आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य-
काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तक्रमालायाः
९३
कर्मकाण्डविभागे (७) सप्तमं पुष्पम् ।
आपस्तम्बधर्मसूत्रम् ॥
श्रीमद्धरदत्तमिश्रविरचितया
उज्ज्वलाख्यया वृत्त्या संवलितम् ।
श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयप्रधानमीमांसाध्यापकेन
"वेदविशारदेन, मीमांसाकेसरिणा"
पण्डितप्रवरेण श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणा
श्रीपद्मपुरीविराजमानश्रीवेङ्कटेश संस्कृतमहाविद्यालये पूर्वमीमांसाध्यापकेन,
मीमांसाशिरोमणिना पं० अ. रामनाथशास्त्रिणा च
टिप्पण्यादिभिस्संयोज्य संशोधितम् ।
प्रकाशकः -
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी ।
सं० १९८९
राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकारा प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा
"चौखम्बासंस्कृतसीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" ग्रन्थ-
मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें
प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के
ग्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें । इसके अलावा हमारे
यहां सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है ॥
पत्रादि प्रेषणस्थानम्—
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी ।

श्रीगणेशाय नमः ॥
भूमिका ॥
इदमिदानीं श्रीमदापस्तम्बमहर्षिप्रणीतं धर्मसूत्रं श्रीमिश्रहरदत्तप्रणी-
तया उज्ज्वलाख्यया वृत्त्या समुज्ज्वलितं मुद्रयित्वा प्रकाशं प्रापय्य प्रेक्षावतां
चक्षुर्गोचरतामापाद्यते । ग्रन्थोऽयं बहुत्र बहुधा मुद्रितोऽपि एतर्हि दौर्लभ्य-
मेवाऽऽसाद्य एतदधीतिबोधाचरणप्रचारकाणा छात्राणामध्यापयितॄणां च
कामपि कष्टामेव दशामपादयन्नवर्तत । तदिदं दुःखं दूरीकर्तुकामेन
चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालयाधिपतिना सुरभारतीसेवनैकफलमात्मजीवितमापा-
दयता श्रेष्ठिवर्येण श्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयेन ग्रन्थस्याऽस्य पुनस्संस्क-
रणे कृतमतीभूय एतत्संशोधनार्थमावामभ्यर्थितौ । आवाभ्यामपि तच्चिन्तितं
साधु मन्वानाभ्यां कार्यमेतत्स्वीकृत्य, अध्ययनाध्यापनावशिष्टेऽल्पी-
यसि काले यथामति परिशोध्य प्रकाशं नीतोऽयं ग्रन्थः ।
एतद्ग्रन्थसंशोधनार्थं अधोङ्कितान्यादर्शपुस्तकानि समुपयोजितानि—
( १ ) कुम्भघोणे नागराक्षरेषु मुद्रितं मदीयं पुस्तकमेकम् ।
( २ ) मुम्बय्यां Dr बूलर् महाशयेन मुद्रितं विश्वविद्यालयीयं पुस्तकं
द्वितीयम् ।
( ३ ) अस्मन्मातुलगृहादानीतं ग्रन्थाक्षरैस्तालपत्रेषु लिखितं तृतीयम् ।
( ४ ) पण्डितप्रवरश्रीविद्याधरशर्ममहोदयानां हस्तलिखितं पुस्तकं
चतुर्थम् ।
( ५ ) मैसूरपुरे देवनागराक्षरेषु मुद्रितं सरस्वतीभवनाल्लब्धं पुस्तकं
पञ्चमम् ।
( ६ ) महीशूरपुर एव तैलङ्गाक्षरेषु मुद्रितं षष्ठम् ।
( ७ ) दक्षिणदेशस्थसुन्दरगिरि समाख्यग्राम (नल्लूर्) वास्तव्यानां
श्रीमतां पं० कल्याणसुन्दरशास्त्रिणां ग्रन्थाक्षरैस्तालपत्रेषु लिखितं सप्तमम् ।
(८) श्रीमतामाचार्यध्रुवमहोदयाना पुस्तकमांग्लभाषानुवादरूपमष्टमम् ।

( २ )

एतत्पुस्तकाष्टकमवलम्ब्य संशोध्य मुद्रितमपीदं पुस्तकमन्ततः पुरुष-
स्वभावसुलभया कयाचिदशुद्धिसन्तत्याऽपरित्यक्तमेव वर्ततीति तदपनुत्त-
येऽशुद्धसंशोधनं ग्रन्थान्ते सन्नियोजितम् । प्रथमप्रश्नीयस्याऽष्टमपटला-
त्मकस्याऽध्यात्मपटलस्याऽपरा काचिद्व्याख्या श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्य-
प्रणीता अनन्तशयनग्रन्थमालायां पूर्व मुद्रिताऽपि अध्येतृसौकर्यार्थमत्रैवोज्ज्व-
लया साकं पुनर्मुद्रिता । यद्यपि व्याख्याया अस्याः शङ्करभगवत्पादीयत्वेऽ-
त्रैव तथोल्लेखनमृते नाऽन्यत्किञ्चन प्रमाणमुपलभ्यते, नाऽपि तदीयव्या-
ख्याशैल्याऽन्यत्र स्थितया सेयं संवदति, तथाऽपि यावत्तदनुरोधि विरोधि
वा प्रमाणमुपलभामहे तावदस्मिन्विषये जोषभावमेव शरणं समुचितं
मन्वानौ तूष्णीमास्वहे ।
सूत्रप्रणेतुः श्रीमदापस्तम्बमहर्षेः श्रीमिश्रहरदत्ताचार्यस्य चेतिवृत्त-
विषये यदुक्तमस्माभिरापस्तम्बगृह्यसूत्रभूमिकायां, न ततोऽधिकं विशेषं वक्तुं
पार्यतेऽस्मद्धस्तगतामैतिहासिकसामग्रीमवलम्ब्य, परन्तु-हरदत्ताचार्याः मद्र-
देशान्तर्गतचोलदेशनिवासिनः द्राविडभाषाभाषिणश्चेत्यवगम्यते तदीयैरेव
वचनैः । ते हि- 'यथावर्षं प्रजा दानं दूरेदर्शनं मनोजवता' ( आप.
धर्म. २-२३--७) इति सूत्रव्याख्यानावसरे दूरदर्शनोदाहरणार्थं यस्य क-
स्यचिद्देशस्योपादाने प्रसक्ते, 'चोलेष्ववस्थितास्तदैव हिमवन्तं दिदृक्षेरन्'
इति चोलदेशमेवोपाददते । एवं 'स्त्रीभ्यस्सर्ववर्णेभ्यः' ( आप. धर्म. २-
२९-१६) इति सूत्रे 'द्राविडाः कन्याः मेषस्थे सवितर्यादित्य-
पूजामाचरन्ती'ति द्राविडाचारमेव प्रमाणयन्ति । एवमेव गौतमधर्म-
सूत्रव्याख्यायां मिताक्षरायामपि(१) 'बालदेशान्तरितप्रव्रजितानामसपि-
ण्डानां सद्यश्शौचम्' ( गौ. ध. १४--४४ ) इत्याशौचप्रकरणस्थं
सूत्रं व्याचक्षाणाः 'अनुष्ठानमपि चोलदेशे प्रायेणैवम्' (२) इति चो-
लदेशाचारमेव प्रमाणयन्ति । एवं तत्रैव 'मौञ्जी ज्या मौर्वी मेखला क्रमेणे'

