ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ४ ख ० १ (१७)] ऐतरेयारण्यकम् । ५९

पंचमे शौनकेनोदाहताः—“ग्रीवा यस्येद्मारजः” [ऐ० आ० १ अ० २ ख० १]
इत्यादिना । ताश्च तिस्र ऋचो यथाच्छन्दसमध्यापकप्रसिद्धवेदपाठमनतिक्रम्यर्गक्षरग-
णनया तिस्र उष्णहः संपद्यन्ते । तत्र च्छन्दःपूरणायाक्षरान्तरप्रक्षेपं पुरुष इत्या-
दिवदपेक्षन्ते ।

ग्रीवाभागानन्तरमपि पूर्ववत्सूददोहसं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति ।

ग्रीवाभागं समाप्य शिरोभागं विधत्ते—

अथातः शिरस्तद्गायत्रीषु भवत्यग्रं वै छन्दसां
गायत्र्यग्रमङ्गानां शिरस्तदर्कवतीषु भवत्यग्निर्वै
अर्कस्ता नव भवन्ति नवकपालं वै शिरो दशमीं
शंसति त्वक्केशा इत्येव सा भवत्यथो स्तोमातिशं-
सनाया एव तौ त्रिवृच्च स्तोमौ भवतो गायत्रं च
च्छन्द एतयोर्वै स्तोमच्छन्दसोः प्रजातिमनु
सर्वमिदं प्रजायते यदिदं किंच प्रजायतै, इति ।

ग्रीवानन्तरं शिरसोऽपेक्ष(क्ष्य)त्वाच्छिरोभागं शंसेत् । स च शिरोभागो गायत्री-
छन्दस्कास्वृक्षु द्रष्टव्यः, शिरोगायत्र्योरग्रत्वसाम्यात् । सिसृक्षोः प्रजापतेः प्रथमं मुखतो
गायत्री समुत्पन्ना । [एतच्च] यजुर्ब्राह्मणे द्रष्टव्यम् । उत्पद्यमानस्य देहस्य शिरः प्रथमं
योनेर्निर्गच्छतीति शिरसोऽप्यग्रत्वम् । गायत्रीणां बहूनां विद्यमानत्वादर्कवतीष्विति
विशेष्यते । “इन्द्रमिद्गाथिनः” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १] इत्यादिकं सूक्तं दशर्चं
तत्रत्या ऋचोऽर्कवत्यः । “इन्द्रमर्केभिरर्किणः” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १]
इत्येवमर्कशब्दयुक्तत्वादर्कवत्य इत्युच्यन्ते । अतोऽग्नियुक्ते(क्तत्वे)न प्रशस्तत्वादर्कवतीः
शंसेत् । तास्विन्द्रमिद्गाथिन इत्यादिकानां य एकश्रुषणीनामित्यन्तानां संख्या प्रथता
नवेति वाक्येन प्रशस्यते । नवसंख्याकानि कपालान्येकधा संयोज्य प्रजापतिना मनुष्य-
शिरो निर्मितम् । एतच्च (अयं च(?)) मृतपुरुषस्य शिरसि^३ शोषेणे(पेण) त्वगादावपगते
सत्यस्थिगतो विभागो बुद्धिमद्भिरुद्धेतुं शक्यते । एतदेवाभिप्रेत्य तैत्तिरीयकाश्चाऽऽम-
नन्ति—“तस्मान्नवधा शिरो विष्यूतम्” [तै० सं० अ० ६ प्र० २ अ० १]
इति । या तु “इन्द्रं वो विश्वतस्परि” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १०]
इति दशमी तच्छंसने शिरःकपालानामुपरि त्वक्संपादित भवति । तस्यां त्वच्यपि
केशाः संपादिता भवन्ति । अपि चेयं दशमी सा सामगांनां संबन्धिनास्त्रिवृ-

---

१ क. ‘ध्यायकं’। २ ख. ग. घ. ‘हस्य वि’ । ३ क. ‘सि रोमशौ’ । ४ क. ‘षणग तत्वं’ ।
ख. घ. ‘वृणत्व’ । ५ क. ख. ‘गांनी सं’ ।

