ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)
Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary
by आचार्य ब्रह्मगुप्त
About this granth
The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.
Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.
This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.
( ८१ )
यद्यधिकं स्थित्यर्द्धं तदन्तरेणान्यथोनमृणमेकम् ।
अन्यद्धनं तदेक्येनाधिकमेवं¹ विमर्द्दार्द्धः² ॥ १५ ॥
स्फुटतिथ्यंता⁴ल्लम्बन²मसकृत्³स्थित्यर्थहीनयुक्ताद्वा ।
तत्स्फुटविक्षेपकृति¹स्थित्यर्द्धोनयुततिथ्यन्ते ॥ १६ ॥
तत्स्पष्ट³तिथिच्छेदांतरे स्फुटे तिथिर्दले¹ विहीनयुतात् ।
स्वविमर्दार्द्धे⁵नाऽसकृदेवं स्पष्टो² विमर्दार्द्धः⁴ ॥ १७ ॥
शशिवद्वाहुः⁵ स्फुटविक्षेपकृतं¹ स्थितिदलेन संगुणिता³ ।
स्पष्टः⁶ स्थित्यर्थहतो² भवति भुजः पूर्ववच्छेषम्⁴ ॥ १८ ॥
१५. (घ) तदैक्येनाधिकमेवं (ग) (च) for (तदेक्येनाधिकमेवं)
(क) २. विमर्दार्द्धे (च) for (विमर्दार्द्धः)
१६. (घ) १.
( ८२ )
²ग्रासात्कालः ³प्राग्वत्स्पष्टस्थितिद्लगुणो ⁴सकृद्द्रुक्तः ।
स्फुटविक्षेप¹हृ⁵तस्थितिदलेन ⁶शोध्यः स्थितिदलात्⁷स्वात् ॥ १६ ॥
वलनादिशिव²दन्यत् ग्रहणं ¹तैक्ष्णाद्वे³वरनादेश्यम् ।
द्वादशभागादूनं स्वच्छत्वात्षोडशादिदे ॥ २० ॥
न ¹स्फुटमार्यभटादिष्टर्कग्रहणं यतस्ततः ²स्पष्टम् ।
शंकुज्यया कृतं लघु लघुतरमेवं ³रविग्रहणम् ॥ २१ ॥
लग्नात्तिरराशी¹नोदप²क्रमक्षांशयुतिविशेषोनात् ।
⁶भतृतया ³तज्ज्या भक्ता त्रिज्यार्द्धं⁴ कृतिः ३६७३२२५ फलेने⁵हृता ॥२२॥
१६. (घ) १. विक्षेकृत (ग) विक्षेपकृतः for (विक्षेपहृत)
(ग) २. आसात्कालः (क) आसीत्कालः for (ग्रासात्कालः)
३. शशिवत् (क) स्पर्शवन् for (प्राग्वत्)
(क) ४. स्सकृद्द्रुक्तः for (सकृद्द्रुक्तः)
५. कृत (च) for (हृत)
६. सोध्यः for (शोध्यः)
७. स्यात् for (स्वात्)
२०. (घ) १. तैक्ष्ण्याद्वेवरनादेश्यम् (ग) (क) (च) for (तैक्ष्णाद्वे वरनादेश्यम्)
(ग) २. वदन्यग्रहणम् (क) वदन्यद्ग्रहणम् for (वदन्यत् ग्रहणम्)
३. दिंदोः (क) for (दिदे)
२१. (घ) १. भटादिष्वर्कं (ग) for (भटादिष्टर्कं)
(ग) २. तत्स्पष्टम् (क) ततः स्पृष्टम् for (ततः स्पष्टम्)
(क) ३. रवेग्र्रहणम् for (रविग्रहणम्)
(च) १. भटादिष्वर्कग्रहणं for (भटादिष्टर्कग्रहणं)
२२. (घ) १. हींदप for (हीनादप)
२. क्रमाक्षांश (ग) (क) (च) for (क्रमक्षांश)
३. तज्या for (तज्ज्या) (ग) ज्याच्छेदस्त्रिज्या (क) ज्ज्याच्छेदस्त्रिज्या for
(भतृतया तज्ज्या)
४. त्रिज्यार्धकृतिः (ग) र्द्धंकृते २६७३२२५ (क) कृतेः for (त्रिज्यार्द्धं कृतिः)
५. हता (क) for (हृता)
(ग) ६. भत्रितया (क) for (भतृतया)
(च) ६. भत्रीतया for (भतृतया) ३ तज्या for (तज्ज्या)
४. त्रिज्यार्द्धकृतिः for (त्रिज्यार्द्धंकृतिः)
( ८३ )
त्रित्रिभलग्नान्तारजीवा³ घटिकादिलम्बनं लब्धम् ।
वित्रिभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षांश⁴युतिवियुति² (ते) ॥ २३ ॥
जीवा शशांकभास्करमध्यमभुक्तांतरेण संगुणिता³ ।