( १ ) इमे एव हरदत्ताचार्याः गौतमधर्मसूत्रव्याख्यातार इति निरूपितमापस्त-
म्बगृह्यसूत्रभूमिकायाम् । तत् ततोऽवगन्तव्यम् ।
( २ ) गौतमधर्मसूत्रव्याख्यायां मिताक्षरायां मद्रपुरे तैलङ्गाक्षरमुद्रितायां ११९
पृष्ठे २३ पङ्क्तौ द्रष्टव्यम् ।

( ३ )
( गौ. ध. १--१५)ति सूत्रे(१) 'मूर्वा आरण्य ओषधिविशेषः, यस्याऽर-
त्निप्रमाणानि पत्राणि द्व्यङ्गुलविस्ताराणि, मरल् इति द्राविडभाषायां प्रसि-
द्धि'रिति, (२) 'कुण्डाशी' ( गौ. ध. (१५--१८ ) इति सूत्रे, 'किलासः
त्वग्दोषः तेमल् इति द्राविडभाषाया प्रसिद्धः' इति च द्राविडीमेव प्रसिद्धिमु-
पाददाना इमे आत्मनो द्राविडेदेशनिवासित्व द्राविडभाषाभाषित्त्वञ्च स्पष्टमे-
वाऽवगमयन्ति ।
उज्ज्वलानाकुलयोः पौर्वापर्यालोचनायां प्रथममनाकुला तत उज्ज्वलेत्य-
वगम्यते, यत उज्ज्वलायां बहुत्र "तस्यापि प्रयोगो गृह्य एवोक्तः । 'प्रपञ्चित-
मेतत् गृह्ये' "वयं तु न तथेति गृह्य एवाऽवोचाम" 'एतत् गृह्ये व्याख्यातम् ,
(आप. ध. पृ. ५१, ७२, २०८) इति व्यपदिष्टं तैः । अतो यथा मूलभूत-
तयोर्गृह्यधर्मसूत्रग्रन्थयोः पौर्वापर्य, एवमेव तद्वृत्त्योरनाकुलोज्ज्वलयोरपीति
प्रतीयते-इत्येतावदाधिकमत्र विवक्षितम् ।
एतन्मुद्रणविषये पुस्तकप्रदानेन, पुस्तकालयीयं नियममप्यविगणय्य
यावन्मुद्रणमस्मद्धस्त एव पुस्तकस्याऽवस्थापनेन चाऽस्मान् सुदूरमनुगृही-
तवतां श्रीमतामाचार्यध्रुवमहोदयानां, श्रीमतां पण्डितप्रकाण्डगोपीनाथक-
विराजमहोदयाना, अन्येषाञ्च विबुधवरेण्यानां विषयेऽत्यन्तमधमर्णावावां
तान् प्रति कार्त्तज्ञ्यमतितरामाविष्कुर्वहे ।
एवं सुरभारतीसमुज्जीवनबद्धपरिकरं श्रीजयकृष्णदासहरिदासगुप्तम-
होदयं श्रेष्ठिवर्य प्रति बहीराशिषः प्रयुञ्ज्वहे ।
इतः पूर्वतनान्यदसीयानि संस्करणान्यपेक्ष्य संस्करणेऽस्मिन् केनाऽपि
चन वैजात्येन तादृश्या च छात्रोपकृत्या भाव्यमिति संकल्पेनाऽऽभ्यामत्र य-
तितम् । तत्राऽऽवां प्राप्तसाफल्यौ न वेति निर्णये मनीषिमनीषैव निकषोपलः
इति सर्वं शिवम् ॥
वाराणसी } सुधीजनवशंवदौ
चैत्रकृष्णनवमी सं० १९८८ } अ. चिन्नस्वामिशास्त्री
३०-३-१९३२ } अ. रामनाथशास्त्री च
१. २. तैलङ्गाक्षरमुद्रितमिताक्षरापुस्तके यथाक्रमं ४,१६, १२६ २३, पृष्ठे
द्रष्टव्यम् ।

॥ श्रीः ॥
आपस्तम्बधर्मसूत्रीयविषयानुक्रमणिका ॥
विषयाः— पृष्ठम्— | विषयाः— पृष्ठम्—
प्रथमप्रश्ने— | प्रथमप्रश्ने—
प्रथमकण्डिकायाम्— | षष्ठकण्डिकायाम्—
धर्मप्रमाणानि । ३ | ब्रह्मचारिनियमाः । ३७
चातुर्वर्ण्यम् । " | प्रथमप्रश्ने—
तेषां जन्मतः ज्यैष्ठयम् । ४ | सप्तमकण्डिकायाम्—
वर्णधर्मः । ५ | ब्रह्मचारिधर्माः । ४१
उपनयनविधिः । ७ | स्नातकधर्माः । ४५
विद्वानेवोपनेता । " | प्रथमप्रश्ने—
उपनयनकालः । " | अष्टमकण्डिकायाम्—
व्रात्यसंस्कारः ९ | ब्रह्मचारिधर्माः । ४७
प्रथमप्रश्ने— | अनध्यायाः ५१
द्वितीयकण्डिकायाम्— | प्रथमप्रश्ने—
व्रात्यसंस्कारः । ११ | नवमकण्डिकायाम्—
ब्रह्मचारिनियमाः । १३ | नैमित्तिकानध्यायः । ५३
दण्डाजिनमेखलादिकम् । " | प्रथमप्रश्ने—
ब्रह्मचारिधर्माः । १७ | दशमकण्डिकायाम्—
प्रथमप्रश्ने— | अनध्यायाः । ५७
तृतीयचतुर्थयोः कण्डिकयोः— | प्रथमप्रश्ने—
ब्रह्मचारिनियमाः । १९ | एकादशकण्डिकायाम् —
प्रथमप्रश्ने— | अनध्यायाः । ६१
पञ्चमकण्डिकायाम्— | प्रथमप्रश्ने—
अभिवादनम् । ३१ | द्वादशकण्डिकायाम्—
पादोपसंग्रहणम् । ३३ | नित्यस्वाध्यायः । ६९
ब्रह्मचारिनियमाः । ३५ | पञ्च महायज्ञाः । ७१
| प्रथमप्रश्ने—
| त्रयोदशकण्डिकायाम्—
| पञ्चयज्ञादि । ७३
| ओङ्कारप्रशंसा । ७६

