बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
by नरपति नाल्ह
About this granth
Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.
It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.
This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.
- ७३ -
फूल पगर जिउ गाहि गाहू ।
चपीया तेजीड$^१$ तुरीय जिम उससाइ$^२$ ॥
मृग घरसा गोरी मोहिअइ ।
भोली भणअ पाधीयउ नाह$^३$ क$^४$ जाइ ॥
सुणउ सहेलीय म्हारिय बात ।
कचूउ$^५$ पेखि दियाण$^६$ गात ॥
त्रिय चरित्र$^७$ मह लप$^८$ कीया ।
म्हरिय राउ न जाणए घात$^९$ ॥
सउ घडउ परि$^१०$ भयसि पीछार$^११$ ।
भिख दीठा मुनिवर$^१२$ बजइ$^१३$ ॥
१ आ० ६ रीजीउ ।
२ आ० ६ वेकाण ।
३ आ० ६ प्रिय ।
४. आ० किम, आ० २ कु ।
यह छंद आ० २ खड २ में १६, आ० ६ खण्ड २ में १८, आ० ६
में १०३, किन्तु आ० २ में ४, ५ पंक्तियां छूटी हुई हैं, तथा आ० ६ में
४ थी पंक्ति छूटी हुई है।
५ अ० २, आ० ६ चोली, आ० १२ काचूउ ।
६. आ० १२ दिपाडीयो ।
७. अ० २, आ० ६, लालचरित्र, आ० १२ त्रिया चरित ।
८ अ० २, आ० ६ आगइ, आ० १२ येइ लपी ।
९. आ० ६ प्रकार ।
१० आ० ६ पियि ।
११. आ० ६ थीडार ।
१२ आ० ६ मुनि ।
१३. आ० ६ विरचे ।
- ७४ -
गँ तठ¹ उहर² पोखिण्ड फेरियउ नाहु³ ।
तिणि युत्तबनद्र सरी पण दुछी ॥
दाछीयठ⁴ पामउ⁵ थूकठ⁶ शड ॥
आगद्द⁷ प्रिय की वहूरणि⁸ मदीय पनास⁹ ।
तत्र सायपण¹⁰ धरि मण्डइ¹¹ शाम ॥
१. आ० १२ तइतउ ।
२. आ० १२ अररकर ।
३. आ० १२ राउ ।
४. आ० १२ ढालीयौ ।
५. आ० १२ पासी ।
६. आ० १२ थूँचूकी ।
यह छन्द अ० २ खण्ड में २०, आ० ६ खण्ड २ में १६, आ० ६
में १०४, आ० १२ में ६२ है ।
लेकिन अ० २ और आ० ६ में पंक्तियों का क्रम इस भाँति है—
१ पंक्ति-इस छंद की ५वीं पंक्ति ।
२ पंक्ति-अछीय चरित्र नवि लहहे विचार (उलपइ गँवार अ० २) ।
३ पंक्ति-इस छन्द की ३री पंक्ति ।
४ पंक्ति-इस छन्द की २री पंक्ति ।
५ पंक्ति-तउ (तोहि आ० ६) यती नो म्हारो बाल हो ।
६ पंक्ति-निहचै करि मोझगे चालणहार ।
आ० १२ में ४थी और पाँचवीं पंक्ति है—
४. मूरप राव न आणै सार ।
५. राव बडो पणि भइसि फोदार ।
७. आ० १२ आगे ।
८. आ० ६ बरयणि, आ० १२ कू वैरणि ।
९. आ० १२ निवास ।
१०. आ० १२ सापण ("तत्र" नहीं है) ।
११. आ० १२ माहि मांडीप ।
- ७५ -
चालिअ षडीय नइ उतरूया ।
इध तउ^१ वरिसि^२ सुहावा मेह^३ ॥
नदीय बढ़इ^४ मीय बाहुबइ ।
दूध पाणी जिमि बधइ सनेह^५ ॥
राजा छाढ्या^६ गोरी^७ जेसलभेर ।
छाड्या^८ तोटा^९ गढ़ अजमेर ॥
छाड्या शुकषि चाखिला ।
छाड्या^१० राखा का^११ रिखवास ॥
पाल्ह्यो^१२ पजन्नात्री^१३ बाहुब्याउ^१४ ।
गोरी राव गड उतरि बनास ॥
१+२. आ० ६ इवतो वरिसि, आ० १२ दिगै दूसो बरस ।