पंचदश-भिर्गुणिंतं² या विभाजिता त्रिज्यया वनति⁴ ॥ २४ ॥
४६०५० पूर्ववदन्यत्स्पष्टं¹ ब्रह्मोक्त³स्पष्टसूर्य्यशशिपातैः ।
नार्थ्यभटादिभिरुक्तै⁵ र्यौ² तो स्फुटास्ते ततो स्पष्टम्⁶ ॥ २५ ॥
२३. (घ) १. भितृ लग्नाकांतार (ग) वित्रिभ लग्नाकांतारे for (त्रित्रिभलग्नाकांतार)
२. वियुते (ग) (च) for (वियुति (ते) )
(ग) ३. जीवाद्य for (जीवाद्य)
४. विक्षपाक्षांश for (विक्षेपाक्षांश)
(क) यहाँ श्लोक की प्रथम पंक्ति लिपिकार लिखना भूल गया । दूसरी है—
"वित्तिभलग्नापक्रमविक्षे पक्षांशयुतिवियुतेः ॥ २३ ॥"
(च) १. वित्रिभलग्नाक्रांतार for (त्रित्रिभलग्नाकांतार)
२४. (घ) १. मध्यमभुक्त्यंतरेण (ग) (क) (च) for (मध्यभुक्तांतरेण)
२. गुणितं (ग) गुणिंतया (क) for (गुंणिंतं)
(ग) ३. संगणिता for (संगुणिता)
४. वनतिः (क) for (वनति)
२५. (घ) १. पूर्ववदन्यत्स्पष्टं (क) (च) for (पूर्ववदन्यस्पष्टं)
२. यतो (ग) यतोऽस्फुटा (क) यतोऽस्फुटस्ते for (र्यंतो स्फुटास्ते)
(ग) ३. ब्रह्मोक्तं for (ब्रह्मोक्त)
४. स्तैततोऽस्पष्टाम् (क) स्तेततोऽस्पष्टम् for (स्तेततो स्पष्टम्)
(क) ५. रुच्चैक्तं for (रुक्तै)
(च) २. र्यंतो for (र्यंतो)
६. वि०—यहां चिह्न लगाकर ऊपर के रिक्तोपान्त पर निम्नलिखित श्लोक—
किसी अन्य हाथ से लिखा हुआ विद्यमान है—
"अंगुलमात्र विरते रक्तः शशिमंडले भवेत्कर्णः ।
भानोस्तु पुन क्रदमो वर्णं सर्वत्र निर्दिष्टः ॥"
( ८४ )
इष्टग्रासविमर्दस्थित्यर्द्धा वनति लम्बो¹नाद्येषु ।
आर्या षड्विंशत्यर्कं²ग्रहणं³पंचमोऽध्यायः ॥ २६ ॥
इति ब्रह्मगुप्त⁴ पंचमोऽध्यायः ॥
२६. (घ) २. लंबनाद्येषु (ग) for (लम्बानाद्येषु)
२. षड्विंशत्याऽर्क (ग) (च) for (षड्विंशत्यर्कं)
३. ग्रहणं (ग) for (ग्रहण)
(ग) ४. 'इति' से 'अध्यायः' तक इस प्रति में लुप्त । केवल समाप्ति सूचक छः, छः,
छः, अंकित है
यह श्लोक इस प्रति में नहीं है ।
(च) १. लंबनाद्यु for (लंबनाद्येषु)
३. 'इति' से 'अध्यायः' तक लुप्त है ।
( ८५ )
ग्रहाभास्करांतरेः¹ प्राक् पश्चादर्कैर्³ग्रहान्तरैर्यस्मात् ।
स्वांशैर्⁴दृश्या⁵ दृश्यस्तस्माद्वक्ष्ये² तदानयनम् ॥ १ ॥
प्रागूनभुक्तिरूनो दृश्ये³ दृश्यो रविरधिकभुक्तिः ।
पश्चाद्दृश्यो⁴ऽधिकगतिरधिको दृश्यो⁵ ग्रहो ऽल्पगतिः² ॥ २ ॥
विक्षेपसत्रिराशिकिक्रान्तिवधो व्यासदलहृतो³ लिप्ताः ।
शोध्यास्तयोः समदृशोर्य⁴दन्यदिशो गृहे² क्षेपाः ५ ॥ ३ ॥
१. (घ) १. ग्रहभास्करान्तरैः (ग) ग्रहभास्करांतरैः for (ग्रहाभास्करांतरेः)
(ग) २. वक्षे for (वक्ष्ये)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं है ।
(च) १. ग्रहभास्करांतरैः for (ग्रहाभास्करांतरेः) ३ प्राक् पश्चादर्कैर्ग्रहांतरै for
(प्राक् पश्चादर्कग्रहांत रै)
४. स्वाशै for (स्वांशै) ५. दृश्या for (र्दृश्या)
२. (घ) १. रवेरधिकभुक्तिः (च) for (रविरधिकभुक्तिः)
२. गति (च) for (गतिः)
(ग) ३. दृश्योश्यो for (दृश्येदृश्यो)
४. पश्चाद्रिश्योरधिक for (पश्चाद्दृश्योऽधिक)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं है ।
(च) ५. हंश्यो for (दृश्यो)