२ आपस्तम्बधर्मसूत्रीय-
विषयाः— पृष्ठम् । विषयाः— पृष्ठम् ।
प्रथमप्रश्ने— अपण्यानि । ११५
चतुर्दशकण्डिकायाम्— प्रथमप्रश्ने—
नित्यकर्माणि । ७७ एकविंशकण्डिकायाम्—
गुरूपसंग्रहणम् । ७८ पतनीयानि । ११७
अभिवाद्याः । ७९ अशुचिकराणि । ११९
अभिवादनविधिः । ८० प्रथमप्रश्ने—
कुशलप्रश्नः । ८१ द्वाविंशकण्डिकायाम्—
प्रथमप्रश्ने— अध्यात्मपटलम् । १२१
पञ्चदशकण्डिकायाम्— आत्मज्ञानोपायाः । १२३
आचमनविधिः । ८५ आत्मलाभश्रैष्ठ्यम् । १२४
प्रथमप्रश्ने— आत्मज्ञानप्रशंसा । १२५
षोडशकण्डिकायाम्— आत्मज्ञानसंपादनम् । १२९
आचमनविधिः । ९१ आत्मस्वरूपम् । १३१
अभोज्यानि । ९३ प्रथमप्रश्ने—
क्वचित् भोजननिषेधः । ९५ त्रयोविंशकण्डिकायाम्—
प्रथमप्रश्ने— आत्मज्ञानफलम् । १३३
सप्तदशकण्डिकायाम्— भूतदाहीया दोषाः । १३६
अभोज्यान्नानि । ९७ आत्मलाभयोगाः । १३७
अभक्ष्याणि । ९९ प्रथमप्रश्ने—
प्रथमप्रश्ने— चतुर्विंशकण्डिकायाम्—
अष्टादशकण्डिकायाम्— क्षत्रियवधप्रायश्चित्तम् । १४०
अनापद्वृत्तिः । १०३ ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् । १४१
अभोज्यान्नाः । १०५ ब्रह्मघ्नो वृत्तिः । १४३
भोज्यान्नाः । १०७ सुरापानप्रायश्चित्तम् । १४५
प्रथमप्रश्ने— गुरुदारगमनप्रायश्चित्तम् । ,,
एकोनविंशकण्डिकायाम्— प्रथमप्रश्ने—
भोज्यान्नाः । १०९ पञ्चविंशकण्डिकायाम्—
प्रथमप्रश्ने— स्तेयादिप्रायश्चित्तम् । १४७
विंशतितमकण्डिकायाम्— प्रथमप्रश्ने—
लौकिकप्रयोजनानपेक्ष्यैव षड्विंशकण्डिकायाम्—
धर्मानुष्ठानम् । ११२ धेनुहननप्रायश्चित्तम् । १४८
धर्मलक्षणम् । ११३ अपतनीयप्रायश्चित्तम् । १४९

विषयानुक्रमणिका । ३
विषयाः— पृष्ठम् । विषयाः— पृष्ठम् ।
प्रथमप्रश्ने— प्रथमप्रश्ने—
सप्तविंशकण्डिकायाम्— एकोनत्रिंशकण्डिकायाम्—
अपतनीयप्रायश्चित्तम् । १९३ पतितधर्माः । १६१
प्रथमप्रश्ने— प्रथमप्रश्ने—
अष्टाविंशकण्डिकायाम्— त्रिंशदादिषु तिसृषु कण्डिकासु —
अपतनीयप्रायश्चित्तम् । १९७ स्नातकधर्माः । १७५
भ्रूणहत्याप्रायश्चित्तम् । १९९
इति प्रथमप्रश्नविषयाः ॥
अथ द्वितीयप्रश्नविषयाः ॥
द्वितीयप्रश्ने— अवध्याः । २१६
प्रथमद्वितीययोः कण्डिकयोः — दण्डप्रणयनम् । २१७
गृहस्थधर्माः । १७९ द्वितीयप्रश्ने—
द्वितीयप्रश्ने— एकादशकण्डिकायाम्—
तृतीयकण्डिकायाम्— मार्गप्रदानम् । २१८
वैश्वदेवम् । १८७ द्वितीयविवाहः । २१९
वैश्वदेवबलिः । १८९ सगोत्राविवाहनिषेधः । २२१
द्वितीयप्रश्ने— विवाहभेदाः । २२३
चतुर्थकण्डिकायाम्— द्वितीयप्रश्ने—
वैश्वदेवबलिः । १९१ द्वादशकण्डिकायाम्—
गृहस्थधर्माः । १९३ अभिनिम्रुक्तादिप्रायश्चित्तम् । २२५
द्वितीयप्रश्ने— द्वितीयप्रश्ने—
पञ्चमकण्डिकायाम्— त्रयोदशकण्डिकायाम्—
गृहस्थधर्माः । १९७ स्त्रीरक्षणम् । २२९
द्वितीयप्रश्ने— पुत्रस्य दानादिनिषेधः । २३१
षष्ठादिषु चतसृषु कण्डिकासु — दायभागः । २३३
अतिथिपूजा । २०१ द्वितीयप्रश्ने—
द्वितीयप्रश्ने— चतुर्दशकण्डिकायाम्—
दशमकण्डिकायाम्— दायविभागः । २३५
ब्राह्मणादिवृत्तिः । २१५ द्वादश पुत्राः । २३७

