अथ द्वितीयारण्यकम्।

प्रथमोऽध्यायः।

तत्र प्रथमः खण्डः।

यस्यै निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥ १ ॥
प्रथमारण्यके कर्म महाव्रतमुदीरितम्।
संवत्सराख्यसत्रस्य शेषः पूर्णोऽत्र तावता॥ २ ॥
तदीया विकृतिः सर्वा प्रोक्तैवेति मनीपया।
कर्मकाण्डं समाप्यैव वेदो ज्ञानं विवक्षति॥ ३ ॥
आरण्यकं द्वितीयं च तृतीयं च तदात्मकम्।
ज्ञानकाण्डं ततः सोपनिषदित्यभिधीयते॥ ४ ॥
करोम्युपनिषद्व्याख्यां शंकराचार्यवर्त्मना।
आचार्यस्य प्रसादेन संसारान्मुच्यतां बुधः॥ ५ ॥

उपनिषच्छब्दो ब्रह्मविद्यामाचष्टे। सा हि विवित्सुं पुरुषमुपेत्य नितरामविद्यां सीदति विशीर्णां करोति, यद्वा ब्रह्मतां गमयति, अथवा रागद्वेषाववसादयति शिथिलीकरोति। ततः “षदॢ विशरणगत्यवसादनेषु” [भ्वा० ग० प०] इति प्रोक्तं धातोरर्थत्रयं तस्मिन्नुपनिषच्छब्दो विद्यते। तार्थावधाया ब्रह्मविद्याया उत्पादकत्वाद्व्रन्थोऽप्युपनिषदित्युच्यते। तस्योपनिषद्व्रन्थस्य विषयप्रयोजनाधिकारिसंबन्धप्रामाण्यप्रमेयस्वरूपाणि निरूप्यन्ते। अद्वैतमात्मतत्त्वं विषयः। अनन्यलभ्यमानत्वात्। न हीदृशं तत्त्वमुपनिषदोऽन्येन केनापि प्रमाणेन लभ्यते। न तावच्चक्षुरादिजन्यं बाह्यं प्रत्यक्षं तत्त्वे प्रमाणम्। तत्त्वस्य रूपरसादिरहितत्वात्। नाप्यहं मनुष्य इति वा कर्ता भोक्ताऽहमिति वा मानसप्रत्यक्षं तत्त्वबोधकम्। तयोः क्रमेण स्थूलसूक्ष्मदेहविषयत्वात्। यत्त्वहं ब्रह्मेति मानसप्रत्यक्षं तच्छास्त्रजन्यत्वान्नोपनिषदो व्यतिरिक्तम्। नाप्यस्यानुमानं तत्त्वे प्रवर्तते, तद्व्याप्तस्य लिङ्गस्य कस्याप्यभावात्। न हि निर्धर्मके तत्त्वे किंचिल्लिङ्गं संभवति। शक्यमानस्य यस्य कस्यापि लिङ्गस्य पक्षधर्मत्वाभावेनासिद्धत्वप्रसङ्गात्। आगमेऽपि कर्मकाण्डे तत्त्वं न प्रतीयते। तस्मादुपनिषदेव परिशिष्यते। अत एव श्रुतिः प्रत्यक्षादिगम्यत्वं निराकृत्योपनिषदेकगम्यत्वं दर्शयति— “नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्”

---

१ क. ॰स्य निःश्व॰। २ ख. ग. ॰दीयवि॰। ३ ग. ॰विधत्र॰। ४ क. ॰व्याप्यस्य।
११

८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

[तै०ब्रा० ३।१२।९] इति। “तं त्वौपनिषदं पृच्छामि” [बृ० ३।९।२६] इति च। तथा
सत्यनान्यलभ्यमौषधादिकं यथा चिकित्सादिशास्त्रस्य विषयस्तथा तत्त्वमद्वैतमुपनिषदो
विषयः। प्रयोजनं चाऽऽत्मतत्त्वाविर्भावादिकम् । तत्र सर्वात्मकपरब्रह्मस्वरूपात्माविर्भावः
प्रथमं फलम्। “आत्मनैवाऽऽत्मानं पश्यति” इति श्रुतेः। तत ऊर्ध्वमविद्याग्रन्थिर्विकीर्यते।
“एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह नाम्यः” [मु० २।१।१०] इति
श्रुतेः । निवृत्तायामावरणाविद्यायामन्तःकरणतादात्म्यग्रन्थिभेदश्चिद्रूपजडरूपत्वादिसंश-
यच्छेदो भाविजन्महेतुकर्मक्षयश्च भवति ।
“भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे” [मु० २।२।८] इति श्रुतेः ॥
इह लोकेऽपि हर्षशोकपरित्यागो भवति । “अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो
हर्ष शोकौ जहाति” [का० २।१।१२] इति श्रुतेः । तथा काम्यमानस्य सत्यत-
त्त्वस्य प्राप्तत्वान्नियमितान्तःकरणत्वेन विषयदर्शनाभावाच्च कामविलयो भवति । “पर्या-
प्तकामस्य कृतात्मनश्च इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः” [मु० ३।२।२] इति श्रुतेः।
तथा तस्य द्यूतादिस्थानिनी क्रीडाऽप्यात्मन्येव । संध्यावन्दनाग्निहोत्रादिरूपा क्रियाऽ-
प्यात्मन्येव । “आत्मक्रीड आत्मरतिःक्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः” [मु० ३।१।४]
इति श्रुतेः । ईदृशस्य लौकिकवैदिककर्मकर्तव्याभावादयं कृतकृत्यः । “यत्पूर्णानन्दै-
कबोधं तद्ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति” [परमहं० ३] इति श्रुतेः ।
“ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्मानसं तु तत्” इति स्मृतेश्च ॥
एतादृशस्य योगिनः सर्वदा मनसि *विद्यानिमित्त आनन्द आविर्भवति । “रसो वै सः ।
रसꣳ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति” [तै० उ० २।७।१] इति श्रुतेः । सेयमुपनिषदः
प्रयोजनपरम्परा द्रष्टव्या । संबन्धश्च कर्मकाण्डेन सह साध्यसाधनभावः । उपनिषदि
साध्यं तत्त्वज्ञानं प्रतिपाद्यते । कर्मकाण्डे तु चित्तसंस्काराय पापक्षयेण वा विविदिषोत्पाद-
नेन वा तानि साधनान्यग्निहोत्रादिकर्माणि प्रतिपादितानि । अत्रैतं यथोक्तसंबन्धमसह-
मानाः प्रतिवादिनो बहुधोत्तिष्ठन्ति । तेषां मध्ये केचिद्रूक्षंज्ञाननैरपेक्ष्येणैव मोक्षं वर्ण-
यन्ति । निषिद्धकाम्ययोः कर्मणोः सर्वात्मना परित्यागेन भाविनोरुत्तमाधमजन्मनोरसं-
भवान्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानेन प्रत्यवायानुदयात्प्रारब्धकर्मणो भोगेन विनाशाद्देहान्ते

---

* विभावित इति क. ख. पुस्तकयोः पाठान्तरम् ।

---

१ ग. ॰मप्रवि॰। २ क. ख. घ. ॰त्मनेव । ३ ख. ॰होत्ररू॰। ४ क. ख. ॰याऽध्यात्म॰ । ५ क. ख. ॰त्मप्रति॰ । ६ क. ख. वरिष्ठः । ७ क. ख. स्मृतेः । ए॰ । ८ ग. घ. ङ. तादृशस्य । ९ घ. 'दि हि सा' । १० ग. 'नि । तत्रैवं ।

अध्या० १। ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ८३

मुक्तिरेव परिशिष्यत इति । तदयुक्तम् । अनन्तयोर्निषिद्धकाम्ययोः सर्वात्मना परि-
त्यागासंभवान्नित्यनैमित्तिकयोरपि फलसद्भावशङ्काज्जन्मान्तरकृतानां च बहुजन्महे-
तूनां संभवान्नास्ति ज्ञानमन्तरेण मुक्तिः । अन्ये तु ज्ञानप्राधान्येन वा कर्म-
प्राधान्येन वोभयप्राधान्येन वा ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो मुक्तिहेतुरित्याहुः ।
तदयुक्तम् । परस्परविरुद्धयोः समुच्चयासंभवात् । निर्विकारात्मबुद्धिर्ज्ञानम्, अहं
कर्ता ममेदं कुलमिति भ्रान्त्या कर्मप्रवृत्तिरिति तयोर्विरोधः । अपरे पुनर्शानस्यैव
मुक्तिहेतुत्वेऽपि सोपानपङ्क्त्या हर्म्याधिरोहणन्यायेन संध्यावन्दनमारभ्य सह-
स्रसंवत्सरसत्रान्तेषु वैदिकेषु, कर्मस्वनुष्ठितेषु पश्चाज्ज्ञानाधिकारमिच्छन्ति । तदप्य-
युक्तम् । अल्पायुषां मनुष्याणां तदसंभवात् । अपरे पुनः प्रपञ्चप्रविलापनेन कर्मका-
ण्डस्योपयोगमिच्छन्ति, स्वर्गकामो यजेतेत्युक्ते सत्यर्थाद्देहात्मभावस्य प्रविलाप्यमानत्वा-
दिति तदसत् । बकबन्धनप्रयासप्रसङ्गात् । यथा बकबन्धनकामस्तत्समीपे गत्वा
तदानीमबद्ध्वा शिरसि नवनीतं प्रक्षिप्पाऽऽतपेन विलीनस्य नवनीतस्य चक्षुष्प्रवेशे
सति निमीलितचक्षुष्कं बकं पश्चाद्गृह्णाति तथाऽयं प्रपञ्चप्रविलापवादी साक्षाद्विलाप-
कम्—"अस्थूलमणणु"[बृ० ३।८।८] इत्यादिकमुपनिषद्वाक्यमुपेक्ष्य विलापनस्यान-
भिधायकेन स्वर्गकामपदेनार्थाद्विलापयतीति व्यर्थोऽयं प्रयासः । एके तु वेदोक्तकृ-
त्स्नकर्मभिस्तत्तत्फलेषु भुक्तेषु कामे प्रलीने सति पश्चाज्ज्ञानाधिकार इति वर्णयन्ति ।
तदप्ययुक्तम् । भोगेन कामलयस्यासंभवात् ।