३. (घ) १. यंद्यन्यदिशो (ग) (च) for (र्यदन्यदिशो)
२. ग्रंहे (ग) for (गृहे)
(ग) ३. हतो for (हृतो)
४. समद्दिशो (च) for (समदृशो)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं है ।
(च) ५. क्षेप्याः for (क्षेपाः)
( ८६ )
विषुवच्छाया¹ गुणिताद्विक्षेपा द्वादशो⁴द्धृता³'⁵ सौम्यात्² ।
फलमृणधनं धनर्णे⁶ याम्यादुदयास्तमन्यलग्ने³ ॥ ४ ॥
प्रागून³माद्यमधिकं पश्चाल्लग्ना⁴द्ग्रहोदयोस्तमयषड्भयुतम्⁵ ।
अन्यदुदयैः¹ घटिकाः कृत्वा² नमधिकं समम् ॥ ५ ॥
४. (घ) १. विषुवच्छाया (ग) (च) for (विषुवच्छाया)
२. सौम्यात् (ग) त्सौम्यात् (क) for (सौम्यात्)
३. उदयास्तमयलग्ने, (ग) उदयास्तमलग्ने for (उदयास्तमन्यलग्ने)
(क) ०. विक्षेपात् । तद्द्वादशो for (विक्षेपा द्वादशो)
५. हृतात् for (हृता)
६. धनर्णं for (धनर्णे)
३. उदयास्तमयलग्नौ for (उदयास्तमन्यलग्ने)
(च) २. सौम्यात् for (सौम्यात्)
३. याम्यादुदयास्तमयलग्ने for (याम्यादुदयास्तमन्यलग्ने)
५. (घ) १. उदयैर्घटिकाः (क) उदयैर्घटिकाः for (उदयैः घटिकाः)
२. कृत्वोनमधिक (ग) (क) कृत्वोनमधिक for (कृत्वानमधिकं समं)
(ग) ३. प्रागूना for (प्रागून)
४. लग्नात्पश्चाद्ग्रहोदयोस्तमयम् for (पश्चाल्लग्नाद्ग्रहोदयोस्तमय)
५. षट्कयुतमन्यदुदयैर्घटिकाः (वि० दूसरी पंक्ति का आरम्भ) for (षड्भ-
युतम्—द्वि० पं०—अन्यदुदयैर्घटिकाः)
(क) ४. पश्चात् लग्नान् ग्रहोदयोस्तमयः for (पश्चाल्लग्नाद्ग्रहोदयोस्तमय)
५. ‘षड्भसंयुतं’ for (षड्भयुतम्) दूसरी पंक्ति का आरम्भ
(च) ५ षड्भूयुतं for (षड्भयुतम्)
१. अन्यदुदयैर्घटिकाः. for (अन्यदुदयैः घटिकाः)
२. कृत्वोनमधिकसमं for (कृत्वा नमधिकं समं)
( ८७ )
द्वादशभिः शितांगुसितजीवज्ञ⁶शनिभूमिजा नवभिः ।
द्यु³₂त्तर वृद्धैरंतरघटिका षड्⁷गुणिता कलां⁴शैः ॥ ६ ॥
१२₂।६।११।१३।१५।१७ ह³श्याहश्यायुतिवद्ग्रहार्कं⁴ भुक्त्यंतरैर्व्य⁵च⁶ललब्धदिनैः ।
ऊनाधिकलिप्ताभ्यः प्राग्वत् तात्कालिकैर¹सकृत् ॥ ७ ॥
प्रतिदिनमुदयास्तमयाव⁴सकृत् तात्कालिक गृहं⁵ विलग्रैः⁶ ।
सूर्यास्तमयोदयि⁵कैः शीतांशौ² पौर्णिमास्यन्ते³ ॥ ८ ॥
६. (घ) १. शीतांशुः (क) (ग) शीतांशुः for (शितांशु)
४. भूमिजातवभिः for (भूमिजानवभिः)
३. द्युत्तरदृद्धे (ग) द्युत्तरवृद्धि (क) द्युत्तरवृद्धै for (द्युत्तरवृद्ध्यै)
४. कालांशैः (ग) (क) for (कलांश
( ८८ )
उदयास्तमयावदिदोः^१ कलांशैरर्कसंमिते कार्यम् ।
हीनत्वं त्वधिकत्वंतरे योग काल स्यात् ॥ ६ ॥
उदयास्तविधौ विवद्बुध्य शीघ्रादाप्तफल युतोनज्ञः^१ ।
अस्मद्गुरू विहीन^२ समदृग्^३....भागेन ॥ १० ॥
मानाऽल्पत्वात्पश्चादुदयोस्तमयः^८ सितस्य दशभि^५ प्राक्^६ ।
पश्चान्मानं^२ हत्वा^३ दष्टमयोस्ताभिरुदयः^४ प्राक् ॥ ११ ॥^६
६. (क) यह श्लोक मूल पाठ में नहीं है । (ग)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं है ।
(च) वि० यहाँ यह श्लोक निम्न उपान्त पर अन्यहस्तलेख में दिया गया है—
१. उदयस्तमयवदिदोः for (उदयास्तमयावदिदोः)
१०. (घ) यह श्लोक मूल पाठ में नहीं है । (ग) (क)
(च) वि० यह श्लोक २४b पृष्ट पर निम्नोपात पर अन्यहस्त से दिया हुआ है !