६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

दाख्यस्तोमविशेषातिशयेन शंसनार्थं संपद्यते । सामगा हि शिरोभागं स्तुवन्त इन्द्रमि-
द्धाथिन इत्यादिषु नवस्तृचेषु चाऽऽवृत्तिरहितं त्रिवृत्स्तोमं संपादयन्ति । न त्वत्र तेषां
दशमी विद्यते । होता तु नवसंख्याकास्ता अतिक्रम्य दशमीमपि शंसति । तदेतदति-
शंसनमत्र त्रिवृत्स्तोमेनाऽऽवृत्तिराहित्यं च यथा सामवेदेऽवगम्यते तथा तैत्तिरीयब्रा-
ह्मणेऽप्यवगम्यते—"त्रिवृच्छिरो भवति। त्रेधा विहितं हि शिरः। लोम च्छवीरस्थि।
पराचा स्तुवन्ति" [तै० ब्रा० का० १ प्र० २ अ० ६] इति । एवं सति योऽत्र
सामगै(ग?)स्त्रिवृत्स्तोमो यदप्युद्गतं गायत्रीछन्दस्तावेता द्वौ प्रजोत्पत्तिहेतू संपद्येते ।
तयोश्च स्तोमच्छन्दसोः प्रजोत्पादनमनु लोके यत्किंचिदिदं प्राणिजातं दृश्यते तदिदं
सर्वमुत्पन्नं भवति । अतः शिरोभागशंसनं प्रजोत्पादनाय संपद्यते ।

एतद्वेदनं प्रशंसति—

प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति ।

शिरोभागशंसनानन्तरं पूर्ववत् "ता अस्य" [ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ०
३] इत्येतामृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूद-
दोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति ।

शिरोभागं समाध्यानन्तरं पक्ष्याकारस्य पक्षमूलभागापेक्षणातत्तद्भागशंसनं विधत्ते—

अथातो विजवस्ता विराजो भवन्ति तस्मात्पुरुषः पुरु-
षमाह वि वा अस्मासु राजसि ग्रीवा वै धारय-
सीति स्तभमानं वा यद्वा दुताः संवाहळतमाः
सत्योऽन्नतमां प्रत्यच्यन्तेऽन्नं हि विराळन्नपु वीर्यम्, इति ।

विशेषेण जवो वेगो यस्मिन्पक्षमूले [स] विजवः । यद्वा ग्रीवाया अधस्तना अस्थि-
विशेषा विजत्र इत्यनेनोच्यन्ते । तद्भाव(ग)त्वेन संपाद्यमानास्ता ऋचो विराज्छ-
न्दस्का भवन्ति । ताश्च पञ्चमे शौनकेन शाखान्तरमाश्रित्य पठिताः—"सुतस्ते सोम
उपयाहि" [ऐ० आ० ५ अ० २ ख० १] इत्यादिना । यस्माद्ग्रीवाया अधोवर्ती
पक्षमूलभागोऽस्थिभागो वा विराज्छन्दस्कमन्त्ररूपो य(पस्त)स्माल्लोके कश्चित्पुरुष इतरं
पुरुषं श्रुताध्ययनसंपन्नं स्वामिनं प्रत्येवं प्रब्रूते । अस्मासु मध्ये त्वमेव विराजसीति ।
अथैवा स्तभमानं प्रणिपातादिविनयरहितमुत्कंधरं स्तब्धं पुरुषमुपालम्भं कुर्व-
न्नेतद्ब्रूते । ग्रीवावयवानेव त्वं धारयसीति । यद्यप्यनेनैवोद्धृत्याह्वयने(व्याह्वाने)न
स्तुतिर्न प्रतीयते तथाऽपि ग्रीवाधारत्वाकारेणात्र स्तुतिर्द्रष्टव्या । इत्थं लौकिकोक्तिमुप-
जीव्य विराज्छन्दस्कानाम्ऋचां प्रशंसा कृता । अथान्नहेतुत्वमुपजीव्य प्रशंसार्थं यद्वेति

---

१ ग. घ. 'पि प्रशं' । २ ग. 'थ लोके स्त' । ३ क. 'म्भं निन्दां कुं' ।

अध्या ० ४ ख ० १ ( १७ ) ] ऐतरेयारण्यकम् । ६१

'पक्षान्तरोपन्यासः । ग्रीवाया अधोभागरूपाः सुतस्ते सोम इत्यादिका ऋचो दुताः
प्राप्ताः । “ दु गतौ ” [ भ्वा० प० ] इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः शब्दः । संबाळ्हतमा
अतिशयेन परस्परसंश्लिष्टास्थिरूपत्वेन दृष्टाः सत्योऽतिशयेनान्नरूपां विराजं
प्रत्यच्यन्ते प्राप्यन्ते । यस्मादन्नहेतुत्वेन विराडन्नं तच्च शक्तिहेतुत्वाद्वीर्यं
तस्माद्विराजः शंसेदित्यर्थः ।