४ आपस्तम्बधर्मसूत्रीयविषयानुक्रमणिका ।

विषया - पृष्ठम् । विषयाः- पृष्ठम् ।
द्वितीयप्रश्ने- द्वितीयप्रश्ने-
पञ्चदशखण्डिकायाम्- द्वाविंशखण्डिकायाम्-
प्रेतोदकदानम् । २४५ वानप्रस्थधर्माः । २७५
अहर्हविष्यहोमः । २४७ ब्रह्मचर्यादिप्रशंसा । २७७
द्वितीयप्रश्ने- द्वितीयप्रश्ने-
षोडशखण्डिकायाम्- त्रयोविंशखण्डिकायाम्-
श्राद्धकल्पः । २५१ गार्हस्थ्यश्रैष्ठ्यम् । २७९
द्वितीयप्रश्ने- द्वितीयप्रश्ने-
सप्तदशखण्डिकायाम्-- चतुर्विंशखण्डिकायाम्-
श्राद्धकल्पः । २५५ गार्हस्थ्यश्रैष्ठ्यम् । २८१
तस्य कालः । ,, द्वितीयप्रश्ने-
श्राद्धीयब्राह्मणः । २५७ पञ्चविंशखण्डिकाम्-
द्वितीयप्रश्ने- राजधर्माः । २८५
अष्टादशखण्डिकायाम्- द्वितीयप्रश्ने-
नित्यश्राद्धम् । २६१ षड्‌विंशखण्डिकायाम्-
द्वितीयप्रश्ने- राजधर्माः । २८७
एकोनविंशखण्डिकायाम्- नियोगविधिः । २८९
पुष्ट्यर्थप्रयोगः । २६३ द्वितीयप्रश्ने-
पुष्टिकामप्रयोगः । २६५ सप्तविंशखण्डिकायाम् -
द्वितीयप्रश्ने- परस्त्रीगमनप्रायश्चित्तम् । २९१
विंशखण्डिकायाम्- द्वितीयप्रश्ने-
पुष्ट्यर्थप्रयोगः । २६७ अष्टाविंशखण्डिकायाम्-
द्वितीयप्रश्ने- दण्डानर्हाः । २९५
एकविंशखण्डिकायाम्- द्वितीयप्रश्ने-
आश्रमाः । २६९ एकोनत्रिंशखण्डिकायाम्-
सन्यासधर्माः । २७१ साक्ष्यविधिः । २९७
वानप्रस्थाश्रमः । २७३ धर्मलक्षणम् । २९९

इति द्वितीयप्रश्नविषयाः ।

॥ श्रीः ॥
शिवाभ्यां नमः ॥
आपस्तम्बमहर्षिप्रणीतं
धर्मसूत्रम् ॥
श्रीहरदत्तविरचितया उज्ज्वलाख्यया वृत्त्या सहितम् ॥
प्रथमः प्रश्नः ॥
(१)प्रणिपत्य महादेवं हरदत्तेन धीमता ।
धर्माख्यप्रश्नयोरेषा क्रियते वृत्तिरुज्ज्वला ॥ १ ॥
अथातस्सामयाचारिकान् धर्मान् व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥
अथशब्द आनन्तर्ये । अतश्शब्दो हेतौ । उक्तानि श्रौतानि गा-
र्ह्याणि च कर्माणि । तानि च वक्ष्यमाणान्धर्मानपेक्षन्ते । कथम् ? आ-
चान्तेन कर्म कर्तव्यं, शुचिना कर्तव्य'मिति वचनादाचमनशौचादी-
नपेक्षन्ते ।
(२) 'सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु' ।
इति वचनात् सन्ध्यावन्दनम् । एव 'अशुचिकरानिर्वेषः,'(३) 'द्विजा-
तिकर्मभ्यो हानिः पतनम्' इति वचनात् ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तानि च ।
एवमन्येष्वपि यथासम्भवमपेक्षा द्रष्टव्या । अतस्तदनन्तरं सामयाचारिका-
न् धर्मान् व्याख्यास्यामः । पौरुषेयी व्यवस्था समयः । स च त्रिविधः—वि-
धिर्नियमः प्रतिषेधश्चेति । तत्र प्रवृत्तिप्रयोजनो विधिः—(४) 'सन्ध्योश्च
१. मातामहमहाशैलं महस्तदर्पितामहम् ।
कारणं जगतां वन्दे कण्ठादुपरि वारणम् ॥ १ ॥
इत्यधिक पाठः क० पु० ।
२. दक्षस्मृ० अ० २ श्लो २९ ' यदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् '
इति तस्योत्तरार्धम् ।
३ गौ० ध० २१. ४. “अशुचिर्द्विजाती”ति. घ. पु ४. आप० ध० १. ३०. ८.

२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.१.)कं.१.
बहिर्गामादासनं वाग्यतश्चे'त्यादिः । निवृत्तिप्रयोजनावितरौ । (१)'प्राङ्
मुखोऽन्नानि भुञ्जीते'ति नियमविधिः । क्षुदुपघातार्था भोजने प्र
वृत्तिः । शक्यं च (२)यत्किञ्चिद्दिङ्मुखेनापि भुञ्जानेन क्षुदुपहन्तुम् ।
तत्र नियमः क्रियते-प्राङ्मुख एव भुञ्जीत, न दक्षिणादिमुख इति ।
(३)परिसङ्ख्या तु नियमस्यैव कियानपि भेदः । एवं द्रव्यार्जने रागा-
त्प्रवृत्तं प्रति नियम क्रियते-'याजनाध्यापनप्रतिग्रहैरेव ब्राह्मणो द्रव्य
मार्जयेत्, न कृषिवणिज्यादिने'ति । (४)'ब्राह्मणस्य गौरिति पदोपस्प
र्शन वर्जये'दित्यादिः प्रतिषेधः । समयङ्कला आचारास्समयाचारा
तेषु भवाः सामयाचारिकाः । एवम्भूतान् धर्मानिति । (५)कर्मजन्योऽभ्युद-
यनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मः । तद्धेतुभूतकर्मव्याख्यानमेव
तद्व्याख्यानम् । तत्र विधिषु तावद्विषयानुष्ठानाद्धर्म इति नास्ति वि-
प्रतिपत्तिः । नियमेष्वपि (६)नियमानुष्ठानाद्धर्म, प्रतिषेधेष्वपि(७)न
अर्थानुष्ठानाद्धर्म इति केचित् । अत एव धर्मानित्याविशेषेणाह ।
अन्ये तु-विधिष्वेव धर्मः, इतरयोस्तु विपरीतानुष्ठानादधर्मः केव-
लम्, न तु विषयाननुष्ठानात् कश्चिद्धर्मः । न ह्यप्रतिगृह्णन्नपिवन्वा सुरां
धार्मिक इति लोके प्रसिद्धः । सूत्रे तु धर्मग्रहणमधर्मस्याप्युपलक्षण-
मिति स्थितिः-इति ॥ १ ॥
किं भोः समयोऽपि प्रमाणम्, ? (८)यदि स्यादिदमपि प्रमाणं भ-
वितुमर्हति-'चैत्यं वन्देत स्वर्गकामः । प्रगे भुञ्जीत । केशानुलुञ्च्छेत् ।
१. आप० ध० १. ३१. १. २. यत्किञ्चनदिङ्मुखेन इति क० पु० ।
३. प्रतिषेध परिसङ्ख्येत्यनर्थान्तरम् । परिसङ्ख्या वर्जनबुद्धिः । तद्विषयको विधि
परिसङ्ख्याविधि । स परिसङ्ख्यापदेनाऽप्यभिधीयते इति मीमांसकाना मतम् । अत एव
विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते ॥
इत्येव वार्तिककारैरुक्तम् । ग्रन्थकारस्त्वद्य परिसङ्ख्या नियमविधावेवान्तर्भावयति ॥
४ आप० ध० १ ३१. ६.
५. इदं च तार्किकादिमतमनुसृत्य प्रभाकरमतञ्च । भाट्टमते तत्तत्कर्मणामेव यागदान-
होमादिरूपाणा चोदनालक्षणाना धर्मत्वाङ्गीकारात् । उक्तं हि भट्टपादै -
श्रेयो हि पुरुषप्रीतिस्सा द्रव्यगुणकर्मभिः ।
चोदनालक्षणैस्साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥ इति । श्लो. वा. १० १९१
६. पक्षेऽप्राप्तांशस्य पूरणकरणादित्यर्थः ।
७. तत्तन्निषेध्यक्रियाप्रागभावपरिपालनादिति यावत् ।
८ यदि प्रमाणमिदमपि प्रमाण इति क० पु० ।