१. नोज़ः for (नज्ञः) २ विहिनः for (विहीन)
३. ससम for (समदृग)
११. (घ) इसका संख्याक्रम ६ है (ग)
१. माता for (माना)
२. मानमहत्वा (क) (क) for (मानं हत्वा)
३. दस्तमयो (ग) (क) for (दष्टमयो)
४. ष्टाभि (ग) (क) for (स्ताभि)
(ग) ५. दशभिः (क) (च) for (दशभि)
६. रुदय (क) for (रुदयः प्राक्)
(क) ७. दुदयो for (पश्चादुदयो)
८. स्तमयो for (स्तमयः)
(च) २. मानमहत्त्वादस्तमयो for (मानं हत्वादष्टमयो)
४. ष्टाभिरुदयः for (स्ताभिरुदयः)
६. क्रमसंख्या '६' है !
( ८६ )
१झस्यैवं मनुसूर्यै पठितैः२ कुजजीवपुत्राणाम्३ ।
४उदय ५प्राग् ऽस्तमयो ६मानसमत्वाद्भुवति पश्चात्७ ॥ १२ ॥
६आर्यभटः ५क्षेत्रांशैर् ४दृश्या७न्युदुक्त१वास्तदसत् ।
दृग्गणितैक्यं <u>विसंवाहा दृग्गणितैक्यं</u> स्वकालांशैः२ ॥ १३ ॥
१२. (घ) इसका संख्याक्रम १० है (ग)
१. झास्येवं (ग) ज्ञस्यैव (क) झास्यवं for (झस्यैवं)
२. पठितै (क) पवितै for (पठितैः)
३. जीवसूर्यपुत्राणाम् (वा) (क) जीवसूर्यपुत्राणां for (जीवपुत्राणाम्)
४. उदयः (ग) (च) for (उदय)
५. प्रागस्तमयो (ग) प्रागस्तमयौ (क) प्रागस्तमयो for (प्राग्ऽस्तमयो)
(ग) ६. माहनमहत्त्वाद्भुवति पश्चात् for (मानसमत्त्वाद्भुवति पश्चात्)
(क) ७. ॥ १० ॥ (च) for (॥ १२ ॥)
(च) २. पठितै for (पठितैः) ३ + सूर्य +
५. प्रागस्तमयो for (प्राग् अस्तमयो)
१३. (घ) इसकी क्रमसंख्या ११ है (ग)
१. दुक्तवांस्तदसत् (ग) (च) for (दुक्तवास्तदसत्)
२. स्वकलांशैः । ११ । (ग) स्वकल्पांशैः for (स्वकालांशैः)
३. रेखांकित पाठ मूल में नहीं है ।
(ग) ४. दृश्याद्युक्त for (दृश्यान्युदुक्त)
५. हग्गणित विसंवादा (क) दृग्जणितं विसंविवादात् for (दृग्गणितैक्यं
विसंवाहा)
(क) ६. आर्यभट्ट for (आर्यभटः)
७. अदुक्तवान् तदसत् for (अदुक्तवास्तदसत्)
८. सूपवित्तिकालाशै हग्जणितैक्यं भवति ॥ ११ ॥ for (विसंवाहा दृग्गणि-
तैक्यं स्वकालाशैः ॥ १३ ॥)
(च) २. स्वकालांशैः for (स्वकालांशैः)
८. द्रगणितैक्यं for (दृग्गणितैक्यं)
( ६० )
<sup>१</sup>दृग्गलग्न दृष्टिभाग <sup>४</sup>ग्रहोदयास्तमयनाडिकाद्येषु ।
<sup>२</sup>मया<sup>६</sup>ध्यायः चतुर्दश<sup>३</sup>भिरार्याभिः ॥ १४ ॥
<sup>५</sup>इत्ति ब्रह्मगुप्ते षष्ठोऽध्यायः ।
१४. (घ) इसकी क्रमसंख्या १२ है (ग)
१. दृल्लग्न दृष्टिभाग (ग) दृग्लग्नद्विदृष्टिभाग for (दृग्गलग्न दृष्टिभाग)
२. उदयास्तमयाध्यायः षष्ठो (ग) (क) उदयास्तमयो for (मयाध्यायः)
३. द्वादशभिरार्याभि । द्वादशभिरार्याभिः । for (चतुर्दशभिरार्याभिः)
५. 'इति' से 'अध्यायः' तक मूल प्रति में नहीं है । केवल समाप्तिसूचक “छः”
चिन्ह है ।
(क) ६. ऽध्यायाषष्टो द्वादशाभिरा र्याभिः for (अध्यायः चतुर्दशभि रायाभिः ।।१४।।)
(च) २. उदयास्तमयाध्यायः षष्ठो for (मयाध्यायः)