तथा च स्मर्यते—

"न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्धते" इति ॥
[ भा० आदि० अ० ८९ श्लो० १२ ]

तस्मान्मतान्तराणामयुक्तत्वाज्ज्ञानकर्मणोः साध्यसाधनरूपत्वात्तत्प्रतिपाद्यप्रतिपादक-
त्वमेव तयोः संबन्धः । अधिकारी तत्र जिज्ञासुरेव न तु चिकीर्षुः । यश्च चिकीर्षोरधि-
कारं मन्यते स प्रष्टव्यः । वेदान्ताधिकारी यत्कार्यं चिकीर्षति तत्किं कार्यसामान्यं
किंवा कार्यविशेषः । नाऽऽद्यः । कार्यसामान्यस्य वेदान्तेष्वप्रतीतेः । सत्यज्ञानादि-
वाक्येषु कुर्यादितिपदस्यादर्शनात् । विशेषपक्षेऽपि कोऽसौ कर्तव्यो विशेषः किं
वासनानां निरोधः किंवा मनसो निरोध उत प्रतिपत्तिराहोस्वित्प्रसंख्यानम् । सर्वथाऽपि

---

१ क. ख. फलसाधनेन । २ क. ख. ॰जेयुरित्य' । ३ क. ख. ॰मीलव' । ४ ख. घ. ॰श्ववि-
लयवां । ५ क. ख. ॰श्वात्साधि॰ । घ. ॰श्वात्सामाधिं । ६ क. ख. ॰गे कामफलस्या॰ । ७ ग. ॰त्तत्प्र-
तिरूपत्वात्तत्तत्प्रतिपादकमे॰ । ८ क. ख. ॰पादक्रमे॰ । ९ ग. घ. ङ. ॰री तत्त्वजिं । १० ग. घ.
ङ. यस्तु चिं । ११ क ख. ॰नासनिं । १२ ग. ॰स्वित्संख्या॰ ।

८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

वेदान्तानां कार्यपरत्वं नोपपद्यते । सत्यज्ञानादिवाक्येषु यथोक्तवासनानिरोधादिविधे-
रप्रतिभासात् । अनर्थनिवारकत्वेन सुषुप्त्यादौ दृष्टत्वाद्वासनामनोनिरोधावपेक्षिताविति
चेत् । एवं तर्हि सुषुप्त्यादिदृष्टान्तेनान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वादेतौ शास्त्रेण न विधा-
तव्यौ । नापि तृतीयः पक्षः । कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यत्वेनापुरुषतन्त्रायाः
प्रमाणैकजन्यायाः प्रतिपत्तेर्विध्यसंभवात् । नापि चतुर्थः । शब्दयुक्त्यावृत्तिरूपस्य
प्रसंख्यानस्य साक्षात्कारहेतुत्वाभावात् । यथा प्रथमप्रवृत्ते शब्दयुक्ती साक्षात्कारं न
जनयत एवमसकृदावृत्तेरपि । तस्मात्कार्यसामान्यस्य कार्यविशेषस्य वा वेदान्तैरप्रति-
पाद्यत्वान्न चिकीर्षोरत्राधिकारः, किं तु सिद्धब्रह्मतत्त्वस्यैव प्रतिपाद्यत्वाज्जिज्ञासोरेवात्रा-
धिकार इति स्थिरम् । ननु जिज्ञासोरपि वेदान्ताः प्रमिति न जनयन्ति तत्प्रामा-
ण्यस्यैवाभावादिति चेत् । तत्र वक्तव्यम् । किं साधकाभावात्प्रामाण्याभाव आहो-
स्विद्प्रमाणहेतुसद्भावात् । नाऽऽद्यः । स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारेण साधकानपेक्षत्वात् ।
द्वितीयेऽपि किमबोधकत्वात्प्रामाण्यमुत बाधितत्वादथ वाऽनुवादकत्वात् । नाऽऽद्यः ।
“आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० १] इत्याद्यवान्त-
रवाक्यानां(णां) “प्रज्ञानं ब्रह्म” [ऐ० २ । १ । ३] इत्यादिमहावाक्यानां च श्रवणमात्रेण
बोधोपलम्भात् । कर्मकाण्डोक्तज्योतिष्टोमादिवाक्यवत्पदार्थानां संसर्ग एवात्रावबुध्यते न
त्वखण्डार्थ इति चेन्मैवम् । “स एष नेति नेत्यात्मा” [बृहदा०] इत्यादित्वंपदा-
र्थशोधकवाक्यैः “अस्थूलमनणु” [बृ० ३ । ८ । ८] इत्यादितत्पदार्थशोधकवाक्यैश्च
शोधिततत्त्वंपदार्थस्य पुरुषस्याखण्डार्थत्वावबोधात् । नापि द्वितीयः । प्रत्यक्षानुमान-
विधिनिषेधशास्त्रादीनां मायाकल्पितभेदमाश्रित्य चरितार्थानां वास्तवाद्वैतबोधि वेदान्त-
बाधकत्वासंभवात् ।

अत एवान्यत्रोक्तम्—
“वास्तवे ब्राह्मणे स्वप्ने कलिता शूद्रता यथा ।
न विरुद्धा तथा भेदो नाद्वैतेन विरुध्यते” [वा० बृ०] इति ॥

नापि तृतीयः । आत्मतत्त्वविषयस्य पुरोवादिनः प्रमाणान्तरस्याभावेनानुवादकत्वा-
संभवात् । वेदान्तसिद्धान्तमजानद्भिर्वादिभिर्लौकिकैश्चाहं मनुष्य इत्यादिभिः प्रमाणैः
स्वस्वात्मग्रहणादस्ति पुरोवादिप्रमाणमिति चेत् । न । तेषां देहादिविषयत्वेनाऽऽत्मतत्त्व-
गोचरत्वं नास्तीति पूर्वमेवानन्यलभ्यं विषयं निरूपयद्भिरस्माभिः प्रतिपादितत्वात् ।
तस्मात्प्रामाण्यकारणाभावाद्यद्वेदान्तानां स्वतःसिद्धं प्रामाण्यं तत्सुस्थितम् । एवमप्या-

---

१ ख. 'र्थविचार' । २ ग. सुप्तादौ । ३ क. 'त्वेन परत' । ४ ग. 'विद्यमानत्वा' । ५ क. ख. 'तुलाभा' । ६ ग. 'त्वात्तज्जिज्ञा' । ७ क. ख. स्थितम् । ८ ख. ग. 'वत्तदर्था' । ९ ख. ग. घ. 'तप' । १० ग. 'र्थंतत्त्वाव' । ११ ख. ग. निषेधद्वि' ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ८५

---

त्मनः स्वप्रकाशत्वेन घटादिवत्प्रमेयत्वं नास्तीति चेत् । मैवम् । घटादिग्राहकेष्वपि वास्तवेषु ज्ञानेषु न्यायतो विचार्यमाणेष्वात्मन एव प्रमेयत्वात् । तथा हि—यत्प्रमातुमर्हं तत्प्रमेयं तदर्हत्वं चाज्ञातत्वादात्मन एव युज्यते न तु घटादेः । अज्ञानेनाऽऽवृतत्वमज्ञातत्वम् । घटादयस्त्वज्ञानकार्यत्वान्नाज्ञानेनाऽऽवृताः ।

अत एवान्यत्रोक्तम्—

“अज्ञातरज्जुकार्यस्य सर्पस्याज्ञातता न हि ।
अज्ञातब्रह्मकार्यस्य जडस्याज्ञातता कुतः ॥
रज्जुसर्पं न जानामि बोद्धुमिच्छामि मानतः ।
इति व्यवहृतिं प्राज्ञा नाङ्गी कुर्वन्ति केऽपि च ॥
किं चाज्ञातत्वतो लभ्यं तिरोधानं न चेतरत् ।
स्वयमेव तिरोभूते जडे काऽन्या तिरोहितिः ॥
आविर्भूते स्वरूपे तु चैतन्येऽज्ञाननिर्मिता ।
तिरोधानाद्विशेषोऽस्ति शुभ्रवस्त्रे मषी यथा ॥
चन्द्रं मलिनयेद्राहुर्नीलमेघं न तु क्वचित् ।
एवं चैतन्यमज्ञातं जडं त्वज्ञानदेहकम् ॥
अतोऽनुभव एवैको विषयो ज्ञानलक्षणः ।
अक्षादीनां स्वतः सिद्धो यत्र तेषां प्रमाणता ॥
अनुभूतिग्रहायैव प्रवृत्तान्यपि दृष्ट्या ।
सामग्र्याऽखिलमानानि गृह्णन्ति जडसंयुताम् ॥
शुक्तिकाग्रहणायैव प्रवृत्तमपि लोचनम् ।
गृह्णीते रजतोपेतं शुक्त्यंशं दोषयोगतः ॥
वेदान्तेतरसामग्री दृष्टैषा चक्षुरादिका ।
तज्जा धीरत्र गृह्णाति स्फूर्तिं रूपादिंसंयुताम् ॥
एवं च सति विभ्रान्तः कल्पिते रजते धियम् ।
प्रमाणं मनुते यद्वद्रूपाद्यौ मनुजस्तथा ॥
ब्रह्मण्यक्षादिमानत्वमिति न्यायविदां मतम् ।
रूपादावेव तन्मत्वमिति मूढधियो जगुः ” [वाक्यवृ०] इति ॥