धर्मप्रमाणानि] उज्ज्वलापेते प्रथमः प्रश्नः । ३

तिष्ठन् भुञ्जीत । न स्नाया'दिति । तत्राह-
धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ॥ २ ॥
न हि ब्रूमः समयमात्रं प्रमाणमिति । किं तर्हि ? धर्मज्ञा ये मन्वा-
दयस्तेषां समय प्रमाणं धर्माधर्मयोः ॥ २ ॥
कथं पुनरिद(१)मवगतं मन्वादयो धर्मज्ञा न बुद्धादय इति ? यद्यु-
च्यते-बुद्धादीनामतीन्द्रियेऽर्थे ज्ञानं न सम्भवतीति, तन्मन्वादिष्वपि स-
मानम् । अथ तेषा धर्मज्ञानातिशयादतीन्द्रियेऽपि ज्ञानं सम्भवतीति,
तत् बुद्धादिष्वपि समानम् । यथाऽऽहुः-
(२) 'सुगतो यदि धर्मज्ञः कपिलो नेति का प्रमा ।
तावुभौ यदि धर्मज्ञौ मतभेदः कथं तयोः ॥ इति ।
वक्तव्यो वा विशेष, तमाह-
वेदाश्च ॥ ३ ॥
चोऽवधारणे । वेदा एव मूलप्रमाणं धर्माधर्मयोः । (३)न च नि-
त्यनिर्दोषेषु वेदेषूपालम्भसम्भवः । (४) स्वतःप्रमाणस्य हि शब्द-
स्य न वक्तृदोषनिबन्धनमप्रामाण्यम् । तदिहास्मदादीनां धर्मज्ञसमयः
प्रमाणम्, धर्मज्ञानां तु वेदाः प्रमाणम् । मनुरप्याह-
(५)वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥
गौतमोऽपि-(६) 'वेदो धर्ममूलं, तद्विदां च स्मृतिशीले ।' इति ।
यद्यप्यप्रत्यक्षो वेदो मूलभूतोऽस्मदादिभिर्नोपलभ्यते । तथापि (७) म-
न्वादय उपलब्धवन्तः इत्यनुमीयते । वक्ष्यति-(८) 'तेषामुत्सन्नाः पाठाः
प्रयोगादनुमीयन्ते' इति ॥ ३ ॥
चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥ ४ ॥

१. अवगम्यते इति ख० पु० ।
२. अष्टसहस्री० पृ० ५ श्लोकोऽयं कौमारिल इति अष्टसहस्त्रीटिप्पण्याम् ।
३. नित्येषु निर्दोषेषु, इति ख० पु० । अपौरुषेयेषु निर्दोषेषु इति घ. पु.
४. मीमांसकमते तावत् वैदिकानां वाक्यानां नित्यत्वाभ्युपगमात् तत्र कर्तृतया
पुरुषसम्बन्धाभावात् स्वत एव प्रामाण्यमङ्गीकृतम् । तदभिप्रेत्याह-स्वत प्रमाणस्येति ।
५. मनु० स्मृ० २. ६ ६. गौ० ध० १. १, २
७. 'मन्वादिभिरुपलभ्यते इत्यनुमीयते' इति ख० पु० । ८. आ० ध० १ १२. १०.

४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.१.) कँ. १.
ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो वर्णसंज्ञिकाः । ते च सामयाचारिकैर्धर्मैरधि-
क्रियन्ते । (१)चतुर्णामेवोपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहणं (२)यथाकथञ्चित्
चतुर्ष्वन्तर्भूतानामपि ग्रहणार्थम् । ततश्च (३) 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य'
इति बौधायनादिभिरुक्तानामनुलोमादीनामप्यत्र ग्रहणं मतम् । तथा
च गौतमः प्रतिलोमानामेव धर्मेऽनधिकारमाह-(४)'प्रतिलोमास्तु धर्म-
हीना" इति ॥ ४ ॥
तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतश्श्रेयान् ॥ ५ ॥
जन्मत इति वचनात् सद्वृत्तादपि शूद्राद्वैश्यवृद्धोऽपि श्रेयान् । एव
वैश्यात् क्षत्रियः, क्षत्रियात् ब्राह्मणः ॥ ५ ॥
अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमग्न्याधेयं
फलवन्ति च कर्माणि ॥ ६ ॥
शूद्रवर्जितानां त्रयाणां वर्णानामदुष्टकर्मणामुपायनादयो धर्माः । उपाय-
नमुपनयनम् । नात्र त्रैवर्णिकानामुपनयनादि विधीयते, प्राप्तत्वात् । ना-
पि शूद्राणां प्रतिषिध्यते, प्राप्त्यभावात् । तथा हि-उपनयनं तावद्गृह्ये
(५)'गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीते'त्यादिना त्रैवर्णिकानामेव विहितम् ।
इहापि तथैव विधास्यते । अध्ययनमपि (६)'उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्म-
चारिवास' इत्यारभ्य विधानात् अनुपनीतस्य शूद्रस्याप्राप्तमेव । कि च
(७)'श्मशानवच्छूद्रपतिता'दिति (८)अध्ययननिषेधो वक्ष्यते । (९)यस्य
समीपे नाध्येयं स कथं स्वयमध्येतुमर्हति ।
अग्न्याधेयमपि (१०)'वसन्ते ब्राह्मण' इत्यादि त्रैवर्णिकानामेव विहितम्।
फलवन्ति चाग्निहोत्रादीनि कर्माणि (११)'स त्रयाणां वर्णाना'मित्युक्तत्वात् त्रैव-
र्णिकानामेव नियतानि । विद्यागम्यत्वाच्च शूद्राणामप्रसक्तानि। उक्तो वि-
द्यागम्याभावः । तस्माददुष्टकर्मप्रतिषेधार्थं सूत्रम् । यथा शास्त्रान्तरे-(१२)
'द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतन'मिति । अप्रतिषेधे तु दुष्टकर्मणामप्यधि-
१. 'वर्णानामुपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहणं यथाकथञ्चिचतुर्ष्वन्तर्भूतानामपी'ति ख पु.
२. यथाक्रम इति क० पु ३. बौ० ध० १. ७. १. ४. गौ० ध० ४ २५.
५. आप० गृ० ८. २. ६. आप० ध० १. २. ११. ७. आप० ध० १ ९.९.
८. अध्ययनप्रतिषेधप्रकरणे वक्ष्यत इति ख० पु ।
९. यस्य यस्य, स सः इति द्विरुक्ति. क० पु० । १०. तै. ब्रा. १. १ २.
११. आप० परि० १. २ १२. गौ० ध० २१. ४.