३. द्वादशभि for (चतुर्दशभि)
४. 'इति' से 'अध्यायः' तक लुप्त है ।
( ६१ )
सितवृद्धि⁶ हानिर्वा यदि शापाज्जायते¹ कथं⁵ गणितात्² ।
उपरि खेरिन्दुश्चेदंधांगधं³ सदा शुक्लां⁴ ॥ १ ॥
रविद्रष्टं¹ सितमर्द्धं² कृष्णमहदृष्टं³ यथा तपस्थ्यस्य⁵ ।
कुम्भस्य तथासन्नं खेरर्धस्थ्यस्य⁴ चन्द्रस्य ॥ २ ॥
(घ) १. (ग) शापात् ज्ञायते for (शापाज्जायते)
५. कथं (ग) 'अनंकित' है for (कथम)
३. दर्वागधं (ग) for (दंधांगधं)
४. शुक्लम् (ग) for (शुक्लां)
(ग) २. गणितान् for (गणितात्)
(च) ५. कथं for (कथम)
३. चेदर्वागद्धं for (चेदंधांगधं)
(क) १. २. गणितान् for (गणितात्)
३. दर्वांगद्धं for (दंधांगधं)
४. शुक्लं for (शुक्लां)
६. वृद्धिहानि for (वृद्धिहानि)
२. (घ) १. दृष्टं (ग) द्रिष्टं for (द्रष्टं)
४. रघस्थ्यस्य (ग) for (रर्धस्थ्यस्य)
(ग) ३. मकृष्णं for (महदृष्टं)
५. तस्य for (थस्य)
(च) १. दृष्टं for (द्रष्टं)
(क) १. दृष्टं for (द्रष्टं) २. शितमद्धं (सितमर्द्धं) ३. दृश्यं for (दृष्टं) ४.
रघः for (रर्ध)
( ६२ )
सिममुण्णतं¹ यतोर्कं² सितासितं शुक्ल⁶कृष्णपक्षांते ।
अर्धागद्धं³ पश्चाद्गणिता⁴ छूंगोन्नतिस्तस्मात्⁵ ॥ ३ ॥
रविचन्द्र¹पात⁴ लग्नै² स्वक्रान्त्युदयास्तलग्नगत⁵शेषाः ।
घटिकाः⁶ स्वचरार्द्धस्तौ³ स्वेष्टकालिकैः शीतगो कृत्वा ॥ ४ ॥
३. (घ) १. मुन्नतं (ग) (च) for (मुण्णतं)
२. यतोर्कः (ग) (च) for (यतोर्कं)
६. सुक्ल for (शुक्ल)
३. अर्वागिद्धं (ग) (च) for (अर्धागद्धं)
४. यस्माद्गणिता (ग) for (पश्चाद्गणिता)
५. छंयोन्नतिस्तस्मात् (ग) for (छूंगोन्नतिस्तस्मात्)
(क) १. मुन्नतं for (मुण्णतं) २. यतौऽर्कः for (यतोर्कं) ३. अर्वागद्धं for
(अर्धागद्धं)
४. यस्मान् गणितान् for (पश्चाद्गणिता) ५. शृंगोन्नति तस्मान् for (छू-
गोन्नतिस्तस्मात्)
४. (घ) २. लग्नैः (च) for (लग्ने)
३. स्वचरास्त for (स्वचरार्द्धस्तौ)
(ग) ४. पाता for (पात)
५. गतः for (गत)
६. घटिका स्वचरास्तं for (घटिकाः स्वचरार्द्धस्तौ)
७. श्वेष्ट for (स्वेष्ट)
८. शीतगोः (च) for (शीतगो)
(क) १. रवि चन्द्रपातलग्नेः शृङ्गोन्नतिकालिकै स्वक्रान्ति उदयस्तलग्नगतशेषघटिकाः।
स्वचरांशून कृत्वा प्रति घटिका शृङ्गोन्नति गरणनीयः ॥
for
(रविचन्द्रपातलग्ने स्वक्रान्त्युदयास्तलग्नगतशेषाः ।
घटिकाः स्वचरार्द्धस्तौ स्वेस्तकालिकैः शीतगो कृत्वा ॥४॥)
( ६३ )
<sup>१</sup>शशिविक्षेपाक्रम<sup>६</sup>धनुषो <sup>७</sup>योगान्तरं <sup>२</sup>समान्यदिशोः ।
<sup>३</sup>सज्जयेद्द्वय<sup>४</sup>क्रमज्या स्वाहोरात्रा<sup>५</sup>द्यतो रविवत् ॥ ५ ॥
स्व<sup>१</sup>क्रान्तिज्ये त्रिज्यागुणे <sup>२</sup>हते <sup>३</sup>लम्बकेन <sup>६</sup>रविशशिनोः ।