---

१ क. ख. ॰मेयत्वार्हं तच्च ज्ञा॰ । २ क. ॰मल्पत्वत्वं । ३ क. ख. ॰यस्तु ज्ञा॰ । ४ क. ॰ज्ञानता । ५ क. ख. तु चेतनाऽन्येन नि॰ । ६ क. ॰धं तु न क्व॰ । ७ ग. ॰यो ज्ञप्तिल॰ । ८ क. ख. ॰ह्वते जडसंयुतान् । शु॰ । ग. ॰ह्वतेऽखिलसंयुतान् । शु॰। ९ क. प्रामाण्यं । १० क. ख. ॰प्यज्ञादि॰ । ११ ग. ॰न्मानमि॰ । घ. ॰न्मात्रमि॰ ।

८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

नन्वेवं सति विषयत्वनिरूपणाय पूर्वोक्तमनन्यलभ्यत्वं विपर्येतीति चेत् । न ।
मूढान्प्रत्यनन्यलभ्यत्वोपन्यासात् । ब्रह्मविद्दृष्ट्या तु सर्वैरपि प्रमाणैर्ब्रह्मैव प्रमीयते ।
अतः प्रमेयत्वं तस्य युक्तम् । किंचाऽऽनन्दस्वरूपत्वेन पुरुषार्थत्वादपि प्रमेयत्वं
युक्तम् । तदेवं विषयप्रयोजनसंबन्धाधिकारिप्रमाणप्रमेयाणां सद्भावाद्याख्यातं योग्ये-
त्युपनिषद्याख्या प्रारभ्यते । तत्राऽऽदौ परमपुरुषार्थकामिनां श्रोतॄणां तत्साधनरूपं
मार्गमुपदिशति—

एष पन्था एतत्कर्मैतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् , इति ।

एतच्छब्दः संनिहितमर्थं परामृशति । स च द्विविधोऽतीत आगामी चेति । एष
उभयविधोऽपि पन्थाः पुरुषार्थस्य मार्गः । साधनमित्यर्थः । कोऽयमतीतः कश्चाऽऽ-
गामीत्यपेक्षायां तदुभयं विस्पष्टं निर्दिश्यते । “ अग्निमीळे ” [ ऋ० सं० म० १
सू० १ ऋ० १ ] इत्यारभ्य “अह्नो रूपमह्नो रूपम् ” [ ऐ० आ० १ अ० ५
ख० ३ ] इत्यन्तेनातीतसंनिहितग्रन्थेन यत्प्रतिपादितं तदेतत्कर्म “ उक्थमुक्थमिति
वै प्रजा वदन्ति ” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इत्यारभ्य “ आचार्या
आचार्याः ” [ ऐ० आ० ३ अ० २ ख० ६ ] इत्यन्तेन संनिहितेनाऽऽरण्यकद्वय-
रूपेणोत्तरग्रन्थेन प्रतिपादितं यत्सगुणं निर्गुणं च तदेतद्ब्रह्मैतदुभयमपि पुरुषार्थसाध-
नम् । तत्र कर्मशब्देन तद्विषयज्ञानपूर्वकमनुष्ठानं विवक्षितम् । ब्रह्मशब्देन तु तद्विषय-
ज्ञानमात्रम् । अत एव मीमांसाभाष्ये भाष्यकारा आहुः—“अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं
तच्चानुष्ठानापेक्षं निःश्रेयसफलं तु ब्रह्मज्ञानं न चानुष्ठानान्तरापेक्षम्” इति । अतीतानागत-
ग्रन्थस्थयोः कर्मब्रह्मणोरुभयोरपि पुरुषार्थहेतुत्वे कुतः काण्डभेद इत्याशङ्क्य वैलक्षण्यं
विषयभेदादित्युच्यते । यदेतदुत्तरकाण्डप्रतिपाद्यं ब्रह्म तदेत्सत्यमबाध्यम् । न हि
तस्यान्यद्बाधकं प्रमाणं पश्यामः । पूर्वकाण्डोक्तं तु कर्म मिथ्यात्वाद्बाध्यम् । बाधकप्रमाणं
च नेह नानाऽस्ति” [बृ० ४ । ४ । १६] इत्यादिकं बहुलमुपलभ्यते । मिथ्यात्वेऽपि
धीशुद्धिहेतुत्वादुपादेयमेव ।

यथोक्तस्योभयस्य मार्गत्वं द्रढयितुमयोगव्यावृत्तिमन्ययोगव्यावृत्तिं च विधत्ते—

तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नातीयात् , इति ।

तस्मादुभयविधादाम्नायमार्गात्प्रमादं न कुर्यात् । कर्मानुष्ठानब्रह्मज्ञानयोरसंपादनं
प्रमादः । तथा संपादयितुं प्रवृत्तेनाप्यालस्यादिना तत्परित्यागोऽपि प्रमाद एव ।
तदुभयं न कुर्यात् । अनेनायोगव्यावृत्तिरुक्ता । कृषिवणिज्यादौ वा शास्त्रान्तरसिद्धे
चैत्यवन्दनादौ वा पुरुषार्थसाधनत्वबुद्ध्या प्रवृत्तिस्तस्य पूर्वोक्तमार्गतः सोऽयमन्य-
योगः, तद्व्यावृत्तिस्तन्नातीयादित्यनेनोच्यते । तत्पूर्वोक्तमार्गरूपमुभयं नातिक्रामेत् ।

---

१ क. ख. ग. ॰रिप्रमाणप्रप॰ । २ क. ख. ॰तीतो यश्चाऽऽ॰ । ३ क. ख. ॰त्सत्यं न बा॰ ।
४ क. ॰पि बार्थासिद्धि॰ । ख. ॰पि दुर्बोधासिद्धि॰ । ग. ॰पि बाधासिद्धि॰ ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ८७

तमेवानतिक्रमं स्वपक्षसाधनपरपक्षदूषणाभ्यां द्रढयति—
न ह्यत्यायन्पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः, इति ।
पूर्वे महर्षयो व्यासवसिष्ठादयस्तमुक्तं पन्थानं नैवात्यायन्नात्यक्रामन् । ये तु नास्तिका अत्यक्रामंस्ते पराबभूवुः पराभूताः पुरुषार्थाद्भूष्टाः ।
ब्राह्मणेनोक्तस्यार्थस्य दाढर्याय मन्त्रमुदाहरति—
तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयु-
र्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ
भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति, इति ।
तत्पूर्वोक्तमार्गातिक्रमानतिक्रमयोर्बाधाबाधावित्येतदर्थजातमृषिणा केनचिन्मन्त्रद-
र्शिना पुरुषेण तन्मन्त्ररूपया वाचा कयाचिदुक्तम्२ । “प्रजा ह” [ ऋ० सं० म०
८ सू० १०१ ऋ० १४ ] इत्यादिको मन्त्रः । ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः प्रजास्तासां
भागचतुष्टयेन भागत्रयवर्तिन्यस्तिस्रः प्रजा वैदिकमार्गश्रद्धारहिताः सत्यो यथो-
क्तस्य मार्गस्यात्यायमतिक्रममीयुः प्राप्ताः । लोके३ हि गुरुशास्त्रोपदेशरहितानां बाहु-
ल्यमुपलभ्यते तत्प्रसिद्धिज्योतनार्थो हशब्दः । चतुर्थभागेऽवस्थितानां प्रजानां मध्येऽ-
न्याः काश्चित्प्रजा अर्कमर्चनीयमग्निमभितो निविविश्रे निविष्टास्तदुपासने प्रवृत्ता
इत्यर्थः । भुवनेष्वन्तः सर्वेषु लोकेषु मध्ये बृहत्प्रौढं सर्वजगत्प्रकाशकं ह प्रसिद्ध-
मादित्यमण्डलं तस्थौ, तन्मण्डलवर्तिनमप्यन्याः काश्चित्प्रजा अभितो निविष्टा इत्य-
न्वयः । पवमानो जगतः शुद्ध्यर्थं सर्वदा संचरन्वायुर्हरितः सर्वा दिश आ विवेश ।
तमप्यन्या अभितो निविष्टा इत्यन्वयः । इति शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।