“ ता अस्य सूददोहसः ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येता-
मृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः
प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमआरण्यके चतुर्थाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १७ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १७ )

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( अष्टादशः )

पक्ष्याकारस्य शस्त्रस्य पक्षापेक्षत्वादादौ दक्षिणं पक्षं विधत्ते—

अथातो दक्षिणः पक्षः सोऽयं लोकः सोऽयमग्निः
सा वाक्तद्रथंतरं स वसिष्ठस्तच्छतं तानि पङ्-
वीर्याणि भवन्ति संपात एव कामानाप्त्यै
प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः , इति ।

योऽयं द्वितीयभागो दक्षिणः पक्षः सोऽयं भूलोकाभ्यः(भूलोकः) प्रथमभावि-
त्वात् । भूलोकस्याग्निना देवेनाधिष्ठितत्वादयं (※पक्षो निःस्वरूपत्वश्च) “अग्निर्वा-
ग्भूत्वा मुखं प्राविशत्” [ऐ०आ० २–४–२] इति श्रुतेरग्निसंबन्ध(द्ध)त्वाद्वा[ग्रूपोऽयं
पक्षः । वा]ग्रूपस्य “वाग्वै रथंतर[स्य रूपम्” [ ऐ० आ० ३ अ० १ ख० ६ ]
इति रथंतर]सामरूपत्वेम्+ । एतस्मिन्दक्षिणे पक्षे शतमृचः संपद्यन्ते । ताश्च पञ्चमे
शौनकेनोदाहृताः “रथंतर[स्य] स्तोत्रियाभि(नु)रूपौ” [ ऐ० आ० ५ अ० २

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थस्थाने “पक्षोऽग्निरूपः । वाक्च” इति पाठो युक्तः । + एतदन-
न्तरं—' रथन्तरस्य च वाग्रूपत्वेन “वाग्वाव वसिष्ठः” इति च्छन्दोगश्रुतेर्वसिष्ठत्वम् ' एवमाकारो
ग्रन्थोऽपेक्षितः ।

---

१ क. ग. घ. ˚त्व ए˚ ।

६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

ख० १] इत्यादिकाः । तत्र स्तोत्रिये तृचे तदनुरूपे च तृचान्तरेण षट्संख्याका ऋचः ।
“इन्द्रस्य नु वीर्याणि” [ऋ० सं० म० १ सू० ३२ ऋ० १ ] इति सूक्तं पञ्चद-
शर्चम् । “त्वे ह यत्पितरः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १८ ऋ० १ ] इत्येतस्मि-
न्पञ्चविंशत्यूचे दशर्चोऽपठनीयाः । “यस्तिग्मशृङ्गः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १९
ऋ० १ ] इति सूक्तमेकादशर्चम् । “उग्रो जज्ञे” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २०
ऋ० १ ] इति सूक्तं दशर्चम् । “उदु ब्रह्माण्य्” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २४
ऋ० १ ] इति सूक्तं षडृचम् । आ ते मह इत्यादीनि पञ्च सूक्तानि । तेषु प्रथ-
मम् “आ ते महः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २५ ऋ० १ ] इति सूक्तं षड्-
ऋचम् । “न सोमः” ऋ० सं० म० ७ सू० २६ ऋ० १ ] इति द्वितीयं
पञ्चर्चम् । “इन्द्रं नरः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २७ ऋ० १ ] इति तृतीयमपि
पञ्चर्चम् । “ब्रह्माणः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २८ ऋ० १ ] इत्येतच्चतुर्थमपि
पञ्चर्चम् । “अयं सोमः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २९ ऋ० १ ] इत्येतत्पञ्चम-
मपि पञ्चर्चम् । “आ न इन्द्रो दूरात्” [ ऋ० सं० म० ४ सू० २० ऋ० १ ]
इति सूक्तमेकादशर्चम् । तदेतत्संपातसूक्तमिति नाम्ना व्यवह्रियते । “इत्था हि सोमः”
[ ऋ० सं० म० १ सू० ८० ऋ० १ ] इत्येषा पङ्क्तिच्छन्दस्कैका, तस्याः पङ्क्तेः
प्राचीनं सर्वमृचां शतं संपद्यते । एतस्मिन्दक्षिणे पक्षे पूर्वोक्तभूलोकाग्निवाग्रथंतरवसिष्ठ-
शतसंख्यारूपाणि यानि तानि षट्संख्याकानि वीर्याणि भवन्ति । “आ नः”
इत्यादिसूक्तगतक्संपात एव सम्यक्प्राप्तिहेतुरेव । अतोऽयं कामानामितः प्राप्त्यर्थं
भूलोके प्रतिष्ठितार्थमन्नाद्यप्राप्त्यर्थं च । तच्छतं संपद्यते तस्माच्छतस्योपरि “इत्था हि
सोमः” इत्यादिका पङ्क्तिः पठनीया ।