<sup>७</sup>अग्रे पृथक् स्वशंकुतल तुल्य<sup>४</sup>युक्ते <sup>५</sup>विर्दिक् वियुते ॥ ६ ॥
५. (घ) ६. धनुखोर्योगांत for (धनुषोयोगांत)
३. तज्येंद्वप्रक्रमय्या (ग) तज्येंद्वपक्रमज्या for (सज्जयेद्द्वयक्रमज्या)
(ग) १. विक्षेपापक्रम for (विक्षेपाक्रम)
७. योंगांतरं for (योगान्तरं)
(च) ६. धनुरवोर्योगांतरं for (धनुषो योगान्तरं)
३. तज्येंद्वपक्रमंज्या for (सज्जयेद्द्वयक्रमज्या)
(क) १. विक्षेपराग्यपक्रम for (शशिविक्षेपाक्रम) २. सभोंता for (समान्यं)
३. तज्ज्ये for (सज्ज्ये) ४. क्रमज्यात् for (क्रमज्या) ५. यातौ for (यतो)
६. (घ) २. हृते (च) for (हते)
६. शनिनोः for (शशिनोः) (च)
७. अंग्रै for (अग्रे)
(ग) ४. युते for (युक्ते)
५. न्यदिग्वियुते for (विदिक् वियुते)
(क) १. ज्योतिज्ये for (क्रान्तिज्ये) २. वृते for (हते) ३. लावकैन for (लम्बकेन)
४. युते for (युक्ते) ५. विदिम् for (विदिक्.)
( ६४ )
पृथगन्तरं¹ संयोगौ भुजो⁸ युतोर्का²च्छशी³ समान्यदिशो⁴ ।
दिग्ज्या⁵ वर्गात्स्वात् स्वपृथक्स्थं⁶ वर्गं विशोध्य पदे ॥ ७ ॥
वियुतसहिते¹ रविन्दो⁶रेकान्यकपालसंस्कृतयोराद्य² ।
रविशशिदृक्³ शंकवन्तरमन्योऽदृक्⁴ दृश्यशंकैक्यम्⁵ ॥ ८ ॥
७. (घ) १. पृथगंतर (ग) (च) for (पृथगन्तरं)
३. च्छसी (च) for (च्छशी)
४. समान्यदिशोः (ग) (च) for (समान्यदिशो)
५. दृग्ज्या (ग) दृक्ज्या वर्गात् for (दिग्ज्यावर्गात्)
७. स्वात्स्वं (ग) स्वात्स्वपृथक् स्ववर्ग° for (स्वपृथक्स्थंवर्ग)
(ग) ८. भुजौ for (भुजो)
६. विशोध्यशेषपदे for (विशोध्यपदे)
(च) २. युतोऽर्का for (युतोर्का) ५. दृग्ज्या for (दिग्ज्या)
७. स्वात्स्वं for (स्वात्स्व) ६. पृथक् स्वर्गं for (पृथक्स्थं वर्ग)
(क) १. पृथगंतरं for (पृथगन्तरं) २. युतोऽर्कात् for (युतोर्का)
३. शशी for (च्छशी)
४. सामान्य दिशोः for (समान्यदिशो) ५. दृग्ज्यावर्गात् स्वंस्वं for (दिग्ज्या-
वर्गात्स्वात् स्व) ६. पृथक् स्ववर्गं for (पृथक्स्थंवर्गं)
८. (घ) ६. रवींदो (ग) (च) for (रविन्दो)
२. संस्थ्योराद्यः(ग) (च) for (संस्कृतयोराद्यः)
७. शकवंवर (ग) शंकवंतर for (शंकवन्तर)
४. दृग (ग) दृश्यशंकैक्यम् for (दृश्यशंकैक्यम्)
(च) ४. दृग् for (ऽदृक्)
(क) १. सहितं for (सहिते) २. संस्थ्योराद्यः for (संस्कृतयोराद्यः)
३. वृक् for (दृक्)
४. ड्हक for (ऽदृक्) ५. शङ्कैक्यम् for (शंकैक्यम्)
आद्यन्तवर्गयोर्घातान्मूलं पूर्वापरात् भुजात् कोटिः ।
भुजकोटिकृतियुतिपदं तिर्यक्कर्णस्य चन्द्राग्रे ॥ ९ ॥
एवं तावाद्यावन्ययोराद्यन्तयो शशिन्यर्कैः ।
रविरर्द्धचक्रयुक्त कल्पो द्वितृतयोर्कः ॥ १० ॥
व्यर्कन्दुदलभुजाशाः शशिमानगुणाः शितं नवतिभक्ताः ।
द्विगुणांशो क्रमजीवाद्यावावन्नवतिरंशाः ॥ ११ ॥
९. (घ) १. आद्यन्त्यवर्ग (ग) आद्यन्त्यवर्ग for (आद्यन्तवर्ग)