तस्या ऋचः प्रथमपादं व्याचष्टे—
प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरिति या वै
ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानी-
मानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः, इति ।
ताः पूर्वमन्त्रोक्ता इमा अस्माभिर्द्दिश्यमानाः श्रद्धारहितास्त्रिविधाः प्रजा याः
काश्चिद्वैदिकस्यातिक्रमं प्राप्तास्तानि तथाविधप्रजानां शरीराणि तद्दोषफलं भोक्तुं प्रवृ-
त्तानीमान्यस्माभिर्द्दिश्यन्ते । सामान्यतः प्रोक्तानां पुनर्वयांसीत्यादिना विशेषनि-
र्देशः । वयांसि पक्षिणः काकगृध्रादय आकाशे दृश्यन्ते । सोऽयं पक्षिसंघस्त्रिविधानां

---

प्रजा ह तिस्रो०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ ।

---

१ ग. घ. ॰वाति । २ ग. घ. ङ. ॰चित्प्रोक्तं । ३ ग. ॰केऽपि हि । ४ क. घ. ङ. पूर्वोक्त ।

८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

प्रजानामेको भागः । वङ्गा वनगता वृक्षा अवगधा अवन्ति मनुष्यादीन्रक्षन्ति तैर्गृ-
ध्यन्तेऽभिकाङ्क्ष्यन्त इति व्रीहियवाद्या ओषधयोऽवगधाः । "गृधु अभिकाङ्क्षा-
याम्" इति धातोर्गधशब्दनिष्पत्तिः । सोऽयमोषधिवनस्पतिरूपः प्रजानां द्वितीयो
राशिर्भूमौ वर्तते । ईरपादा उर(रः)पादाः सर्पा भूबिलवासिनः सोऽयं तृतीयो राशिः ।
तदेतत्प्रजात्रयं वैदिकातिक्रमदोषजन्यं नरकमनुभवति ।

द्वितीयपादं व्याचष्टे—

न्य१न्या अर्कमभितो विविश्र इति ता इमाः
प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम्, इति ।

योऽग्निरहवनीयादिरूपो दृश्यतेऽयमेवार्चनीयत्वादर्क इत्यर्थः ।

तृतीयपादं व्याचष्टे—

बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ
एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः, इति ।

बृहच्छब्देनाऽऽकाशे दृश्यमानमदस्तजोमण्डलमेव विवक्षितम् । सर्वजगत्प्रकाशक-
त्वेन प्रौढत्वात् । तेन च मण्डलेन तत्रावस्थितोऽसावादित्य उपलक्षितः ।

चतुर्थपादं व्याचष्टे—

पवमानो हरित आ विवेशेति वायुरेव
पवमानो दिशो हरित आविष्टा, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥

पादप्रक्षालननिष्ठिवनादिप्रदेशस्य शोषणेन शुद्धिहेतुत्वादयं वायुरेव पवमान इत्यु-
च्यते । प्राच्यादिदिशस्तत्तत्कर्मसु विहिताः सत्योऽनुष्ठानवैकल्यं हरन्तीति हरिच्छब्दे-
नोच्यन्ते । वायोर्दिक्षु संचारात्तत्राऽऽविष्टत्वम् । वैदिकातिक्रमं कृतवत्यः प्रजास्त्रिविधा
अपि पक्ष्यादिरूपेण नरकजन्मानुभवन्ति, चतुर्थभागवर्तिन्यश्च श्रद्धायुक्ताः सत्य उत्त-
मलोकप्राप्त्यर्थमग्निवाय्वादिदेवता उपासत इत्येवं हानिवृद्ध्योर्मन्त्रेणोक्तत्वाद्वैदिकमेतं
पन्थानं सर्वथा नातिक्रामेदित्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

---

न्यन्या१ अर्कमभितो०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ । बृहद्ध
तस्थौ०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ । पवमानो हरित आविवेश०—
ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ ।

---

१ घ. ङ. वनगा । २ ग. ईरपादा । ३ ख. ग. ॰क्रमे दो॰ । ४ क. ॰वं ज्ञानिवृद्धैर्मै॰ । ग. ॰वं ज्ञानवृद्धैर्मै॰ ।

अध्या० १।ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । ८९

अथ द्वितीयः खण्डः ।

---

पूर्वोत्तरकाण्डार्थरूपो द्विविधो मार्ग उपदिष्टः । तत्र “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन” [ बृ० उ० ६ । ४ । २२ ] इत्येवं विविदिषाहेतुत्वश्रवणात्प्रथममनुष्ठेयत्वेन पूर्वकाण्डे यज्ञादीनि कर्माण्युक्तानि । तैः कर्मभिरुत्पन्नायामपि विविदिषायाम् “दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या” [काठ० ३ । १२] इति श्रुतेरेकाग्रचित्तस्यैव ब्रह्मदर्शने हेतुत्वात्तदैकाग्र्यसिद्ध्यर्थमस्मिन्काण्डे प्रथममुपासनमभिधीयते । तच्चोपासनं द्विविधम् । ब्रह्मोपासनं प्रतीकोपासनं चेति । ब्रह्मण एव गुणविशिष्टत्वेन चिन्तनं ब्रह्मोपासनम् । प्रबललौकिकपदार्थवासनोपेतस्य तत्परित्यागेन ब्रह्मणि चित्तस्याप्रवेशाद्ब्रह्मभावनया लौकिकवस्तुचिन्तनं प्रतीकोपासनम् । तच्च प्रतीकं द्विविधम् । यज्ञाद्बहिर्भूतं यज्ञाङ्गं चेति । तत्र महाव्रतान्तबहुविधयज्ञाङ्गवासनावासितस्य यज्ञाङ्गे सहसा चित्तं प्रविशतीति मत्वा “उक्थमुक्थम्” इत्यादिनाऽङ्गावबद्धमुपासनमुच्यते । एतेष्वङ्गावबद्धेषूपासनेषु पञ्च विचारा मीमांसायां प्रवृत्ताः । ऋत्विज एवात्राधिकारो न यजमानस्येत्येको विचारः । कर्माङ्गेषु प्रतीकेष्वेव पृथिव्यादिदेवतादृष्टिर्न तु देवतायामङ्गदृष्टिरिति द्वितीयः । यस्यां शाखायां यद्ध्यानं विहितं तच्छाखागत एवाङ्गे तदिति नास्ति नियमः किंतु शाखान्तरगतेऽप्यङ्ग इति तृतीयः । यावन्त्यङ्गावबद्धान्युपासनानि सन्ति तावन्ति सर्वाण्यनुष्ठेयानीति नास्ति नियमः किं त्वेकं बहूनि वा स्वेच्छयेति चतुर्थः । कर्मानुष्ठानकालेऽङ्गावबद्धोपासनान्यवश्यमनुष्ठेयानीति नास्ति नियमः किंतु स्वेच्छया तदनुष्ठानमिति पञ्चमः ।

तत्र प्रथमो विचारस्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादेऽभिहितः—

“अङ्गध्यानं याजमानमार्त्विज्यं वा यतः फलम् ।
ध्यात्तुरेव श्रुतं तस्माद्याजमानमुपासनम् ।
ब्रूयादेवंविदुद्गातेत्यार्त्विज्यं तु स्फुटं श्रुतम् ।
क्रीतत्वादृत्विजस्तेन कृतं स्वामिकृतं भवेत् ।

अङ्गावबद्धेषूपासनेषु यजमान एवानुष्ठाता नर्त्विक्, ध्यातुः फलश्रवणात् । फलं तु यजमानस्यैवोचितं स्वामित्वात् । तस्मात्फलिनो यजमानस्यैव ध्यातृत्वमिति प्राप्ते ब्रूमः । एवं विदुद्गाता ब्रूयादिति वाक्यशेषादुद्गातुरुपासकत्वं स्पष्टं श्रूयते । युक्तं चैतत् । ऋत्विजामशेषकर्तव्यानुष्ठानाय यजमानेन क्रीतत्वात् । तस्मादृत्विक्कृतमपि यजमानेनैव कृतमिति फलितत्वोपपत्तेरुपासनमृत्विजां कर्म । ”

---

१ ख. ॰स्तुतन्श्चिन्तं । २ ख. ग. तत्र । ३ ख. ॰र्त्विज्यत्वफलं श्रु॰ । घ. ङ. ॰र्त्विज्यत्वं स्फु॰ ।
४ क. तु फलं श्रु॰ । ५ ग स्मृतम् । ६ क. ख. ग. ॰ते । तस्य यु॰ । ७ घ. ङ. ॰र्तव्यतानुज्ञाना॰ ।

९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

द्वितीयो विचारश्चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे दर्शितः-
“आदित्यादवाऽङ्गदृष्टिरङ्गे रव्यादिधीरूत ।
नोत्कर्षो ब्रह्मजत्वेन द्वयोस्तेनैष्ठि(च्छि)की मतिः ।
आदित्यादिधियाऽङ्गानां संस्कारे कर्मणः फले ।
युज्यतेऽतिशयस्तस्मादङ्गेष्वर्कादिदृष्टयः ॥