३. आ० १२ हो मेह ।
४. आ० १२ बढ़ै ।
५. आ० प्युवधै स्नेह ।
यह छंद आ० ६ में १०५, आ० १२ में ६३ है ।
६. अ० २ छोड़इछइ, आ० ६ छोड़िया, आ० १२ छाड्यो ।
७. आ० ६ मली, अ० २ तोडइ नइ, आ० ६ टोडी नै, आ० १२ मोली ।
८. अ० १ आ० ६ मेल्ही ।
९. आ० ६ तोडा ।
१०. अ० २ छाडया, आ० ६ छोड़िया, आ० १२ छाड्या ।
११. अ० २ आ० ६ सह भरि, आ० १२ राणीका ।
१२+१३. अ० २ एक चलाये, आ० ६ एकावलान, आ० १२ पाल्ह्यो
योजनात्री ।
१४ आ० १२ पाहुट्ठ्यो ।
यह छंद अ० २ खड २ में ७६, आ० ६ खड २ में ७३, आ० ९ में
१०७।१, आ० १२ में ६४ है ।
इस छंद की अन्तिम पंक्ति आ० १२ में इस प्रकार है :-
“गोरी राव ऊतसिरि गया नदीय निसत्रास ।”
- ७६ -
गोरी राव उतरि गयो नदोय घनास ।
नासिका जीव¹ न² हीयदल्लह³ सांस ॥
भूयं भूती⁴ हुई भुम⁵ पही ।
उवा सउ⁶ नीर न पीवइ⁷ न सँभरइ⁸ चीर ॥
बादल घायउ⁹ घट्ट¹⁰ जु¹¹ ।
उघरठ गात उगाढा नद्द¹² विच्छ सरीर ॥
सात¹³ सदेणीय यहठी¹⁴ रुहु¹⁵ धाइ ।
काढउ¹⁶ न पीवहु¹⁷ उपष नीपाइ ॥
१ अ० २ नाडिनू, आ० ६ जीभ, आ० १२ नासिका जीव ।
२+३. अ० २ हीयउ नै, आ० ६ नहीं ढालै, आ० १२ नहिगजै ।
४. आ० ६ सुइ, अ० २ भी, आ० १२ ससती ।
५. आ० १२ सुइ ।
६. आ० १२ उवा ।
७. आ० १२ पीवै ।
८. आ० १२ संभरै ।
६ आ० १२ छायो ।
१० आ० १२ बुद।
११ आ० १२ क्यु ।
१२. आ० १२ उछिरै गत्र उघाणे नै ।
यह छन्द अ० २ खण्ट २ में ८०, आ० ६ में १०७ । २, आ०
१२ में ६५ है ।
लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, ६ पाक्तयाँ इस प्रकार हैं •—
३. भन भीभूती भुइ पगी ।
४ चीर समाल्या न पीवई नीर ।
५ छायो हायह्यह दरखी हथी ।
६. आको गात्र उघाडि०श श्रोवनपूर ।
१३. अ० २, आ० ६ पञ्च ।
१४+१५. अ० २ मिली यहठा, आ० ६ पैठीय, आ० १२ बैठी ये ।
१६. अ० २ कड़राउ, आ० १२ काढ्या ।
१७. अ० २ पीवो, आ० १२ पीवै यवि ।
दात$^१$ सूकट$^२$ पड्या$^३$ दावडी ।
भोली$^४$ तो$^५$ थी$^६$ भली <u>दवदती</u> हे नारि ॥
सोइ$^७$ नल$^८$ राड$^९$ छोड़ी गयो$^{१०}$ ।
पुरष सउ$^{११}$ नीच$^{१२}$ नहीं संसारि$^{१३}$ ॥
धे भली सराहा <u>द.दन्ती</u> हे नारि ।
बारह बरस नल कीन सभजइ$^{१४}$ ॥
जे चित आयइ सामरि धखो ।
जायाउ जे अपदछु$^{१५}$ करउ$^{१६}$ ॥
राउराउ घरणी$^{१७}$ माथा छइ नइ$^{१८}$ विडार ॥
१+२+३ अ० २ दात कए वैद्यो अ० ६ दर सकट आँध्या, आ०
१२ दत सूकट पड्या ।
४ अ० २, आ० ६ ( में नहीं है ), आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५+६. अ० २ तो थी भली हुती, आ० १२ तो थी ।
७+८ अ० २ नल, आ० ६ जो नल ।
९ आ० ६ मेल्ही, आ० १२ राय ।
१० अ० २ मेल्हे गयो आ० ६ बन गयो ।
११ आ० ६ इसो, आ० १२ समो ।