२. पूर्वापरा (ग) for (पूर्वापरात्)
३. चन्द्रोग्रे (च) for (चन्द्राग्रे)
(ग) ४. भुजाः for (भुजात्)
५. तिर्यक्कर्णोस्य (च) for (तिर्यक्कर्णस्य)
(च) १. आद्यंत्य for (आद्यन्त) २. पूर्वापरा for (पूर्वापरात्)
(क)
( ६६ )
नवतेरधिकां³शानां क्रमज्यया संयुतो क्रम²त्रिज्या ।
चन्द्रप्रमाणगुणिता द्विगु⁴णा व्यासार्द्ध⁵भक्तान्यत् ॥ १२ ॥ ६५ । ४०
प्रथमं शुक्लं¹ रात्रौ दिव²सेन्यसंध्ययोस्तदैक्यार्द्धम्⁶ ।
वर्गो⁵ज्यास³र्व्विदावसितस्य सितं श्रवणं⁴ गत्या ॥ १३ ॥
शशिमान¹पादवर्गो² नामाद्धं³ सितांतराद्धं⁶ भक्तयुतः ।
परिलेखसूत्रमध्ये⁴ शुक्लेद्धे³न्द्वैव⁵ परिलेखः ॥ १४ ॥
१२. (घ) ३. रधिकांशाः नां (ग) रधिकांशानां for (रधिकांशाना)
२. संयुतोक्रम (ग) संयुतोक्रमे (च) for (संयुतोक्रम)
४. द्विगुण for (द्विगुणा)
(ग) ५. ६५।४० for (६५।४०)
(च) ३. रधिकांशाः नां for (रधिकांशानां)
(क) नच
( ६७ )
⁵त्रिप्रश्नोत्तचा ¹शंकोः पूर्वापरतो ⁴निधाय दिङ्मध्ये ।
छायाग्रं ³छायाग्रं²छंकुंग्रं दीर्घसूत्रवशात् ॥ १५ ॥
कृत्वा ¹विंशाद्वितयं ²हगुद्धृतं ³पृथग्मुञ्चरतमन्यत् ।
प्रथमाग्रस्थित⁵दृष्टचा द्वितीय⁴वंशाग्रगं ⁶चन्द्रम् ॥ १६ ॥
१५. (घ) ३. छायाग्रा (ग) छायाग्रात् for (छायाग्रं)
२. छंवक्वग्र (क) शक्वग्रग for (छंकुंग्रं)
(ग) १. शंकुं for (शंकोः)
४. नधाय for (निधाय)
(च) ५. त्रीप्रश्म्योक्ता for (त्रिप्रश्नोत्तचा)
२. छंकुग्र for (छंकुंग्रं)
(क) १. शंकु for (शंकोः) २. त्यूंकवक्रगत for (छंकुंग्र)
(ग) अवर्केंदुदलभु
( ६८ )
ग्रहणं ग्रहयोगं^२ वा विस्मयकरणाय^४ दर्शयेद् गणकः^३ ।
लोकस्य नरपतेर्वा दुष्करमन्यैर्गणितविद्भिः ॥ १७ ॥
इति बाहुकर्णकोटि^३स्फुटसितपरिले^४खसूत्रकरणेषु ।
आर्याष्टादश चन्द्रशृङ्गोन्नतिरिह सप्तमो ऽध्यायः^५ ॥ १८ ॥
इति श्रीब्रह्मगुप्ते^६ सप्तमोऽध्यायः
(ग) लब्ध्वेवं वानतयोः पूर्वापरयो खेस...चक्रात् ।
अग्रक्किकैन्द्रोः शुक्लं पश्चाच्छुक्ले सिते पूर्वात् ॥ १७ ॥
यह श्लोक ‘ग’ में अतिरिक्त पाया गया है।
१७. (घ) २. ग्रहयो योगं for (ग्रहयोगं)
३. गणितविद्भिः (ग) गणितषड्भिः for (गणितविद्भिः)
(ग) इसकी क्रमसंख्या १६ है।
४. विस्मय for (विस्मय)
(क) १. नरपतेर्दुष्कर for (नरपतेर्वा दुष्कर)
१८. (ग) वि०—इसकी क्रमसंख्या २० है।
३. इतिपादकोटिकर्णाः for (इतिबाहुकर्णकोटि)
४. परिलेष for (परिलेख)
२. विंशतिरार्या शृङ्गोन्नतिरिंदोः सप्तमोध्यायः for (आर्याष्टादशचन्द्रशृङ्गोन्न-
तिरिह सप्तमोऽध्यायः)
(च) ५. अवग्रहचिह्न लुप्त
६. "इति" से "अध्यायः" तक लुप्त है।
(क) १. कोटिकर्ण for (कोटि) २. आर्याष्टादशभिः for (आर्याष्टादश)
( ६६ )
प्राक्चन्द्रलग्नयोर³स्तलग्नशशिनो यतो¹न्तरात्पश्चात् ।
प्रतिदिन²मिन्दुच्छाया यतस्त⁴दानयनमभिधास्ये ॥ १ ॥