“ य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत ” इत्यादित्यदेवतां प्रतीकं कृत्वा कर्माङ्ग-
भूतोद्गीथदृष्टिः कर्तव्या । विपर्ययेण वा कर्माङ्ग आदित्यदृष्टिः । आदित्योद्गीथयोरुभयो-
र्ब्रह्मकार्यत्वेन पूर्वाधिकरणोक्तोत्कर्षन्यायावतारेण नियामकाभावात् । इति प्राप्ते ब्रूमः—
आदित्यदृष्ट्या कर्माङ्गं संस्कर्तव्यम् । तथा सति दृष्टिभिः संस्कृतस्य कर्मणः फलाति-
शयसंभवात् । विपर्यये तु कर्माङ्गैर्रादित्यदेवतायां संस्कृतायां किं तत्करिष्यति । न
ह्यक्रियात्मिका देवता फलस्य साधनं भवति, अन्यथा देवतायाः साधारणत्वेन यज-
मानायजमानयोः फलसाम्यप्रसङ्गात् । तस्मादङ्गेष्वादित्यादिदृष्टयः कर्तव्याः ” ।

तृतीयो विचारस्तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे दर्शितः --
“उक्थादिधीः स्वशाखाङ्गेष्वेवान्यत्रापि वा भवेत् ।
सांनिध्यात्स्वस्वशाखाङ्गेष्वेवासौ व्यवतिष्ठते ॥
उक्थोद्गीथादिसामान्यं तत्तच्छब्दैः प्रतीयते ।
श्रुत्या च संनिधेर्बाधस्ततोऽन्यत्रापि यात्यसौ ॥

अङ्गावबद्धोपासनेषूक्थशस्त्रस्य कर्माङ्गे पृथिव्यादिदृष्टिरैतरेयोपनिषदि श्रूयते ।
उक्थं तु कौषीतक्यादिशाखान्तरेष्वपि विहितम् । तत्र पृथिवीदृष्टिरैतरेयगतोक्थ एव
व्यवतिष्ठत उत कौषीतक्यादिष्वनुवर्तत इति संदेहे सति संनिहितत्वात्स्वशाखायामेव
व्यवस्थितेति प्राप्ते ब्रूमः । उक्थशब्दस्तावन्मुख्यया वृत्त्या सर्वशाखागतमुक्तसामान्य-
माचष्टे । तत उक्थश्रुतिवशात्सर्वशाखागतोक्थेष्वनुवृत्तिः प्राप्ता । श्रुतिः संनिधेर्बली-
यसी, तस्मात्काचिद्विहिता धीः शाखान्तरेष्वनुगच्छति” ।

चतुर्थो विचारस्तत्रैव दर्शितः—
“समुच्चयोऽङ्गबद्धेषु याथाकाम्येन वा मतिः ।
समुच्चितत्वादङ्गानां त्व(त)द्बद्धेषु समुच्चयः ॥
ग्रहं गृहीत्वा स्तोत्रस्याऽऽरम्भ इत्यादिवन्न हि ।
श्रूयते सहभावोऽत्र याथाकाम्यं ततो भवेत् ॥

द्विविधानि प्रतीकानि, लौकिकानि कर्माङ्गानि च । तत्र लौकिकेषु प्रतीकेषु

---

१ ख. ॰र्भीरदृष्टेरा॰ । २ घ. ङ 'ध्यातु स्वशा॰ । ३ घ. ङ. ॰मर्द्दिः पृ॰ । ४ ख. ग. घ. ङ. ॰त्वात्तु स्वशां । ५ क. ॰नां संबन्धेषु । ख. ग. ॰नां तद्वाधेषुः ।

अध्या० १। ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । [९१

निर्णयः पूर्वोक्तः । अत्र कर्माङ्गेषु समुच्चययथाकाम्ये विचार्येते । तत्र कर्माङ्गानि समुच्चित्यैवानुष्ठेयतया प्रयोगविधिप्रापितानि । तथा चाङ्गतन्त्रत्वादङ्गावबद्धोपासनानामपि समुच्चयनियम इति प्राप्ते ब्रूमः—"ग्रहं¹ वा गृहीत्वा चमसं² वोन्नीय स्तोत्रमुपाकुर्यात्” “स्तुतमनुशंसति” इत्यादौ यथा ग्रहस्तोत्रशंसनादीनां नियतपौर्वापर्येण सहभावः श्रुतो न तथोपासनेषु श्रूयते । तस्माद्विकल्पसमुच्चययोर्यथाकाम्यम् ।

पञ्चमो विचारस्तत्रैव दर्शितः—

“नित्या अङ्गावबद्धाः स्युः कर्मस्वनियता उत ।
पर्णवत्क्रतुसंबन्धो वाक्यान्नित्यास्ततो मताः ॥
पृथक्फलश्रुतेर्नैता नित्या गोदोहनादिवत् ।
उभौ कुरुत इत्युक्तेः कर्मोपास्यनुपासिनोः ॥

उद्गीथादिषु कर्माङ्गेषु प्रतिमादिवत्³प्रतीकभूतेषु विधीयमाना देवतोपास्तयोऽङ्गावबद्धाः । ताश्च कर्मस्वनुष्ठीयमानेषु कर्माङ्गवन्नियमेनानुष्ठातव्याः । कर्मप्रकरणमारभ्याध्ययनाद्भावेऽपि⁴ वाक्यात्क्रतुसंबन्धोपपत्तेः । यथा—“यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति” इत्यनारभ्याधीतस्याव्यभिचरितजुहूद्वारा वाक्यात्क्रतुसंबन्धः, तथा—“य एवं विद्वानुद्गायति” “एवं विद्वान्साम गायति” इत्यादिष्वव्यभिचरिततत्क्रतुसंबन्धिसाम्नो(द्गी)थादिद्वारा तदुपासनानां क्रतुसंबन्धः प्रतीयते । तस्मात्कर्मसु नियता उपास्तय इति प्राप्ते ब्रूमः—गोदोहनादिवदनियता उपास्तयः । यथा “चमसेनापः प्रणयेत्” “गोदोहनेन पशुकामस्य” इत्यत्राप्रणयनमाश्रित्य विधीयमानमपि गोदोहनमक्रत्वर्थत्वादैच्छिकं न तु प्रणयनादिवन्नियतं तथा कर्माङ्गाण्याश्रित्य विधीयमाना उपास्तयो न क्रत्वर्थाः किंतु पुरुषार्थाः । कर्मफलात्पृथक्फलश्रवणात् । “वर्षति हास्मै” इति पञ्चविधे सामनि वृष्टिदेवतामुपासीनस्य कामवृष्टिः क्रतुफलात्पृथक्फलत्वेन श्रूयते । किंच “तावुभौ कुरुतो यश्चैवं वेद यश्च न वेद” इत्यास्मिन्नङ्गावबद्धोपास्तिवाक्यशेष उपासकानुपासकयोरुपास्त्याधारभूतेन तेनाङ्गेन कर्मानुष्ठानं विस्पष्टमाम्नायते । तस्मात्कर्मस्वनियता उपास्तयः” तदेतैः पञ्चभिर्विचारैर्निर्णीतमङ्गावबद्धोपासनं नानाविधविशेषणविशिष्टम्—“उक्थमुक्थम्” इत्यारभ्य “आत्मा वा इदम्” इत्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यते । तत्राऽऽदौ महाव्रताङ्गभूते निष्केवल्याख्यशस्त्रे पृथिव्याद्याधिदैविकदेवतादृष्टिं वागाद्याध्यात्मिकदेवतादृष्टिं च क्रमेण विधित्सुः पृथिवीध्यानं दर्शयति—

उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थमियमेव

---

१ क. ॰हं गृ० । २ ग. ॰सं चोन्नीयँ । ३ क. ॰दित्तत्प्र० । ख. ग. घ. ॰दिषु तत्प्र० । ४ क. ख. ॰भावे सति वाँ ।

९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच, इति ।

उक्थं शस्त्रम्, उत्तिष्ठत्यनेन देवताप्रसाद इति व्युत्पत्तेः । तत्र यज्ञं निष्पादयन्तो होतुर्यजमानादयः प्रजास्तत्तच्छस्त्रे ध्यातव्यं रहस्यं स्वरूपमज्ञात्वा केवलं नाममात्रेणोक्थमुक्थमित्येव व्यवहरन्ति । तद्रहस्यं त्वभिधीयते—तदुक्थस्वरूपमिदमेव वक्ष्यमाणं येयं पृथिवी दृश्यते सैव तद्रूपम् । इतो हि पृथिव्याः सकाशादिदं स्थावरजङ्गम break: मरूपं सर्वं जगदुत्तिष्ठति तस्मात्पृथिव्या उक्थत्वं युक्तम् । उक्थे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः ।

तेन शस्त्रेणार्चनीये देवेऽग्निदृष्टिं शस्त्रसंबन्धिनीषु गायत्र्यादितृचाशीतिष्वन्नदृष्टिं च विधत्ते—

तस्याग्निरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति ।

तस्य शस्त्रस्य संबन्धी योऽयमर्कोऽर्चनीयो देवः सोऽयमग्निस্বরূপः । याश्च गायत्र्यूबृहत्युष्णिच्छन्दस्कास्तृचानामशीतयस्त्रिविधास्ताः सर्वा अन्नस्वरूपाः । तस्मात्कारणल्लौकिकः पुरुषोऽन्नेनेदं सर्वं प्राणिजातमश्नुते व्याप्नोति । अन्नवन्तं पुरुषं सर्वे जनास्तल्लाभाय सेवन्ते ।

पूर्वोक्तपृथिव्यादिवदुक्थदेवताशीतिष्वन्तरिक्षवाद्यन्नदृष्टिं विधत्ते—

अन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति तस्य वायुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति ।

