छादको ग्रहोधस्थः for (मुर्ध्वस्वच्छादको
ग्रहोऽधस्थः)
(च) १. मूर्द्ध for (मुर्ध्व)
२. धस्थ for (ऽधस्थः)
(क) १. मूर्धस्य for (मुर्ध्वस्य)
२. ऽधः स्थः for (ऽधस्थः)