१२ अ० २ निगुण, आ० ६ नगुण, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१३. आ० १२ कठिन ससार ।
यह छंद अ० २ खण्ड ३ में २, आ० ६ खड में ३ में ३, आ० ६
में १०८, आ० १२ में ६६ है ।
लेकिन आ० ६ में २री पक्ति है — आन न पावि नैतरि नाह ।
१४ आ० ६ समाल ।
१५+१६ आ० ६ आपदच करू ।
१७ आ० ६ घरतीय ।
१८ आ० ६ से ।
यह छंद आ० ६ में १०९ है ।
लेकिन आ० ६ में छूटी हुई ४था पक्ति भी है—
दिय, इटले दुप न सह्योनार ।
- ७८ -
वया राउ$^१$ सूनह$^२$ मंदिरि बहठीय थाइ ।
जोवता गडवि$^३$ चढी गुरछाइ ॥
नाह मर्दी$^४$ देपउ$^५$ चहुदिसि$^७$ ।
धानह$^८$ घिरढ संतावड् कोछह$^९$ अंत ॥
जोयन गाजह जण इसइ ।
ठवापठ$^{१०}$ मंइण$^{११}$ को विधि घोषह$^{१२}$ मुदि$^{१३}$ कंति॥
हिवद्द$^{१४}$ राजा पहुचउ उडीसइ$^{१५}$ जगनाथ ।
असीअ सहस$^{१७}$ घटराहोया सीष$^{१८}$ ॥
१. आ० १२ तौ ।
२. आ० १२ सूनै ।
३. आ० १२ गेडी छै ।
४. आ० १२ गोकि ।
५+६. आ० ६ न देखठ, आ० १२ न देषइ ।
७. आ० ६ चिहुँ दिसइ, आ० १२ चिहुँ दिये ।
८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० १२ कोश है ।
१०. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
११. आ० १२ मयण ।
१२. आ० घोलै ।
१३. आ० १२ मुँह ।
यह छंद आ० ६ में ११०, आ० १२ में ६७ है ।
१४. आ० १२ दिवै ।
१५ आ० ६ उड्डीसइ, आ० १२ उड्डीसी ।
१६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१७. आ० १२ हूँअसी, सयस ।
१८. आ० ६ राउकै साधि, आ० १२ सीष ।
- ७६.-
जाइ धसावउ¹ गोद्दरह² ।
मह³ फूटी अरु घूरया रंणीसाण ॥
रावल गुन⁴ इम संचरह⁵ ।
तब मन हरप्यउ वीसल चहुवाण ॥
राजाजी भेटीउ राज प्रधान⁶ ।
तुम्ह दिवि रावड⁷ हुणउ⁸ जी मान ॥
आधीय⁹ चादरि¹⁰ बहस्या¹¹ ।
सदस सोनीया¹² उपरि पान¹³ ॥
म्हाँथी राउ¹⁴ अठरु¹⁵ चढायात¹⁶ ।
कहइ¹⁷ उदोरा का परधान ॥
१. आ० १२ वस्याउ बहगो ।
२. आ० १२ इथरह ।
३. अ० १२ पण ।
४. आ० १२ गुनि ।
५. आ० १२ सचरे ।
यह छंद आ० ६ में १११ आ० १२ में ६८ है।
६. आ० परपाण ।
७. आ० ६ तुम्हरि दिवारी, आ १२ तुम्हरि दिवाखुजी ।
८. आ० १२ दुणी ।
९. आ० १२ आधी ।
१०. आ० १२ चामरि ।
११. आ० १२ बेसणे ।
१२. आ० १२ सीनइया ।
१३. आ० १२ मान ।
१४. आ० १२ तुठो ।
१५. आ० १२ आचर ।
१६. आ० १२ चढाय ।
१७. आ० १२ तडक है ।
यह छंद आ० ६ में १०२, आ० १२ में ६६ है ।
- ८० -
मन्त्र¹ बहुरागर बहु विधि जाय ।
त्रिखि रिझाव्यो राव चतुराण ॥
धाव नृपति सवे² पीछवी³ ।
डखि तउ राणी भानमती नह कीन्हा बहुसारि ॥
राणी की सामखउ⁴ बीनती ।
उतरउ⁵ मोटउ छत्री बुझइ सिरदार ॥
उल्लग थापउ छइ आपली ।
उव तउ राणी राजमती भरतार ॥
जाहि हो मन्त्री थार न लाड⁶ ।
बेगि बोखावउ⁷ बीसल राउ ॥
मान महत देई⁸ कोकिज्यो⁹ ।
