आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.१.) कँ. १.
ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो वर्णसंज्ञिकाः । ते च सामयाचारिकैर्धर्मैरधि-
क्रियन्ते । (१)चतुर्णामेवोपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहणं (२)यथाकथञ्चित्
चतुर्ष्वन्तर्भूतानामपि ग्रहणार्थम् । ततश्च (३) 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य'
इति बौधायनादिभिरुक्तानामनुलोमादीनामप्यत्र ग्रहणं मतम् । तथा
च गौतमः प्रतिलोमानामेव धर्मेऽनधिकारमाह-(४)'प्रतिलोमास्तु धर्म-
हीना" इति ॥ ४ ॥
तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतश्श्रेयान् ॥ ५ ॥
जन्मत इति वचनात् सद्वृत्तादपि शूद्राद्वैश्यवृद्धोऽपि श्रेयान् । एव
वैश्यात् क्षत्रियः, क्षत्रियात् ब्राह्मणः ॥ ५ ॥
अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमग्न्याधेयं
फलवन्ति च कर्माणि ॥ ६ ॥
शूद्रवर्जितानां त्रयाणां वर्णानामदुष्टकर्मणामुपायनादयो धर्माः । उपाय-
नमुपनयनम् । नात्र त्रैवर्णिकानामुपनयनादि विधीयते, प्राप्तत्वात् । ना-
पि शूद्राणां प्रतिषिध्यते, प्राप्त्यभावात् । तथा हि-उपनयनं तावद्गृह्ये
(५)'गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीते'त्यादिना त्रैवर्णिकानामेव विहितम् ।
इहापि तथैव विधास्यते । अध्ययनमपि (६)'उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्म-
चारिवास' इत्यारभ्य विधानात् अनुपनीतस्य शूद्रस्याप्राप्तमेव । कि च
(७)'श्मशानवच्छूद्रपतिता'दिति (८)अध्ययननिषेधो वक्ष्यते । (९)यस्य
समीपे नाध्येयं स कथं स्वयमध्येतुमर्हति ।
अग्न्याधेयमपि (१०)'वसन्ते ब्राह्मण' इत्यादि त्रैवर्णिकानामेव विहितम्।
फलवन्ति चाग्निहोत्रादीनि कर्माणि (११)'स त्रयाणां वर्णाना'मित्युक्तत्वात् त्रैव-
र्णिकानामेव नियतानि । विद्यागम्यत्वाच्च शूद्राणामप्रसक्तानि। उक्तो वि-
द्यागम्याभावः । तस्माददुष्टकर्मप्रतिषेधार्थं सूत्रम् । यथा शास्त्रान्तरे-(१२)
'द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतन'मिति । अप्रतिषेधे तु दुष्टकर्मणामप्यधि-
१. 'वर्णानामुपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहणं यथाकथञ्चिचतुर्ष्वन्तर्भूतानामपी'ति ख पु.
२. यथाक्रम इति क० पु ३. बौ० ध० १. ७. १. ४. गौ० ध० ४ २५.
५. आप० गृ० ८. २. ६. आप० ध० १. २. ११. ७. आप० ध० १ ९.९.
८. अध्ययनप्रतिषेधप्रकरणे वक्ष्यत इति ख० पु ।
९. यस्य यस्य, स सः इति द्विरुक्ति. क० पु० । १०. तै. ब्रा. १. १ २.
११. आप० परि० १. २ १२. गौ० ध० २१. ४.