तत ऊर्ध्वं “ता अस्य” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६३ ऋ० ३ ] इत्येता-
मृचं विधत्ते—

अथात उत्तरः पक्षः सोऽसौ लोकः सोऽसावादित्यस्तन्मन-
स्तद्बृहतस भरद्वाजस्तच्छतं तानि षड्वीर्याणि भवन्ति संपात
एव कामानाभ्याप्त्यै प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः, इति ।

य उत्तरः सोऽसौ द्युलोकस्वरूपः । भूलोकरूपा(प)दक्षिणपक्षौन्तर्भा(र्भा)-
वित्वात् । [तथा स] आदित्यस्य द्युलोकवादि(सि)त्वात्तद्रूप[:।] स्य(स) च [मनोरूपः।]
यद(द्य)पि मनसश्चन्द्रमा देवता तथाऽपि चन्द्रादित्ययोरभेद[स्य] *विवक्षितत्वादित्य-

---

* एतदादिमनोरूपत्वमित्यन्तग्रन्थस्थाने “विवक्षितत्वान्मनोरूपत्वम्” इति ग्रन्थोऽपेक्षितः ।

---

१ क. ग. घ. ॰शर्चः प॰ । २ क. ख. ग. पङ्क्त॰ । ३ क. ख. ग. पङ्क्त॰ । ४ क. ग. घ. ॰क्षावन्त॰ ।

अध्या० ४ ख० २ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । ६३

१डादिमनोरूपारूपत्तमनोरूपत्वम् । [ तच्च बृहत् । ] “मनो वै बृहत्” इति श्रुतेः । [ तस्य च ] बृहत्सामानन्तरं “भरद्वाजो बृहत्यः(त्)” इति श्रुतेर्भरद्वाजरूपत्वम् । तदुत्तरपक्षस्वरूपमृचां शतं संपद्यते । तच्च शतं पञ्चमे “त्वामिद्धि ” [ ऐ० आ० ५ अ० २ ख० १ ] इत्यादिना शौनक उदाजहार । “त्वामिद्धि हवामहे” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] “त्वं ह्येहि चेरवे” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० ७ ] इत्यनयोस्तृचयोः षैड्ऋचः । “तमु ष्टुहि” इत्येतत्पञ्चदशर्चं सूक्तम् । *तच्चत्वमित्यादिसूक्तानि । “सुते” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २३ ऋ० १ ] इत्येतत्प्रथमं दशर्चम् । “वृषा मदः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २४ ऋ० १ ] इत्येतद्द्वितीयमपि सूक्तं [दशर्चम् । “या त ऊतिरवमा”] [ ऋ० सं० म० ६ सू० २५ ऋ० १ इति ] नवर्चम् । “अभूरेकः” इत्यादीन्यष्टौ सूक्तानि । तेषु “अभूरेकः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १ ] इति प्रथमं सूक्तम् । “अपूर्व्या पुरुतमानि” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३२ ऋ० १ ] इति द्वितीयम् । “य ओजिष्ठः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३३ ऋ० १ ] इति तृतीयम् । “सं च त्वा” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३४ ऋ० १ ] इति चतुर्थम् । “कदा भुवन्” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३५ ऋ० १ ] इति पञ्चमम् । “सत्रा मदासः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३६ ऋ० १ ] इति षष्ठम् । “अर्वाग्रथः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३७ ऋ० १ ] इति सप्तमम् । “अपात्” [ऋ० सं० म० ६ सू० ३७ऋ० १ ] इत्यष्टमम् । तान्येतान्यष्टौ सूक्तानि । तान्येतान्यपि प्रत्येकं पञ्चर्चामि । “कथा महाम्” [ऋ० सं० म० ४ सू० २३ ऋ० १ ] इत्येतत्सूक्तमेकादशर्चं तच्च संपातशब्देन व्यवह्रियते । “इन्द्रो मदाय” [ ऋ० सं० म० १ सू० ८१ ऋ० १ ] इत्येका पङ्क्तिच्छन्दस्का । तस्याः पङ्क्तेः प्राचीना ऋचो यद्यप्येकाधिकशतसंख्याकास्तथाऽपि तत्र न(श)तस्य विद्यमानत्वात्तच्छतमित्युच्यते । तानि षड्वीर्याणीत्यादिकं पूर्ववत् ।