मन्त्री आवसूं आ नाहि झांप ग ॥
करम करापति थापखइ ।
घासु दीहाडउ¹⁰ सहीय सुरंग¹¹ ॥
१. आ० १२ मंत्री ।
२. आ० १२ सवि । ३. आ० १२ पिछवी ।
४. आ० १२ सामलो ।
५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
यह छंद आ० ६ मे ११३, आ० १२ में १०० है ।
इस छंद की अन्तिम पंक्ति आ० १२ में है :--
“राजमती राखी तणी भतार ।”
६. आ० १२ लाष्ट ।
७. आ० १२ बुलायौ ।
८. आ० १२ दे ।
९. आ० १२ लाविज्यो ।
१०. आ० १२ दिहाडो ।
११. आ० १२ सुरंग ।
यह छंद आ० ६ में ११४, आ० १२ में १०१ है ।
- ८१ -
साशीय , मंत्री जिहा छह राय ।
देग पधारउ करउ¹ पसाव ॥
राणी बुलावइ थानइ रायजी ।
तब इसि चडीयउ राय चउआण² ॥
साधि चउरासीया साझता³ ।
सहस किरण जाणे उगीयउ⁴ भाण ॥
भानमती दुवारिइ⁵ आयोउ⁶ राइ⁷ ।
राणीजी⁸ मन माहे कीयउ सुभाइ⁹ ॥
रतन कंचण दीयउ बइसणउ१० ।
तठइ राजा वीसल करइ छह११ जुहार ॥
राणी आसीस दइ राय जी१२ ।
तउ चिरंओविजे सं परिवारि ॥
१. आ० ६ करीय, आ० १२ जाकरै ।
२. आ० ६ तब इसि हयवर चढयउ चहुआण आ० १२ तब इसी नै
हयवर चढ्यो चौहाण ।
३. आ० १२ साधता ।
४. आ० ६ उग्ग्यो, आ० १२ उगीयौ ।
यह छंद आ० ६ में ११५, आ० १२ में १०२ है । इस छंद की
पहिली पंक्ति आ० १२ में है—"आवियो मनी प जिहा अच्छे राय ।"
५. आ० १२ दुवारै ।
६. आ० १२ आयीयौ ।
७ आ० १२ राउ ।
८ आ० १२ राणी ।
६. आ० १२ कियो सुभाउ ।
१०. आ० १२ बैसणै ।
११. आ० १२ करै ।
१२. आ० १२ घी राउजी ।
यह छंद आ० ६ में ११६, आ० १२ में १०३ है । इस छंद की
अन्तिम पंक्ति आ० १२ में है:—"ते चिरंजीवे हौ स्यउ परिवार ।"
- ८२ -
तठइ राणी आँ पूषइ¹ गुण की बात ।
विणु विधि भाषीया कोस सद्द मान ॥
साविधि इमसु ये कहठ² ।
म्हावित छह उलंग की धाउ³ ।
चामरी करियां राउ की⁴
दृथि⁵ परि मोलह⁶ वीसल राउ ॥
धाउ मति बात⁷ कहउ मत राइ ।
उलंग कउ मिसि⁸ कहउ था९ काइ ॥
साचउ कहउ म्हासुं तुम्है¹⁰ ।
थांकइ नृपधणी सांवरि उमहइ देव ॥
राज या निक थजमेर मांहि¹¹ ।
राजा सो किउ करइ पराइय सेव ॥
१. आ० ६ तठे राणी यूझइ छह, आ० १२ सठै राणीजी यूझै ।
२. आ० १२ साविधि ये इमसु कहौ ।
३. आ० १२ ताव ।
४. आ० १२ रावली
५. आ० ६ दूख
६. आ० ६ मोलियउ, आ० १२ बोलै ।
यह छन्द आ० ६ में ११७ आ० १२ में १०४ है ।
७. आ० ६ तुम्हि बात, आ० १२ था तुम्हैं बात ।
८. आ० ६ डलग मिसि करो, आ० १२ उलिग फउ मिस ।
९. आ० ६ ये कहउ कांह, आ० १२ ये करौ ।
१०. आ० १२ साँच कहौ इमसु तुम्हे ।
११. आ० ६ राजा थाको बैठणो गढ़ अजमेर, आ० १२ राज यानिक
अजमेर महूँ ।
यह छंद आ० ६ में ११८, आ० १२ में १०५ है । इस छंद की
अंतिम पंक्ति आ० १२ में है:—"सो किम करै पराई सेव ।"
- ८१ -
अम्ह घरे एक दुइ राजकुमार¹ ।