पक्षिणः सर्वेऽप्यन्तरिक्षमनुसृत्योपरि पतन्ति संचरन्ति, मनुष्याश्च भूमेरुपर्यन्तरिक्षमवकाशमनुसृत्यैवाश्ववलीवर्दादीन्धावयन्ति, तस्मादन्तरिक्षस्योक्थत्वं युक्तम् ।

द्युलोकादिदृष्टिं विधत्ते—

असावेव द्यौरुक्थममुतःप्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच तस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते , इति ।

अमुतो द्युलोकाद्भूमो प्रदीयते यद्वृष्टिजलं तस्माज्जलप्रदानादिदं सर्वमोषधिवनस्पत्यादिकं यत्किंचिदस्ति तदुत्तिष्ठति तस्माद्द्युलोकस्योक्थत्वं युक्तम् ।

नृपशोर्बुद्धिसमाधानायोक्तवक्ष्यमाणयोर्ध्यानयोर्विभागं दर्शयति—

इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्, इति ।

दैवतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्य प्रवृत्तं ध्यानमधिदैवतम् । तच्चेत्युक्तप्रकारेण

अध्या० १ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । ९३

व्यवस्थितम् । आत्मानं मनुष्यशरीरमधिकृत्य प्रवृत्तं ध्यानमध्यात्मम् । तत्त्वथानन्त-
रमभिधीयते ।

तत्राऽऽदौ शस्त्रे शरीरदृष्टिं विधत्ते—

पुरुष एवोक्थमयमेव महान्प्रजाप-
तिरहमुक्थमस्मीति विद्यात्, इति ।

शिरःपाण्यादिमान्देहः पुरुषस्तस्य महत्त्वं श्रेष्ठत्वम् “अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० ३ ] इत्यत्र वक्ष्यते । प्रजापतित्वं च “ तस्य वाचा-
सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च ” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० ७ ] इत्यत्राभिधास्यते । तस्मादुत्कर्षहेतुत्वाद्देहस्योक्थत्वम् । तच्चोक्थमहमस्मीत्येवं ध्यायेत् । नात्र विदिधातुः प्रमाणजन्यं ज्ञानमाचष्टे किंतु पुरुषतन्त्रां ध्यानक्रियाम् । यद्यपि “ विद् ज्ञाने ” [ अदा० ग० प० ] इति धातुस्थाऽपि ज्ञानध्यानयोर्मानसत्वसाम्येन ध्यानमत्र विवक्षितम् । उपासनाप्रकरणस्य वर्तमानत्वात् । नन्वहमुक्थमस्मीत्येतन्मीमांसया विरु-
द्धम् । तत्र हि चतुर्थाध्याये—“ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ” [ ब्र० सू० अ० ४ पा० १ सू० ३ ] इति सूत्रेण तत्त्वविद्यायां ब्रह्मोपासनेषु चाहंग्रहमभिधाय “ न प्रतीके न हि सः ” [ ब्र० सू० अ० ४ पा० १ सू० ४ ] इति सूत्रेण प्रती-
केष्वहंग्रहो निवारितः । अत्र चोक्थं प्रतीकम् । तस्मादहमुक्थमस्मीत्यहंग्रहो न युक्त इति चेत् । नायं दोषः । तस्मिन्सूत्रे न्यायबलादेवाहंग्रहस्य निषिद्धत्वात् । इह तु वचनबलादहंग्रहो विधीयते । “ किमिव हि वचनं न कुर्यान्नास्ति वचनस्यातिभारः ” इति हि शास्त्रकाराणां डिण्डिमः । यद्यपि कृत्स्नमुपास्यस्वरूपमभिधायान्तेऽहंग्रहो वक्तव्यस्तथाऽपि वक्ष्यमाणेषूपास्यावयवविशेषेषु प्रत्येकमहंग्रहसिद्ध्यर्थमादावेवासौ विधीयते ।

आधिदैविकदृष्टान्तेनाऽऽध्यात्मिकमुखदृष्टिं विधत्ते—

तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा, इति ।

तस्य पुरुषस्य देहरूपस्य यन्मुखं तद्दृष्टिरुक्थे कर्तव्या । अधिदैवं यथा प्रथमप-
र्यायेण पृथिवीदृष्टिस्तद्वत् ।

अर्चनीये देवे वाग्दृष्टिमशीतिष्वन्नदृष्टिं च विधत्ते—

तस्य वागर्क^१ऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति ।

आधिदैविकान्तरिक्षदृष्टान्तेन द्वितीयपर्यायं विधत्ते—

नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा, इति ।

---

१ क. ‘दुग्धं’ । घ. ‘दुक्तहे’ ।

९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

देवे प्राणदृष्टिमशीतिष्वन्नदृष्टिं च विधत्ते—

तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति।

भ्रुवोरधस्तान्नासिकाया मूलं निम्नदेशं प्रशंसति—

तदेतद्ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव, इति।

नासिकायाः संबन्धि विशेषेण नतमत्यन्तनिम्नं यन्मूलमस्ति तदेतद्ब्रध्नस्याऽऽदित्यस्य विष्टपं स्थानम्। “असौ वा आदित्यो ब्रध्नः” [तैत्ति०] इति श्रुत्यन्तरात्। तच्च मूलं ब्रह्मणः स्थानत्वाद्व्रह्मोपाधेरादित्यस्यापि स्थानम्। ध्यानस्थानत्वं च प्रश्नोत्तराभ्यां जाबाला आमनन्ति—“कतमच्चास्य स्थानं भवतीति भ्रुवोः प्राणस्य च संधिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च संधिर्भवति” [जावा० ख० २] इति। विनतमिवेतीवशब्दोऽनर्थक एवकारार्थो वा।

तृतीयपर्यायं विधत्ते—

ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति।

आधिदैविकाध्यात्मिकपर्यायेषु षट्स्वप्यर्के ध्यातव्या अग्न्यादयो विविधास्तद्वदशीतिषु ध्यातव्यस्यापि नानाविधत्वशङ्कां व्यावर्त्य पूर्वोक्तमनेकत्वध्यानं प्रशंसति—

समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेवान्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती ३ँ अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुं तस्मात्समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव, इति।

गायत्र्यो बार्हत्य औष्णिह्यश्च याः सर्वास्तृचाशीतयस्ताः सर्वा अध्यात्माधिदैवपर्यायेषु सर्वेष्वप्यन्नमेवेत्येतत्समानम्। न त्वन्नादन्यत्किंचित्तासु ध्येयमस्ति। अन्नस्यात्यन्तं प्रशस्तत्वात्। इमानि सर्वाणि^१ भूतानि प्राणिनोऽन्नेनैव समनन्ति सम्यक्चेष्टन्ते। अन्नजन्यस्य बलस्य शरीरचेष्टाहेतुत्वात्। सानुनासिका समनन्तीति श्रुतिरुक्तार्थप्रसिद्धा(द्ध्य)र्था।^२ न केवलमन्नस्य चेष्टाहेतुत्वं किं तु लोकद्वयमपि तेन जितं भवति। अन्नप्रदानेन मनुष्याणां वश्यत्वमेतल्लोकस्य जयः। शास्त्रीयेणान्नादानेन देवतातुष्टिः स्वर्गलोकजयः। तदेवमन्नस्य प्रशस्तत्वात्सर्वत्राशीतीनामन्नरूपत्वमेव ध्येयम्।

उक्थे ध्यातव्यत्वेनोक्तायाः पृथिव्या भोक्तृभोग्यरूपकृत्स्नजगद्रूपत्वध्यानं विधत्ते—

तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं

---

१ क. ॰णि प्राणिरूपाण्यन्ने'। ख. घ. ङ. ॰णि रूपाण्यन्ने' । २ क. ॰क्तार्थे प्र॰ ।

अध्या०१ख०२] ऐतरेयारण्यकम् । ९५

सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच, इति ।

लोके यदन्नमस्ति यच्चान्नादं भोक्तृजातं तदिदं सर्वजगद्रूपमियमेव पृथिवी । पृथिव्यास्तदात्मकत्वं ध्येयमित्यर्थः । यत्किंचिदिदं भोक्तृभोग्यजातमस्ति तत्सर्वमितः पृथिव्याः सकाशादुत्पन्नं तस्मात्तदात्मकत्वं युक्तं पृथिव्याः ।

कृत्स्नभोक्तृभोग्यात्मकत्वमुपपादयति—

यद्ध किं चेदं प्रेता३इ तदसौ सर्वमत्ति यदु किं चातः
प्रैती ३ँ तदियं सर्वमत्ति सेयमित्याद्याऽत्री, इति ।