दक्षिणोत्तरपक्षयोर्न्यूनातिरिक्तभावं प्रशंसति—

ता ऊनातिरिक्तौ भवतो वृषा वै बृहद्योषा रथंतर-
मतिरिक्तं वै पुंसो न्यूनं स्त्रियै तस्मात् , इति ।

एकयर्चा न्यूनो दक्षिणः पक्षः । उत्तरस्त्वेकयर्चाऽतिरिक्तः । तस्योत्तरस्य बृहद्रूपता बृहतश्चै पुंरूपत्वेनाङ्गाधिक्यं युक्तम् । दक्षिणस्याऽऽर्धत्वाद्रथंतरत्वं तस्य स्त्रीरूपत्वान्न्यूनारङ्गत्त्वं युक्तम् । तस्मादुभौ पक्षौ न्यूनातिरिक्तौ कर्तव्यौ ।

---

* “ सुत इत्यादीनि त्रीणि सूक्तानि ” इत्यपेक्षितो ग्रन्थः ।

---

१ ख. ग. 'डारादि' । २ ख. ग. 'रूप' । ३ क. 'नयोः ष' । ४ क. ख. ग. षळृचं । ५ क. °श्च पुरुषाधिक्यत्वे' । ग. °श्च पुरुधिक्यत्वे' । ६ क. ग. 'धन्तत्वा' ।

६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

प्रकारान्तरेण न्यूनाधिकभावं प्रशंसति—
ऊनातिरिक्तौ भवतोऽथो एकेन ह वै पुत्रेण
सुपर्णस्योत्तरः पक्षो ज्यायांस्तस्मादे-
कयर्चोत्तरः पक्षो भूयान्भवति, इति ।

लोके पक्षिण उत्तरपक्ष एकं पत्रमधिकं भवति, अतोऽत्राप्युत्तरः पक्ष एकयर्चाऽधिकः कर्तव्यः ।

"ता अस्य" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येवं विधत्ते—
अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः
प्राणेन पर्वाणि संदधाति , इति ।

पक्षानन्तरं पुच्छभागस्यापेक्षितत्वात्पुच्छं विधत्ते—
अथातः पुच्छं ता एकविंशतिर्द्विपदा भवन्त्येकविंश-
तिर्हीमानि प्रत्यञ्चि सुपर्णस्य पत्राणि भवन्ति, इति ।

याः पुच्छभागरूपा ऋचस्ताः प्रत्येकं पादद्वयोपेता मिलित्वैकविंशतिसंख्याकाः । ताश्च पञ्चमे शौनकेन "इमा नुक्रम्" [ ऐ० आ० ५ अ० २ ख० २ ] इत्यादिनादाहृताः । "इमा नुक्रम्" [ ऋ० सं० म० १० सू० १५७ ऋ० १ ] इत्यस्मिन्सूक्ते पञ्चर्चः । "आ याहि वनसा सह" [ ऋ० सं० म० १ सू० १७२ ऋ० १ ] इत्यस्मिन्सूक्ते चतस्रः । ता एता नवसंख्याका द्विपदाः शाकल्यसंहितायामाम्नाताः । प्र व इन्द्रायेत्यादिका नवसंख्याका द्विपदाः शाखान्तरगताः । [ "एष ब्रह्मा" इति तिस्रः ] इत्येवमेकविंशतिः । लोकेऽपि पक्षिणः पुच्छे प्रत्यङ्मुखानि पत्राण्येकविंशतिर्भवन्ति, तस्मात्तावतीर्ऋचः शंसेत् ।