तिणि अवकर बोलीयउ² अविचार ॥
तिणि यहा करि ना गिया³ ।
उंणि वीसराइयउ⁴ सांगर⁵ देस ॥
एतअड बचन राणो सुणउ जाम ।
मंत्री पहरावर पूछियउ ताम ॥
बात कही हीआ⁶ तणी⁷ ।
रहे सउ भाइय करिया वीसघराठ ॥
छांतउ पूरयो राउ थी⁸ ।
राउ तुम्हि⁹ मित्र¹⁰ करउ पभाउ ॥
तुभी ठाडर¹¹ ना कडउ ।
सउ म्हा मन हुउ उछाह¹² ॥
१. आ० १२ इम घरिहै एक राजा कुमारि ।
२. आ० ६ वोलचण्या ।
३. आ० ६ तिल अम्हे ओकर नविगण्या, आ० १२ तिणि अवकर
म्हैं ना गिण्या ।
४. आ० १२ बिसरायो । ५. आ० १२ संभरठ ।
यह छंद आ० ६ म ११६ आ० १२ में १०६ है । इस छंद की और
दो पंक्तिया आ १२ में हैं —
१. "सराहो तुभी सो गोरडी ।"
२. "तिण म्हे डलग थीया परदेस ॥"
६+७ आ० ६ सर्वहीया, आ० १२ हीया तणी ।
८ आ० १२ छूनै पुग्ग्या ।
९. आ० ६ ये, आ० १२ व्हूँ तुम्हे ।
१० आ० ६ मंत्री, आ० १२ मंति ।
११. आ० १२ बादर ।
१२. आ० १२ अधिक उछाह ।
यह छंद आ० ६ में १२०, आ० १२ में १०७ है ।
- ८४ -
वर जोड़ी मंत्री कहई$^१$ 'वात ।
वटीय आलोयणी$^२$ दीधीय मात ॥
रछा खिंति मानी मुहँ$^३$ परौ ।
मयलरी सांगरि फउ$^४$ रयवाल ॥
राय भांईला$^५$ सारियउ$^६$ ।
द्रिपद् तिलक देई पहिरायउ भूपाल ॥
तहइ रांणां औ सग यौवणा रिसवाम ।
तिलक संजोह नहू दीधउ जी आव ॥
दीनउ सुरत्रा राष्ट्र थी ।
राणी आई पीछउ राय घऊघ्राण ॥
१. आ० १२ करै ।
२. आ० १२ आलोचण ।
३. आ० १२ छे ।
४. आ० १२ फी ।
५. आ० १२ भाएला ।
६. आ० १२ सारियौ ।
यह छंद आ० ६ में नहीं है । आ० १२ में १०८ है । इस छन्द की
अंतिम पंक्ति आ० १० में है :
“तिलक देनै पहिरायो भूपाल ।”
यह छंद आ० ६ में नहीं है ।
डा० माता प्रसाद जी गुप्त के मतानुसार यह छंद प्रक्षिप्त ज्ञात होता
है क्योंकि वे कहते हैं कि “इस प्रकार बीसलदेव का सत्कार करने पर
वह “उलगाना” मात्र न रह जाता और न पीछे ब्राह्मण के कहने पर
उसकी अपरिचित के रूप में खोज की आवश्यकता पड़ती ।” दे०
बीसलदेव रास परिशिष्ट पृ० २१६ ।
- ८५ -
हुआ^१ उतारद्द^२ राइ पहुचाण ।
पडंछ पश्चित सखी^३ दीयउ मेशदाण ॥
साधि पहरागर मंत्रि दइँ^४ ।
थंभण भाट करइ वयाण ॥
घडराण्या रूढि दरपीया ।
मन^५ हरप्यउ^६ वीसल चहुवाण^७ ॥
जे तण्ड^८ परच राजा सखइ^९ होइ ।
भानमती राणी पूरवइ सोइ ॥
ल्हण कपूर सवे सहू ।
नवकर^१० कापड़ा साम्हू घोर ॥
घडराण्या नइ जू जू था ।
वदियो मनि बधावर वीर ॥
काणेम करिययो परघ की ।
तउ तत संभारि घणो छइ म्हारउ बीर ॥
१. आ० १२ हउ ।
२ आ० १२ उतारउ ।
३. आ० १२ पश्चिम पौलिखी ।
४ आ० १२ छै ।
५. आ० १२ मनि ।
६. आ० १२ हरष्या ।
७. आ० १२ चौहाण ।
यह छंद आ० ६ में नहीं है । आ० १२ में १०६ है ।
८. आ० १२ जेवला ।
९. आ० १२ तणै ।
१०. आ० ६ नवरंग ।