यत्किंचेदं प्राणिजातं पृथिव्यां वर्तमानं प्रेतं प्रे(प्रै)ति म्रियते । “ईर गतौ” [ अदा० ग० आ० ] इत्यस्य धातोः प्रपूर्वस्य मरणार्थकत्वं द्रष्टव्यम् । “इण् गतौ” [ अदा० ग० प० ] इति धातौ तद्दर्शनात् । भूमौ मृतं तत्सर्वं प्राणिजातं स्वानुष्ठित-पुण्यकर्मवशात्स्वर्गे गच्छति । तच्च स्वर्गस्थमसौ स्वर्गलोकोऽत्ति भक्षयति वशी करोति । यदु किंच यदपि किंचित्स्वर्गस्थं प्राणिजातं स्वकर्मफलभोगे समाप्ते सत्यतोऽस्मात्स्व-र्गात्प्रैति मृतो( त्वा ) भूमावागच्छति तत्समागतं सर्वं प्राणिजातमियं भूमिरत्ति भक्षयति वशी करोति । भूमौ यागं कुर्वन्तो यजमाना मरणादूर्ध्वं स्वर्गं भुक्त्वा पुनर्भूमा-वागच्छन्तीति वाक्यद्वयस्यार्थः । तत्प्रसिद्ध्यर्थं¹ श्रुतिद्वयं द्रष्टव्यम् । प्रेत इत्येकारस्या-कारश्रुतिरिकारसहिता व्याकरणे विहिता [ पा० सू० अ० ८ पा० २ सू० १०७ ] । एवं सति सेयं भूमिरित्युक्तेन प्रकारेणाऽऽद्याऽपि भवति । अत्री च भवति । भूमिष्ठानां यजमानानां स्वर्गे यद्देवतापारतन्त्र्यं तदेतद्भूमेराद्यत्वम् । स्वर्गस्थानां च पुनरागमने सति तेषां वशीकरणलक्षणं स्वातन्त्र्यं भूमेरत्तृत्वम् । अनेन प्रकारेण कृत्स्न-भोग्यभोक्तृरूपा पृथिवी ।

एतद्गुणध्यानस्य फलमाह—

अत्ता ह वा आद्यो भवति, इति ।

अत्ता योऽयं लोके भोक्ता यश्चाऽऽद्यो भोग्यः पदार्थस्तदुभयरूपेण सर्वात्मको भवतीत्यर्थः ।

ननु लोके कश्चित्स्वामी भृत्यैः सेव्यमानो भृत्यानां भोक्ता भवति तथा जीवितप्रदा-तृत्वेन भृत्यैर्भुज्यत इति भोग्योऽपि भवति । अनेन न्यायेन सर्वोऽप्यन्यैरुपकिय-

---

१ ख. ग. 'सिद्धार्थं ।

९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

माणो भोक्ता स्वयमुपकुर्वन्भोग्यश्च भवति। तथा सत्युपासनफलरूपे भोक्तृभोग्यात्म-
कत्वे को नाम विशेष इत्याशङ्कयाऽऽह—
न तस्येशे यन्नाद्याद्यदैनं नाद्युः, इति।
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

अनुपासको लौकिकः पुरुषः स्वधर्मकर्मप्राप्तमशनादिकं कियदेवात्ति न तु सर्वं सर्वस्य स्वकर्मप्रापि[त]त्वाभावात्। तथा सति यद्वस्तु स्वयं नाद्यान्न भुञ्जीत तस्य वस्तुनो नेशे नेष्टे स्वामी न भवति। उपासकस्तु हिरण्यगर्भरूपः सन्सर्वमत्तीति सर्वस्य स्वामी। सोऽयमेको विशेषः। वाशब्दः समुच्चयवाची। यद्वा यस्माच्च कारणादेनमुपासकं नाद्युरन्ये पुरुषा न भुञ्जीरंस्तस्मात्पराधीन लक्षणं भोग्यत्वं नास्ति, अनुपासकस्य तु तदस्तीत्ययमपरो विशेषः। ननु भोग्यत्वाभावे सत्याद्यो भवतीति कथमुच्यते। नायं दोषः। पराधीनत्वलक्षणस्य भोग्यत्वस्यैव निषेधात्। आद्यो भवतीत्यनेन तु स्वात्मभूतसर्वभोग्यजातरूपत्वमभिधीयत इति न कोऽपि विरोधः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयः खण्डः।

पूर्वोक्तेषूक्थेषु पुरुषत्वदृष्टिं विधातुं पुरुषस्य महत्त्वमयमेव महानित्यभिहितम्। तदेतन्महत्त्वमुपपादयति—
अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा देवानां
रेतो वर्षं वर्षस्य रेत ओषधय ओषधीनां रेतोऽ-
न्नमन्नस्य रेतो रेतो रेतसो रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो
हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसो रेतो वाग्वाचो रेतः
कर्म तदिदं कर्म कृतमयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः, इति।

अथ पुरुष एवोक्थमित्येवमुक्थे पुरुषदृष्टिकथनानन्तरम् । यतः कारणात्पुरुषस्योक्थत्वं संभावयितुमयमव महानित्युक्तं^१ वैशिष्ट्यं वक्तव्यमतः कारणाद्वैशिष्ट्यसिद्धये रेतसः सारभूतस्य सृष्टिरभिधीयत इति शेषः। आदौ प्रजापतेर्जगदीश्वरस्य रेतः सारभूतं कार्यं देवाः। सात्त्विकत्वाद्देवानां सारभूतत्वं युक्तम्। मनुष्याणां

---

^१ क. ख. 'त्युक्तवै' ।

अध्या० १ ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । ९७

राजसत्वादृक्षाश्वादीनां तामसत्वाच्च नास्ति सारकार्यत्वम् । तेषां च देवानां रेतः सारभूतं कार्यं वर्षम् । घर्मकाले संतप्ता भूमिवर्षेणाऽऽप्यायते ततोऽस्य सारत्वम् । तस्यापि वर्षस्य सारमोषधयः, प्राप्युपकारकत्वात् । न हि तद्वृष्टिकार्यमपि पङ्कादिकं प्राणिभिः सेव्यते । ओषधीनामप्यन्नं सारं न तु पलालतुषादिकम् । अन्नस्यापि रेतः सारं न तु पुरीषादिकम् । रेतसोऽपि सारं पुत्रादिरूपाः प्रजा नतु वन्ध्यायामृतुष्टष्टस्य सारत्वमस्ति । प्रजानामपि सारं हृद॑यपुण्डरीकं, जीवात्मनः स्थानत्वात् । "हृदि ह्येष आत्मा" इति श्रुतेः । हृदयस्य सारं मनः, ज्ञानशक्तियुक्तत्वात् । न तु मांसमयानामष्टदलानां तच्छक्तिरस्ति । मनसः सारं वेदरूपा वाक् । "यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति" इति श्रुतेर्वाचो मनःकार्यत्वम् । न तु मनस उत्पन्नानां रागद्वेषादीनां वेदवत्सारत्वमस्ति । वेदस्यापि सारमग्निहोत्रादिकं कर्म, वैदिकमन्त्राणां तदनुष्ठानार्थत्वात् । तदिदं कर्म पूर्वस्मिञ्जन्मनि कृतं सदिह जन्मनि वेदशास्त्रकर्मानुष्ठानब्रह्मोपासनब्रह्मज्ञानयोग्यः पुरुषो भवति, न हि निरतिशयितसुकृतमन्तरेणेदृशं जन्म संभवति । तस्मात्पुरुषो ब्रह्मण उपासनीयस्य वेदनीयस्य च लोकः स्थानमिति तस्य महत्त्वं सिद्धमित्यर्थः ।

तस्य पुरुषस्य हिरण्मयाख्यो गुणो ज्ञानाय विधीयते—

स इरामयो यद्धीरामयस्तस्माद्धिरण्मयः, इति ।

इराशब्दोऽन्नवाची । स पुरुषः शिरःपाण्यादियुक्तोऽन्नमयः । अत एव तैत्तिरीयका आमनन्ति—"स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः " [ तै० उ० २ । १ । १ ] इति । यद्धि यस्मादेव कारणादयमिरामयस्तस्मात्कारणाद्धिरण्मय इत्युपासकानां प्रसिद्धः । इराहिरण्मयशब्‍दयोरक्षरसाम्यात्तथोच्यते । यथाऽध्यात्ममन्नमय एवमधिदैवं ब्रह्माण्डरूपेण स्वर्णमयः ।

एतद्गुणध्यानस्य फलमाह—

हिरण्मयो ह वा अमुष्मिँल्लोके संभवति हिरण्मयः
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये
तृतीय खण्डः ॥ ३ ॥

यः पुमानेवं हिरण्मयैत्वगुणमुपास्ते स पुमान्स्वर्गलोके ज्योतिर्मयो भवति । तथाविधो भूत्वा सर्वप्राण्युपकारार्थमादित्यमण्डलरूपेण सर्वदा दृश्यते ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

---

१ क. 'दयं पु' । २ क. 'यगु' । ३ क. ख. घ. ड. 'र्थं आदि' !

