आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

उपनयनविधिः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ७
थम् ? उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति । सकृदुपनीतस्य माणवकस्य
न पुनरुपनयनसंस्कारः सम्भवति । तं कथमन्योऽध्यापयेत् ? एतेन
मध्य आचार्यमरणे माणवकस्य तदध्ययन नाचार्यान्तरात् सम्भव
तीति द्रष्टव्यम्* ॥ १३ ॥
(१)आचार्यशब्दं निराह—
यस्माद्धर्म्मानाचिनोति स आचार्यः ॥ १४ ॥
यस्मात्पुरुषादयं माणवकः धर्मानिचिनोति आत्मनः प्रचिनोति शिक्षते
स आचार्य । (२)'अप्यक्षरसाम्यान्निब्रूयादि'ति चकारमात्रेणेदं निर्वच
नम् । अनेन प्रकारेण माणवकमाचार्यः शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्युक्तं
भवति ॥ १४ ॥
तस्मै न द्रुह्येत्कदाचन ॥ १५ ॥
तस्मै एवंभूताचार्याय कदाचन कदाचिदपि न द्रुह्येत् तद्विषयमपकार
न कुर्यात् ॥ १५ ॥
कस्मादित्यत आह—
स हि विद्यातस्तं जनयति ॥ १६ ॥
स ह्याचार्यः तं माणवक विद्यातो जनयति, यथा पिता मातृतः ।
(३)अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥
इति शास्त्रान्तरम् ॥ १६ ॥

• तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥ १७॥
  तद्विद्यातो जन्म श्रेष्ठं प्रशस्ततमम्, अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् ॥१७॥
  मातापितृभ्यामाचार्यः श्रेष्ठ इत्याह —
  शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १८ ॥
  मातापितरौ शरीरमात्रमेव काष्ठकुड्यादिसमं जनयतः । आचार्यस्तु
  सर्वपुरुषार्थक्षमंरूपं जनयति । (४)“आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणा"मिति
  गौतमः ॥ १८ ॥
  वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, शरदि वैश्यं,
  गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं, गर्भेकादशेषु राजन्यं,
  १ आचार्यशब्दनिर्वचनमाह इति क ग पु २ निरु. २ १. १.
  ३. मनु स्मृ २. १७० ४ गौ ध. २. ५०