वर्णधर्मः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ५

कारो भवत्येव । 'फलवन्ति च कर्माणि'त्यभिधानात्, क्रियते इति कर्मेति
निर्वचनात् । (१)'प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्ष' इति गौतमस्मरणं
ब्रह्महत्यादिमहापातकव्यतिरिक्तविषयमित्यनुपेतस्यापि दुष्टकर्मत्वसम्भ-
वात् अदुष्टकर्मणा(२)मित्युक्तम् । शूद्रप्रतिषेधस्तु प्राप्तानुवादः ॥ ६ ॥
यथा ब्राह्मणादीनामुपनयनादयो धर्माः प्रधानभूताः तादृशं शूद्रस्य
कर्माऽऽह-
शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् ॥ ७ ॥
इतरेषा ब्राह्मणादीनां वर्णाना या शुश्रूषा सा शूद्रस्य परमो धर्मः ॥ ७ ॥
(३)तत्र विशेषमाह-
पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्वर्णै निःश्रेयसं भूयः ॥ ८ ॥
सर्वप्रकारं कृताया अपि वैश्यशुश्रूषाया मात्रयापि कृता क्षत्रियशु-
श्रूषा बहुतर फलं साधयति । एव क्षत्रियशुश्रूषाया ब्राह्मणशुश्रूषा ॥८॥
उपायनं वेदाध्ययनमित्यादि यदुक्तं अस्मिन्क्रमे उपनयने विशेषमाह-
उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितस्संस्कारः ॥ ९ ॥
विद्या अर्थः प्रयोजनं यस्य स विद्यार्थः । तस्यायं श्रुतिविहितस्संस्कारः
उपनयन नाम । 'विद्यार्थस्ये'ति वचनात् मूकादेर्न भवति । तथा च शङ्खलि-
खितौ (४)'नोन्मत्तमूकान् संस्कुर्यात्' इति । (५)लिङ्गस्य विवक्षितत्वात्
स्त्रिया अपि न भवति यद्यपि तस्याः (६)'अग्ने गृहपते' इत्यादिकया
विद्यया अर्थः । 'श्रुतित' इति वचनं तदतिक्रमे श्रौतातिक्रमप्रायश्चित्त-
प्राप्त्यर्थम् ॥ ९ ॥
अनेकवेदाध्यायिनां वेदव्रतवदुपनयनमपि प्रतिवेदं भेदेन कर्तव्य-
मिति प्राप्ते उच्यते -
सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यस्सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ॥१०॥
(७)'त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् ।
तदित्यृचोऽस्यास्सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥' इति (८)मनुः ।
ततश्चोपनयने यत्सावित्र्या अनुवचन तन्मुखेन सर्वे वेदा अनुक्ता
१ गौ०ध ० २. १. २. उपनयनमुक्तं इति क० पु० ३. तत्र विशेष, इति क.पु.
४ इदानीमुपलभ्यमानमुद्रितशङ्खलिखितस्मृतिपुस्तकेषु श्लोकोऽयं नोपलभ्यते ।
५ विद्यार्थस्येत्यत्र पुंलिङ्गस्य विवक्षितत्वात् इत्यर्थः ।
६. तै स. १ ५ ६ ७ मनु स्मृ २ ७७. ८. मनुवचनम् इति. ख. पु

६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १.) कं. १.
भवन्तीत्यगृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयनं सर्वार्थमिति । अस्मिन्नर्थे
ब्राह्मणमपि भवति (१) ब्राह्मणमेव वा पठितम् । आथर्वणस्य वेदस्य
पृथगुपनयनं कर्तव्यम् । तथा च तत्रैव श्रुतम्—(२) 'नान्यत्र संस्कृतो
भृग्वङ्गिरसोऽधीयीते'ति ॥ १० ॥
विद्वानेवोपनेताऽभिगम्यत इति विधातुमविदुषो निन्दामाह—
• तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनीयते
यश्चाऽविद्वानिति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥
यथा कश्चित् तमसस्सकाशात्तम एव प्रविष्टो न किञ्चिज्जानाति एव-
मेवैषः यं माणवकंमविद्वानुपनीयते, तथा यथाविद्वान् । उपनीयते इत्यपेक्ष्यते ।
यश्च स्वयमविद्वान् सन्नुपनीयते सोऽपि तमम एव तम प्रविशति । अस्मि-
न्नर्थे ब्राह्मणमपि भवतीति ॥ ११ ॥
कीदृशस्तर्ह्युपनेताऽभिगम्यः ? तमाह—
• तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदेतं समाहितं
संस्कर्तारमीप्सेत् ॥ १२ ॥
अविच्छिन्न(३)वेदवेदिसम्बन्धे कुले जन्म अभिजन । षड्भिरङ्गैस्सहैव
यथावदर्थज्ञानपर्यन्तमधीतो वेदो विद्या । सर्वासामसम्भवे वेद एव वा ।
तस्मिन्नुपनयने कर्तव्ये ताभ्यां अभिजनविद्याभ्यां समुदेतं सम्पन्नम्, समाहितं
विहितप्रतिषिद्धेष्ववहितमनसम्, मस्कर्तारमाचार्यमीप्सेत् । इच्छया करणं
लक्ष्यते । आप्नुयादभिगच्छेदिति ॥ १२ ॥
• तस्मिंश्चैव विद्याकर्माऽऽन्तंमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः ॥ १३ ॥
तस्मिन्नेव चोपनेतारि विद्याकर्म विद्याग्रहणं कर्तव्यम् । आन्तमासमाप्तेः,
अविप्रतिपन्ने धर्मेम्य यद्यसावाचार्यो धर्मेभ्यो न प्रच्युतो भवति । प्रच्युते
तु तस्मिन्नसम्पर्कार्हे अन्यतोऽपि विद्याकर्म भवत्येव ।
*येषां त्वाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यते । क-
१. प्रमाणं भवति, ब्राह्मणमिति हि वाचा पठितम्, इत्यशुद्ध. पाठ० ख पु
२. गोप० ब्र० १ २९. ३ वेदवित्सम्बन्धे इति. क. पु
*. एतच्चिह्नान्तर्गतो भागः प्रक्षिप्त इति Mysore पुस्तके । परन्तु क ग पुस्त-
कयोरुपलभ्यते पाठ । एतच्च गुरुमतानुसारेण । गुरवो हि "अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्या-
पयीत' इति विधिनाऽऽचार्यत्वसिद्ध्यर्थमध्यापनं विदधताऽध्ययनमपि प्रयुज्यते, अतो
ऽध्यापनान्यथानुपपत्त्यैव सिध्यदध्ययनं न स्वविधिना "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यनेन
विधीयते इति ब्रुवते । अतस्तन्मतखण्डनमिदम् ।