९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

अथ चतुर्थः खण्डः ।

---

स्थूलदेहरूपेणोक्थस्योपासनमभिधाय सूक्ष्मदेहात्मकप्राणरूपेणोपासनं वक्तुं प्राणोपाधिकस्य परमात्मनः शरीरे प्रवेशं दर्शयति—

तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं यत्प्रपदाभ्यां
प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात्प्रपदे तस्मात्प्रपदे
इत्याचक्षते शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम्, इति ।

यज्जगत्कारणं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" [तै० उ० २—१—१] इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्मास्ति तदेतत्स्सृष्टिकाले स्थूलदेहं सृष्ट्वा तं सृष्टमिमं दृश्यमानं पुरुषशब्दवाच्यं स्थूलं देहं प्रपदाभ्यां पादाग्राभ्यां प्रापद्यत प्रविष्टवत् । "तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्" [तै० उ० २ । ६ । १] इति श्रुत्यन्तरम् । यद्यपि सर्वगतस्य ब्रह्मणः प्रवेशो न संभवति तथाऽपि प्राणोपाधिकस्य प्राणप्रवेशेनैव प्रवेश उपचर्यते । अत एव मैत्रायणीया आमनन्ति—"स वायुमिवाऽऽत्मानं कृत्वाऽभ्यन्तरं प्राविशत्" [मै० उ० प्र० २] इति । यस्मात्पादाग्राभ्यां प्रवेशस्तस्मात्प्रापद्यतोभाभ्यामिति व्युत्पत्त्या पादाग्रयोः प्रपदत्वं संपन्नम् । यस्मादवयवार्थस्तयोरस्ति तस्माल्लोके शाब्दिकाः प्रपदे इत्यनेनैव शब्देन पादाग्रद्वयं व्यवहरन्ति । मनुष्यशरीरेषु पादाग्रसद्भावात्तद्वारेण प्रवेशेऽपि गवाश्वादिशरीरेषु तदसंभव इति चेन्न । तच्छरीरेष्वपि शफशब्देन खुरशब्देन च तत्तद्देशे प्राणिभिर्व्यवह्रियमाणानां पादभागानामेव प्रपदत्वात् । शफखुरशब्दयोर्देशविशेषेण व्यवहारभेदः ।

पादाग्रयोः प्रविष्टस्य ब्रह्मणः क्रमेण शिरःपर्यन्तां व्याप्तिं दर्शयितुमूरुपर्यन्तं तावद्दर्शयति—

तदूर्ध्वमुदसर्पत्त ऊरू अभवताम्, इति ।

तत्पादाग्रयोः प्रविष्टं ब्रह्मोर्ध्वाभिमुखत्वेन व्याप्तवत् । यस्मादेवं तस्मादुदसर्पदनयोरिति व्युत्पत्त्या तावूरू ऊर्ध्वप्रदेशावूरुशब्दवाच्यावभवताम् ।

ऊरुदेशादप्यूर्ध्वदेशव्याप्तिं दर्शयति—

उरु गृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवत्, इति ।

उरु विस्तीर्णं यथा भवति तथा गृणीहि निगरणयोग्यं विपुलच्छिद्रं कुर्व्वित्येवमुपरितनं शरीरभागं प्रत्यूर्वोरवस्थितं ब्रह्माब्रवीत्तस्य ब्रह्मणः संकल्पवशात्तत्स्थानमुपरितनमुदरशब्दवाच्यं विपुलच्छिद्रमभवत् ।

---

^१ ग. गजाश्वा° ।

अध्या० १।ख० ४] ऐतरेयारण्यकम् । ९९

उरुशब्देन सहाक्षरसाम्यादुदरनामत्वम् ।
पुनरप्युपरि देशे संचारं दर्शयति—

उर्वेंव मे कुर्वित्यब्रवीत्तदुरोऽभवत् , इति ।
उदरवर्तिनो मम भूयोऽपि विस्तीर्णमेव छिद्रं कुर्वित्येवं ब्रह्मसंकल्पवशात्तदे-
तदुपरितनं स्थानमुरःशब्दवाच्यं विपुलच्छिद्रमभूत् । अत्राप्यक्षरसाम्यान्निर्वचनं
द्रष्टव्यम् ।
अनयोः कुक्ष्युरसोर्ब्रह्मसंकल्पविशेषेण प्रीतिपूर्वकेणोत्पन्नत्वाद्ब्रह्मध्यानप्रतीकत्वं
दर्शयति—
उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं
ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्माहैव त३इ, इति ।
शर्कराक्षिनामकस्य महर्षेः पुत्रा उदरे ब्रह्मदृष्टिं कृत्वोपासते । अरुणाख्यस्य
महर्षेः पुत्रा हृदयस्थानगतेऽष्टदलकमलमध्यस्थे हृदयच्छिद्रे ब्रह्मदृष्टिं कृत्वोपासते ।
ते उभे अपि स्थाने ब्रह्मणः प्रीतिविषयत्वादब्रह्मैव । प्लुतिः शास्त्रीयप्रसिद्ध्यर्था ।
पुनरपि ब्रह्मण ऊर्ध्वदेशे संचारं दर्शयति—
ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्र-
यत तच्छिरोऽभवत्तच्छिरसः शिरस्त्वम् , इति ।
उरःपर्यन्तमुद्गत्यापि तद्ब्रह्म नोपरेमे किं तु ततोऽप्यूर्ध्वमुदसर्पदेव । ऊर्ध्वं
गत्वा च तद्ब्रह्म शिरोदेशमश्रयत सेवितवत् । यस्मादेवं तस्माच्छ्रितमनेनेति व्युत्पत्त्या
तत्स्थानं शिरःशब्दवाच्यमभवत् । तस्मादेव कारणाल्लोकेऽप्यूर्ध्वभागस्य शिरःशब्द-
वाच्यत्वं प्राणिभिर्व्यवह्रियते ।
शिरोभागं पुनः प्रशंसति—
ता एताः शीर्षञ्छ्रियः श्रिताश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः, इति ।
शीर्षञ्शिरोभागे ता ब्रह्मणा सृष्टत्वेन श्रुतौ प्रसिद्धा एता अस्माभिरनुभूयमानाः
श्रियो दर्शनश्रवणादिव्यवहारसंपदः श्रिताः प्राप्ताः । कास्ताः श्रिय इति चेत्तदु-
च्यते—चक्षुरादयः श्रियो व्यवहारसंपदस्तन्निष्पत्तेः ।
शिरस्त्ववेदनं प्रशंसति—
श्रयन्तेऽस्मिञ्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद, इति ।
यः पुमांश्शिरोनाम विदित्वोपास्तेऽस्मिन्पुरुषे चक्षुरादिपाटवजन्योत्तमसंपद आश्रिता
भवन्ति ।

१०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

इदानीं शिरःपर्यन्ते शरीरेऽवस्थितानां चक्षुरादीनां मध्ये प्राणस्य श्रेष्ठ्यं वक्तुं संवादं दर्शयति—

ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति ता अब्रुव-
न्हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तयस्मिन्न उत्क्रान्त
इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति, इति ।

ताः पूर्वोक्ताः श्रियश्चक्षुरादिरूपास्तदभिमानिन्यो देवता अहिंसन्त परस्परस्पर्द्धा-
रूपां हिंसामकुर्वन् । स्पर्धाविषयो विस्पष्टमुच्यते—अहमुक्थमस्मि । उक्थे चक्षुःस्व-
रूपस्य ममैव दृष्टिः कर्तव्येत्येवं चक्षुर्देवता वक्ति । तथैव श्रोत्रादयोऽपीति विवक्षया
वीप्सोक्ता । ताः स्पर्धमाना देवताः स्पर्धानिवारणार्थं समयविशेषे परस्परमब्रुवन् ।
निवारणोपायदर्शननिमित्तहर्षार्थो हन्तशब्दः । वयं सर्वा अपि क्रमेणास्माच्छरीरादु-
त्क्रान्तिं करवाम । तथा सत्यस्माकं मध्ये यस्मिन्नुत्क्रान्ते सतीदं शरीरं पतिष्यति
तदेवोक्थं भविष्यति । इतिशब्दः समयबन्धसमाप्त्यर्थः ।

क्रमेणोत्क्रान्तिं शरीरपतनपर्यन्तां दर्शयति—

वागुदक्रामदवदन्नश्नन्पिबन्नास्तैव चक्षुरुदक्रामदपश्य-
न्नश्नन्पिबन्नास्तैव श्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन्नश्नन्पिब-
न्नास्तैव मन उत्क्रामन्मीलित इवाश्नन्पिबन्ना-
स्तैव प्राण उदक्रामत्तत्प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत, इति ।

वाक्चक्षुःश्रोत्रमनसामेकैकस्मिन्नुत्क्रान्ते सति तत्तदिन्द्रियसाध्यव्यापारमात्रं लुप्यते
न तु शरीरं पतति, किं त्वन्नपाने स्वी कुर्वन्यथापूर्वमभवदेव । मीलित इवेत्यस्यायमर्थः—
यथा मुग्धश्चक्षुर्मीलनोन्मीलनमात्रं कुर्वन्विषयविवेकमकुर्वन्नास्ते तद्वदयं देह इति ।
तच्छरीरं प्राण उत्क्रान्ते सति पतितमभून्न त्वश्नाति नापि पिबति ।

तदेव पतनं शरीरशब्दनिर्वचनेन प्रपञ्चयति—

तदशीर्यताशारीतीँ तच्छरीरम-
भवत्तच्छरीरस्य शरीरत्वम्, इति ।

यत्पतितं शरीरं तच्छीर्णमभूत्, अवयवविश्लेषेण विनष्टमभूत्, अतो लोके प्राण-
रहितं शरीरं दृष्ट्वैतदशारि विशीर्णमभूदित्येवं वर्णयन्ति । तत्प्रसिद्धिद्योतनाय प्लुति-
रिति । तच्च शीर्णत्वयोग्यत्वाच्छरीरमभूत् । तत्तस्माच्छीर्णत्ववचनादेव शरीरनाम
सर्वैर्व्यवाह्रियते ।

एतन्नामनिर्वचनवेदनं प्रशंसति—

शीर्यते ह वा अस्य द्विषन्पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य