यह छंद आ० ६ में १२१ है । आ० १२ में इस छंद की प्रथम
पंक्ति नहीं है जो इस प्रति की छंद संख्या ११० के साथ संलग्न है ।
- ८८ -
पाडही गिण्ड न तावद्दठ ।
देवता¹ मंदिर² होइ³ मसाण ॥
माह मास इगीश⁴ पडप रि⁵ टठार⁶ ।
दाधी⁷ पड वनदंद कीधी छार⁸ ॥
घाव⁹ दहता जग¹⁰ दत्तो¹¹ ॥
म्हारा चोजरी¹² माहि थी¹³ दाधी¹⁴ यात्र ॥
घणीय बिहूणां¹⁵ बण ताकिण्ड ।
वेगो¹⁶ आवियो¹⁷ करह¹⁸ पल्लाणि¹⁹ ॥
१ अ० २ कफिएफ, आ० ६ किएफ ।
२ अ० २ धूपदा, आ० ६ मुरटी ।
३ आ० ६ हुश्या, आ० १२ हुश्या ।
यह छंद २ पाठ ३ में १०, आ० ६ पाठ ३ म ६, आ० ६ में १२४
आ० १२ में ११२ हे ।
लेकिन अ० २ और आ० ६ में ५ वीं पंक्ति हे —
छाहदी धूपनू ( आ० ६ न ) आल गई ( आ० ६ आलर्गाँ ) ।
४ अ० २, आ० ६ सिय, आ० ६ सीद, आ० १२ मासेसी ।
५ + ६. अ० २ पड्यो अतिसार, आ० ६ पडे अपार, आ० ६ उटार,
आ० १२ टढार ।
७. आ० ६ दाघा, आ० १२ दाघा ।
८ आ० ६ धार, आ० १२ हुश्या छे छार ।
९ अ० २ आ० ६ आक ।
१० + ११ अ० २ वनदह्या, आ० ६ वन दह्रै ।
१२ आ० ६ चोलीप, आ० ६ काचली, अ० १२ म्हार कोलीय ।
१३ + १४ आ० ६ थकी दाधा जी, आ० १२ थी दाधा छे ।
१५ अ० २ घणीय न तका, आ० ६ घणीय थका ।
१६. अ० २ नेगो ।
१७ अ० १ घर आवि ।
१८ + १६ अ० २ तुरीय पलाणि ।
- ८६ -
जोवन छत्र उमाढियउ$^१$ ।
झ्हारी कनक$^२$ काया म्हारै फेरयी$^३$ आण$^४$ ॥
फागुण फरहरइ$^५$ पपीया रुइ ।
चित्तह$^६$ चमकीयउ निसि$^७$ नींद न भूप ॥
दिन राय$^८$ रति$^९$ पाजिट्ट्या$^{१०}$ ।
चिहु दिसि फिरहरया$^{११}$ बावण वाइ$^{१२}$ ॥
जिम$^{१३}$ धन तिम जोवन$^{१४}$ सही ।
म्हांकउ भूप राउ न देपै आइ ॥
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
१ अ० २ उच्चारैसउ, आ० ६ उपाढियो, आ० ६ उल्हाइयउ, आ०
१२ उचाइया ।
२. अ० २ इणियत, आ० ६ कनक ।
३+४. अ० २ फेरीछइ आण आ० ६ फिर गई आण, आ० १२
माहि पारखीय आण ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ११, आ० ६ खड ३ में १०, आ० ६ म
१२५, आ० १२ म ११३ है ।
लेकिन अ० ९ और आ० ६ में २री पक्ति है—"जनथल महीय सहू
(वन आ० ६) कीया छार और आ० ६ म छठी पक्ति है—"तुरी
पल्हाणी वेगि धरि आबि ।"
आ० १२ में ३ री और ५ वीं पक्ति नहीं है ।
५. आ० २, आ० ६ फरकया, आ० ६ फरइ, आ० १२ फरह्र्यो ।
६ आ० ६ चितिहि, आ० १२ चित्त ।
७. आ० १२ में नहीं है ।
८. आ० २ दिण परपौ, आ० ६ दिणीयर, आ० १२ दिनहराया ।
६+१० आ० २ दिस पालटइ, आ० ६ विदिसि पालट्यो, आ० ६
दिन पालिट्या, आ० १२ रित पालट्या ।
११. आ० ६ परहरया ।
१२ आ० ६ वाउ. आ० १२ बाउ ।
१३. आ० १२ किम । १४. अ० २ जूहै ।
यह छंद अ० २ खड ३ में १२, आ० ६ खड ३ में ११, आ० ६ में
- ८६ -
चारगढ१ उजतायउ२ कातिग मास।
छोड्या३ मंदिर घरि४ क विलास॥