उपनयनविधिः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ७
थम् ? उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति । सकृदुपनीतस्य माणवकस्य
न पुनरुपनयनसंस्कारः सम्भवति । तं कथमन्योऽध्यापयेत् ? एतेन
मध्य आचार्यमरणे माणवकस्य तदध्ययन नाचार्यान्तरात् सम्भव
तीति द्रष्टव्यम्* ॥ १३ ॥
(१)आचार्यशब्दं निराह—
यस्माद्धर्म्मानाचिनोति स आचार्यः ॥ १४ ॥
यस्मात्पुरुषादयं माणवकः धर्मानिचिनोति आत्मनः प्रचिनोति शिक्षते
स आचार्य । (२)'अप्यक्षरसाम्यान्निब्रूयादि'ति चकारमात्रेणेदं निर्वच
नम् । अनेन प्रकारेण माणवकमाचार्यः शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्युक्तं
भवति ॥ १४ ॥
तस्मै न द्रुह्येत्कदाचन ॥ १५ ॥
तस्मै एवंभूताचार्याय कदाचन कदाचिदपि न द्रुह्येत् तद्विषयमपकार
न कुर्यात् ॥ १५ ॥
कस्मादित्यत आह—
स हि विद्यातस्तं जनयति ॥ १६ ॥
स ह्याचार्यः तं माणवक विद्यातो जनयति, यथा पिता मातृतः ।
(३)अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥
इति शास्त्रान्तरम् ॥ १६ ॥

• तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥ १७॥
  तद्विद्यातो जन्म श्रेष्ठं प्रशस्ततमम्, अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् ॥१७॥
  मातापितृभ्यामाचार्यः श्रेष्ठ इत्याह —
  शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १८ ॥
  मातापितरौ शरीरमात्रमेव काष्ठकुड्यादिसमं जनयतः । आचार्यस्तु
  सर्वपुरुषार्थक्षमंरूपं जनयति । (४)“आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणा"मिति
  गौतमः ॥ १८ ॥
  वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, शरदि वैश्यं,
  गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं, गर्भेकादशेषु राजन्यं,
  १ आचार्यशब्दनिर्वचनमाह इति क ग पु २ निरु. २ १. १.
  ३. मनु स्मृ २. १७० ४ गौ ध. २. ५०

८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प. १) कं. १.
गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ १९ ॥
(१)वसन्ते ब्राह्मणमित्यादि गृह्ये गतम् ॥ १९ ॥

• अथ काम्यानि ॥ २० ॥
  कामनिमित्तान्युपनयनानि वक्ष्यन्ते ॥ २० ॥
  (२)सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामम् ॥ २१ ॥
  अष्टम आयुष्कामम् ॥ २२ ॥
  नवमे तेजस्कामम् ॥ २३ ॥
  दशमेऽन्नाद्यकामम् ॥ २४ ॥
  एकादश इन्द्रियकामम् ॥ २५ ॥
  द्वादशे पशुकामम् ॥ २६ ॥
  'ब्रह्मवर्चसकाम'मित्यादीनि षट् सूत्राणि स्पष्टार्थानि । सर्वत्रोपन-
  यीतेत्यपेक्षते ॥ २१-२६ ॥
  (३)'आचार्याधीनस्स्या'दित्यादीनि यानि ब्रह्मचारिणो व्रतानि व-
  क्ष्यन्ते तेष्वसमर्थानां कुमाराणां वर्णक्रमेणानुकल्पमाह-
  आषोडशाद्ब्राह्मणस्यानात्यय आद्वाविंशात्क्षत्रियस्याऽऽचतुर्विंशाद्वैश्यस्य यथा व्रतेषु समर्थः
  स्याद्यानि वक्ष्यामः ॥ २७ ॥
  आकारोऽभिविधौ । अत्ययोऽतिक्रमः । स एवाऽऽत्ययः तदभावोऽनात्यय ।
  यादृच्छिको दीर्घः, आङो वा श्लेषः । प्रकरणादुपनयनकालस्येति
  गम्यते । यथा व्रतेषु समर्थ स्यात् तथैतावान् कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव
  तु सामर्थ्ये सत्यष्टमवर्षाद्यतिक्रमे वक्ष्यमाण प्रायश्चित्तमेव भवति । एव
  षोडशादिभ्य ऊर्ध्वं कियन्तञ्चित्कालमसमर्थानां पश्चात्सामर्थ्ये सति
  प्रायश्चित्त भवत्येव ॥ २७ ॥
  तदानीं प्रायश्चित्तमाह-
  अतिक्रान्ते सावित्र्याः ऋतुं त्रैविद्यकं
  ब्रह्मचर्यं चरेत् ॥ २८ ॥
  १ आप. गृ ११. २ २ इतः प्रभृति सूत्रषट्कमेकसूत्रतया लिखित क. पुस्तके ।
  ३ आप. ध १ २ १९.

व्रात्यसंस्कारः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ९
यस्य यः सावित्र्याः काल उक्तः तदतिक्रमे त्रैविद्यकं त्र्यवयवा वि-
द्या तामधीयते ये ते त्रैविद्याः, तेषामिदं त्रैविद्यकम् । (१)'गोत्रचरणाद्वुञ्' ।
'चरणाद्धर्माम्नाययोरि'ति वुञ् । एवम्भूतं ब्रह्मचर्यं, अग्निपरिचर्यामध्य-
यनं गुरुशुश्रूषामिति परिहाप्य, सकल ब्रह्मचारिधर्मं चरेत् । कियन्तं
कालम् ? ऋतुं, 'कालाध्वनो'रिति द्वितीया । ऋतुमिति वचनादृत्वारम्भे
प्रायश्चित्तारम्भमिच्छन्ति ॥ २८ ॥
अथोपनयनम् ॥ २९ ॥
एवं चरितव्रत उपनेतव्यः ॥ २९ ॥
ततस्संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् ॥ ३० ॥
ततः उपनयनादारभ्य सम्वत्सरमुदकोपस्पर्शनं स्नानं कर्तव्यम् । शक्तस्य
त्रिषवण स्नानम्(२) अशक्तस्य यथाशक्ति ॥ ३० ॥
अथाऽध्याप्यः॥ ३१ ॥
एवं चरितव्रतः पश्चादध्याप्य ॥ ३१ ॥
अथ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौ
स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः ॥ ३२ ॥
यस्य माणवकस्य पिता पितामहश्चानुपेतौ स्यातां स्वयं च, ते तथाविधास्स
माणवका ब्रह्महसंस्तुताः अब्राह्मण इत्येवं कीर्तिताः ब्रह्मवादिभिः । अतस्मि-
न् तच्छब्दयोगस्तद्धर्मप्राप्त्यर्थः । एवं च (३)'श्मशानवच्छूद्रपतिता'त्वि-
त्यध्ययननिषेधप्रकरणे वक्ष्यते । ततश्च ब्रह्म यथा ब्रह्महसमीपे नाध्ये
यमेवमेषामपीति ॥ ३२ ॥
तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत् ॥ ३३ ॥
तेषामेतेषामभ्यागमनमाभिमुख्येन गमनम्, मातापितृपुत्रदारशरीरर-
क्षणार्थमपि वर्जयेत् । यद्यपि भिक्षा सर्वतः प्रतिग्राह्येति वक्ष्यते भोजनमु
द्यतमपि वर्जयेत् (४)'अपि दुष्कृतकारिण' इति सत्यपि वचने । विवाहं
च वर्जयेत् यद्यपि (५)'स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपी'ति मानवस्मरणम् ॥ ३३ ॥
तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम् ॥ ३४ ॥
१ पा० सू० ४३. १२६ २. अन्यस्य' क. ख. पु ३. आप० ध० १ ९. ९.
४. आप० ध० १ १९.१३. ५ मनु० स्मृ० २. २३८.
आप० ध० २

१० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १.) क. २.
इच्छतामिति वचनान्न बलात्कारेण प्रायश्चित्तं कारयितव्यम् ॥ ३४ ॥
यथा प्रथमेऽतिक्रम ऋतुरेवं सम्वत्सरः ॥ ३५ ॥
यथा प्रथमेऽतिक्रमे ब्रह्मचर्यस्य ऋतु काल. एवमन्यस्मिन्नतिक्रमे संवत्सर-
कालः ॥ ३५ ॥
अथोपनयनम् ॥ ३६ ॥ तत उदकोपस्पर्शनम् ॥ ३७ ॥
गते ॥ ३६ ॥ ३७ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने प्रथमा (१) काण्डका ।
प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरान् यावन्तोऽनुपेताः स्युः ॥ १॥
यदि पितावानुपेतः ततस्संवत्सरमेकम् । अथ पितामहोऽपि, ततो
द्वौ । अथ स्वयमपि यथाकालमनुपेतः, ततः संवत्सरानिति ॥ १ ॥
अथोदकोपस्पर्शन मन्त्राः-
सप्तभिः पावमानीभि"र्यदन्ति यच्च दूरक" इत्येताभि
र्यजुष्पवित्रेण सामपवित्रेणाऽऽङ्गिरसेनेति ॥ २ ॥
पवमानः सोमो देवता यासां ताः (२) पावमान्यः । यजुष्पवित्रेण (३) 'आपो
अस्मान्मातरः शुन्धन्तु' त्यनेन, सामपवित्रेण 'कया नश्चित्र आभु
१. खण्डिका इति क. पुस्तके । खण्डः इति ख. पुस्तके । एवमेव प्रतिखण्डसमाप्ति ॥
२. यदन्ति यच्च दूरके भय विन्दति मामिह । पवमान वितज्जहि ॥ १ ॥
पवमानस्सोऽअद्य नः पवित्रेण विचर्षणि. । यः पोता स पुनातु नः ॥ २ ॥
यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म तेन पुनीहि नः ॥ ३ ॥
यत्ते पवित्रमर्चिवदग्ने तेन पुनीहि नः । ब्रह्म सवै. पुनीहि नः ॥ ४ ॥
उभाभ्यां देव सवितः पवित्रेण सवेन च । मा पुनीहि विश्वतः ॥ ५ ॥
त्रिभिष्ट्व देव सवितर्वर्षिष्ठैः सोम धामभिः । अग्ने दक्षैः पुनीहि नः ॥ ६ ॥
पुनन्तु मां देवजनाः पुनन्तु वसवो धिया । विश्वे देवाः पुनीतन मा जात-
वेदः पुनीहि मा ॥७॥ (ऋ० सं० ७. २. १७, १८) इति सप्त पावमान्यः ॥
३. आपो अस्मान् मातरश्शुन्धन्तु घृतेन नो घृतपुव. पुनन्तु विश्वमस्मत्प्रवहन्तु
रिप्रम्" (तै.सं १ २.१.) इति यजु पवित्रम् । 'कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधस्सखा ।
कया शचिष्ठया वृता' इत्यस्यामृचि गीयमान वामदेव्याख्यं साम सामपवित्रम् ॥

व्रात्यसंस्कारः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ११
वदि' त्यादिगीतेन वामदेव्येन साम्ना, आङ्गिरसेन(१) 'हंसःशुचिषदि'त्यनेन
एतैरञ्जलिना शिरस्यपोऽवसिञ्चेत् ॥ २ ॥
अपि वा व्याहृतिभिरेव ॥ ३ ॥
पूर्वैः सह व्याहृतीनां विकल्पः ॥ ३ ॥
अथाऽध्याप्यः ॥ ४ ॥
गतम् ॥
तत्र 'यस्य पिता पितामह' इत्युपक्रमे 'यस्ये'त्येकवचनमन्ते ऽ 'प्यध्या-
प्य' इति । मध्ये तु 'ब्रह्महसस्तुताः' 'तेषामभ्यागमनं' 'तेषामिच्छता'-
मिति बहुवचनम् । तत्रोपक्रमोपसंहारानुसारेण माणवकस्यैव प्राय-
श्चित्तमुपनयनमध्यापन च । बहुवचन तु तथाविधमाणवकबहुत्वापे
क्षमित्यवोचाम ॥ ४ ॥
अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनयनं ते श्म-
शानसंस्तुताः ॥ ५ ॥
प्रपितामहादि प्रपितामहादारभ्य प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं
च यथाकालमिति । ते तथाविधा माणवकाः श्मशानसंस्तुताः । एतेन
(२)'श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासा' दित्यध्ययननिषेध एषामपि सन्निधौ
भवति ॥ ५ ॥
तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत्तेषामि-
च्छतां प्रायश्चित्तं द्वादश वर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं
चरेदथोपनयनं(३)तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्या-
दिभिः ॥ ६ ॥
गतम् । पावमान्यादिभिरित्यनेनैव प्रतिपूरुषं सङ्ख्याय सम्बत्सरा-
नित्येतदपि द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥
अथ गृहमेधोपदेशनम् ॥ ७ ॥
गृहमेधो गृह्यशास्त्रं गृहस्थधर्मो वा ॥ ७ ॥
१. हंसश्शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमस
दब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्” ( तै सं. ४ २ १ ४. ) इत्याङ्गिरस ॥
२ आप. ध १ ९. ६. ३. ततस्संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् . इति ग . पु . ।