प्रग्रहणकालिकै²रिष्टकालिकैर्व³र्कलग्नशशिपातैः ।
कृत्वोदयास्तलग्ने स्वचरप्राणान् शशां¹कस्य ॥ २ ॥
यद्यधिकमुदयलग्नादूनं⁴ षड्²गृहयुतास्तमयलग्र्नात् ।
लग्नं तदा शशां¹को दृश्यः सवितुर्दर्श³ने छाया ॥ ३ ॥
लग्नसममु¹दयलग्नं षड्³गृह्युतास्त² लग्नं समम्⁴ ।
पूर्वापरयोः कृत्वा⁵ गतशेषाः स्वो⁶दयैर्घटिका ॥ ४ ॥
१. (घ) १. यतॊंतरात् (ग) यंतोंतरात् (च) for (यतोन्तरात्)
२. प्रतिदिनछाया for (प्रतिदिनमिन्दुच्छाया)
(ग) ३. रश्न for (रस्त)
४. ततस्तानयनमभिधास्ये for (यतस्तदानयनमभिधास्ये)
(च) १. यंतोंतरात् for (यतोन्तरात्)
(क) यतोऽन्तरात् for (यतोन्तरात्)
२. (घ) १. शशांकस्य for (शशांकस्य)
(ग) २. काकालिकै for (कालिकै)
(च) ३. वर्किं for (वर्क)
(क) १. शशांकस्यात् for (शशांकस्य)
३. (घ) २. षड्गृह् (ग) for (षड्ग्रह)
१. सविदर्शने (ग) सतिदर्शने for (सवितुर्दर्शने)
(ग) ३. छायाः for (छाया)
(च) ४. दुनं for (दूनं) २. षड्गृह for (षड्ग्रह)
१. सवितुदर्शने for (सवितुर्दर्शने)
(क) १. सति for (सवितु)
४. (घ) ३. षड्गृहयुता (ग) (च) for (षड्ग्रहयुता)
४. लग्नसमं (ग) (च) for (लग्नसमं)
(ग) ५. गशेषाः for (गतशेषाः)
६. घटिकाः for (घटिका)
(क) १. लग्न लग्न for (लग्न) २. युताश्च for (युतास्त)
( १०० )
गतघटिकाः शेषा वा स्वदिनार्द्धं समावंदी¹दुरद्धाद्धे ।
गतशेषनाडिकाभिर्नताभिरथ²वार्कवच्छंक्कुः³ ॥ ५ ॥
शंकुधनुषोऽधिकस्य स्फुटप्रमाणार्द्धं लिप्तिकाभिर्वा¹ ।
रविशशिमध्यगतिकला²स्तिथ्यंशज्यो³निताच्छेदः ॥ ६ ॥
द्वादशभिर्गुणितायां दृग्ज्या¹ लब्धमंगुलाद्यं² यत् ।
तत्प्रग्रहे³ छाया⁵ स्फुटा न्यादा⁴वान्यथा⁶ऽऽसन्ना⁸ ॥ ७ ॥
५. (घ) १. यदींदुमह्नोद्धे (ग) यदींदुरह्नोद्धे for (वंदीदुरद्धाद्धे)
२. नताभि for (र्नताभि)
३. रथवार्कवच्छंक्कुः (ग) for (रथवार्कवच्छंक्कुः)
(च) १. यदींदुरह्नोद्धे for (वंदीदुरद्धाद्धे)
२. रथवार्क्क for (रथवार्क)
(क) १. समांयदादुराह्लोऽद्धे for (समावंदीदुरद्धाद्धे) २. रस्त्र for (रथ)
३. वत् शंकुः for (वच्छंक्कुः)
६. (घ) १. ज्या (ग) र्ज्या for (र्वा)
३. शद्योनिपाच्छेदः (ग) श ज्योनिवाच्छिदः for (शज्योनिताच्छेदः)
(क) १. र्या for (र्वा) २. तला for (कला) ३. सज्योतिताच्छेदः for (शज्योनिता-
छेदः)
७. (घ) १. १२. दृग्ज्याया (ग) दृक्ज्यांया for (दृग्ज्या)
३. तत्प्रग्रहणे (ग) सा प्रग्रहणे for (तत्प्रग्रहे)
५. छा for (छाया)
४. स्फुटान्य (च) स्फुटान्य for (स्फुटान्या)
६. यथासन्ना (ग) कन्यायासन्ना for (यथाऽऽसन्ना)
(च) ७+१२+ १. दृग्ज्याया for (दृग्ज्या)
३. तत्प्रग्रहणे for (तत्प्रग्रहे) ८. अवग्रहचिह्न लुप्त
(क) १. दृग्ज्याया for (दृग्ज्या) २. मंगुलाप्तं for (मंगुलाद्यं)
प्रग्रहस्ते for (प्रग्रहे) ४. न्यदा (ग) for (न्यादा)