छोट्या५ चउरा६ पडपडी।
गढह दंधिरि नयण गमाह्या रोइ७ ॥
भूख गई८ त्रिप९ उछटी१० ।
कदि११ सगी१२ नीद किसी परि१३ दीह ॥
मग सिरोय१४ दिन घंटा रे१५ दोइ।
सपीय सदेस न पाठवइ१६ कोइ॥
१. अ० १ चालीयो, आ० १२ चाल्यो।
२. अ० २, आ० ६आय तो, आ० १२ उलिगाणी।
३. अ० २, आ० ६ सूना।
४. आ० १२ गिरि।
५. अ० २, आ० ६ सूना, आ० ६ नउढ्या।
६. आ० ६ चोरा, आ० १२ चौबारा।
७. अ० २ बाई, आ० ६ जोय।
८. अ० २, आ० ६ नही।
६. आ० ६ तइ।
१०. अ० २ ऊछन्नी, आ० ६ सो छुट्टी, आ० ६ अउचटी।
११+१२ अ० २ उणी घडी, आ० ६ तिस घटी।
१३. अ० २, आ० ६ नीद कहाँ थी।
यह छंद अ० २ खड ३ में ८, आ० ६ खड ३ में ७, आ० ६ में
१२२, आ० १२ में ११० है।
इस छंद की अंतिम दो पंक्तियाँ आ० १२ में नहीं हैं।
१४. अ० २ आघणकर, आ० ६ आगैं तो, आ० १२ मगसिरिये।
१५. आ० ६ छोटडी।
१६. अ० २ मोकलोऊ, आ० ६ मोकल्यो, आ० ६ पाठव्यो, आ० १२
सदेसा हीन पठायै।
- ८७ -
संदेसा ही वज¹ पड़ौ² ।
उचां³ परबत नीचा रै⁴ घाट ॥
परदेसइ रि भुईं⁵ गया⁶ ।
चीरी हो नावइ⁷ मपि चलइ वाट⁸ ॥
दिप सगी द्विव लागत हे पोस ।
घण मरतीय कोई⁹ मत दीयउ¹⁰ होस ॥
दुप दावी¹¹ पजर हुई ।
धान¹² न भावइ¹³ गा सिरि¹⁴ न्हाण¹⁵ ॥
१ + २ श्र० २ वज्रपहड़्यो, आ० ६ वज पडो, आ० ६ वीज पढ़ी, आ०
१२ कण्डी ।
३ आ० ६ लणीया, अ० २ लाणूया, आ० १२ ठनै ।
४ श्र० २ दुर्घट आ० ६ विसमा, आ० ६ नीचा, आ० १२ नीला
लघीया ।
५ श्र० २ भूमि, आ० ६ भोमि ।
६. आ० ६ पड़या ।
७ श्र० २, आ० ६ अणद, आ० १२ नावै ।
८. आ० ६, न चालइ वाट, आ० १२, न चालै घाट ।
यह छंद श्र० २ में ६, आ० ६ खंड ३ में ८, आ० ६ में १२३,
आ० १२ में १११ है ।
९. श्र० ६ मरती मोहि, आ० ६ मरै तो कोइ, आ० १२ मरती कोई ।
१०. श्र० २ मति छपउ, आ० ६ मिणदीयोध, आ० ६ मत दियो, आ०
१२ दियो ।
११ श्र० २, आ० ६, दुपभोनी ।
१२ आ० ६ मो अन्न, आ० १२ मोहि अन्न ।
१३. श्र० २ भावई, आ० ६ न भावि, आ० १२ मावे ।
१४ + १५ आ० ६ निसभरा, न्हाद, आ० १२ सिर न्हाण ।
~ ६० ~
चैत्र मास चतुरंगि दै¹ गारि ।
धाव विण जीवियय विसरइ² बापारि ॥
कंचू³ भीगय जण दगइ ।
मान⁴ सहेलीय⁵ बहुटी द्वइ बाइ ॥
धणठ सषी थारै⁷ पेळण⁸ जाइ⁹ ।
धाम दोस⁹ मु¹⁰ काल्हि नहीं¹¹ ॥
रहे फड हेडो¹² दोरण जाइ ।
टलगाया भी दे गोरड़ी ॥
म्हांकी¹³ आंगुली¹⁴ काढता¹⁵ निगलजय¹⁶ पाड ॥
१२६, आ० १२ में ११४ है । किन्तु प्र० २ में चौथी और छठी
पंक्तियां हैं—
४. मूरष लोगन जाणई सार ।
६. सषी पाव फड़कती (आ० ६ फरुकै) जाइ (ग्रा०
६ गयो) संसार ।
और आ० ६ में तीसरी पंक्ति है—
जठ बोयन तौ बन सषी ।
१. आ० ६ दै तुरंगी ।
२. अ० २ कवण, आ० ६ किसे, आ० १२ किमै ।
३. अ० २ चूडे, आ० ६ चूदली, आ० ६ कंचूउ ।
४. अ० २, आ० ६ पंच ।
५. अ० २ सषी, आ० ६ सषी मिलि, आ० १२ सहेलीय लीय ।
६. आ० ६, अ० २ दोली ।
७+८. अ० २ खेलण जाई, आ० ६ खेलया जाय ।
६. आ० ६ दिवस, आ० १२ नदीसे ।
१०+११. अ० २ ते कैकदिन माह, आ० ६ ते काशि नहीं, आ० ६
सो काल्हि नहीं, आ० १२ सो काल्हि नहीं ।
१२. आ० ६ म्हे किउं दे गहेला, आ० १२ म्हे क्यु हे गहिलोय ।
१३+१४+१५. अ० २ म्हांकी आंगूली देलता, आ० ६ आंगुली देतां,
आ० ६ म्हांकी आगुली ।
१६. अ० २ गिलजे, आ० ६ गल्लसी ।
- ६१ -
बहसाप^१ धुरि^२ लुणिजइ^३ धाम ।
सीसा पाखइ^४ घरु^५ पाका जी^६ पान ॥
कनक काया घट सीविजइ ।
म्हाकउ^७ मुरध राउ न^८ जाणइए सार ॥
हाथि झागामी ताझयउ ।
उतउ^९ उमउ^१० सेवइ^११ राज दुवार ॥
देवि सपी द्विव^१२ लागउ^१३ छुहइ^१४ जेठ ।
यह छंद श्र० २ खंड ३ में १३-१४ आ० ६ खंड ३ में १२, आ०
६ में १२७, आ० १२ में ११५ है। लेकिन श्र० २ और आ० ६ में ४
और ५ के बीच की पंक्ति है:—दंत क्याडूया नह नह रंग्या । और श्र०
२ में ५ और ६ के बीच निम्न पंक्तियाँ हैं:—
“सपी सहेली कहूईक बात ।
गहरइ फरकइ छुइ दाहिणो गात ॥”
इस छंद की तीसरी पंक्ति आ० १२ में नहीं है ।
१. आ० ६ बेसापा, आ० १२ बेसाये ।
२. श्र० ६ सषी, आ० १२ धरि ।
३. श्र० २ ल्हणुजै, आ० ६ लुणिज । आ० १२ लुणिजे ।
४. आ० १२ सीसा पायी ।
५+६. आ० २ पाका, आ० ६ नइ पाका, आ० ६ हो पाका, आ० १२
पाका हो ।
७. श्र० २ आ० ६ (में नहीं है) ।
८. आ० ६ नाह ।
९+१०. श्र० पाइकइ, आ० ६ ऊमउ, आ० १२ ऊमा ।
११. आ० १२ सेविह्यै ।
यह छंद श्र० २ खंड ३ में १५, आ० ६ खंड ३ में १३, आ० ६ में
१२८, आ० १२ में ११६ है ।
१२. आ० २ आ० ६ (में नहीं है) आ० ६ नहिवइ ।
१३+१४. आ० ६ लागो, आ० ६ लागो, आ० ६ लागो है आ० १२
लागो ।
- ६१ -
जुझ बूंझवाणा मुकि१ गया२ छोट ॥
जाम द्विवस सारण३ सय४ ।
पल दृट घालि न लायए पाठ ॥
अनल५ जळइ६ घण७ पर जरा ।
दंग मरोवर दुंदि गयउ८ ठाउ९ ॥
श्रासाइह तुरि बाहुटवा१० मेरू११ ।
पज्जिहणा पाख१२ नह१३ यदि गई पेह ॥
जह रि१४ आसाइ न आयही१५ ।
माता दै मईगलमिठ पग देई ॥
१+२. अ० २ अप मूकद्द छुद्द, आ० ६ नह सुका ।
३+४. अ० २ रापी सू अहद्द, आ० ६ सारणि यहद्द ।
५. अ० २ अन, आ० ६ अगनि ।
६. अ० २, आ० ६ चळई ।
७. अ० २ दव, आ० ६ बन ।
८+६ अ० २ घाहर छुद्द ठाम, आ० ६ छोड़या ठाम आ० १२
तुकी गयो ठाउ ।
यह छंद अ० २ खड ३ में १६, आ० ६ खड ३ में १४, आ० ९ में
११६, आ० १२ में ११७ है। लेकिनि अ० २ और आ० ६ में चौथी
पक्ति है:—
“बरती पावन देख्यो जाय ।”
तथा अ० २ में तीसरी पक्ति है—
“हनेहा सारण यहई ।”
१०+११ अ० २ आ० ६ बहूकिया ।
१२+१३. अ० पाल्या, आ० १२ पालने ।
१४. आ० २ आ० ६ अभी ।
१५. अ० २ आ० ६ न बाहुइयउ, आ० ६ नावीया, आ० १२
आवीयो ।