प्रकारान्तरेण संख्यां प्रशंसति—
अथो एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा
प्रतिष्ठा पुच्छं वयसाम् , इति ।

सामवेदप्रसिद्धास्त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशैकविंशनामका ये स्तोमा अग्निष्टोमनिष्पादकास्तेषां मध्य एकविंश एव प्रतिष्ठा समाप्तिहेतुः । पक्षिणां च पुच्छं प्रतिष्ठा, उत्पन्न(त न)वृक्षारोहणस्थित्याद्यावुपयुक्तत्वात् । अतः पुच्छस्यैकविंशतिसंख्या युक्ता ।

अत ऊर्ध्वम् "आधूर्वस्मै" [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३४ ऋ० ४ ] इत्येतामन्यां द्विपदां विधत्ते—
द्वाविंशीं शंसति प्रतिष्ठयोरैव तद्रूपं क्रियते तस्मा-

---

१ क. पक्ष्युत्त' ।

अध्या० ४ ख० २(१८)] ऐतरेयारण्यकम्। ६५

त्सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेनैव
मतिष्ठायोत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छम् , इति ।

अत्र द्वाविंशत्याः शंसनेन विंशतेरुपरि ये द्वे ऋचौ तदेतत्प्रतिष्ठयोः पादयोरेव रूपं क्रियते द्वित्वसंख्यायाः समानत्वात्। तस्मादेव पुच्छस्य प्रतिष्ठाहेतुत्वम् । तस्मात्सर्वेऽपि पक्षिणः पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति भूमौ वृक्षादौ वा पुच्छं पृष्ठत आधारं कृत्वा स्थैर्येणावतिष्ठन्ते । तथा पुच्छेनैव भूमाववस्थितेन प्रतिष्ठाय सकृत्स्थैर्येण स्थित्वा पश्चात्प्रबलेनोत्साहेनोत्पतन्ति । यस्मात्पुच्छं प्रतिष्ठा तस्मादेतद्युक्तम् ।

पुनरपि द्वाविंशतिसंख्यां प्रकारान्तरेण प्रशंसति—

स एष द्वाभ्यां दशिनीभ्यां विराड्भ्यामनयोर्द्वाविंशयोर्द्विपदयोरयं पुरुषः प्रतिष्ठितस्तस्य यत्सुपर्णरूपं तदस्य कापानामभ्याप्त्या अथ यत्पुरुषरूपं तदस्य श्रियै यशसेऽन्नाद्यायापचित्यै, इति ।

द्वाविंशतिसंख्याकानामृचां मध्ये द्वे अवसानगते ऋचौ परिशेष्य ततः पूर्वभाविनी या ऋचां विंशतिस्तस्या द्वे दशिन्यौ दश संख्योपेतसमूहावत एव तयोर्विराट्त्वम् । द्वाभ्यां [दशिनीभ्यां] स एष शस्त्ररूपः सुपर्णः प्रतिष्ठित इत्यन्वयः । ये तूत्तरापूरिके द्वे ऋचौ द्विपदारूपे तयोर्ऋचोरयं पुरुषो द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठितः । तथा सति तस्य शस्त्रस्य दशकद्वयात्मकं यत्सुपर्णरूपं तदस्य यजमानस्य कापानामभितः प्राप्त्यै संपद्यते । अनन्तरमृग्द्वयात्मकं यत्पुरुषरूपमुक्तं तदस्य यजमानस्य श्रीयशोन्नाद्यपूजार्थं संपद्यते ।

यथोक्तद्वाविंशतेरूर्ध्वमुभयतः सूदोहसां चेष्टितं "यद्वावान पुरुतमम्" [ ऋ० सं० म० १० सू० ७४ ऋ० ६ ] इति धाय्यां [च?] विधत्ते—

अथ सूददोहा अथ धाय्याऽथ सूददोहा वृषा वै सूददोहा
योषा धाय्या तदुभयतः सूददोहसा धाय्यां परिशंसति
तस्माद्द्वयो रेतः सिक्तं सदेकतामेवाप्येति योषामेवाभ्यत
आजाना हि योषाऽतः प्रजाना तस्मादेनामत्र शंसति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १८ )

उभयतः पठितायाः सूददोहस आधिक्यात्पुरुषत्वम् । मध्ये पठिताया यद्वावानेति धाय्याया अल्पत्वेन स्त्रीरूपत्वम् । तस्मान्मिथुनसिद्धयर्थमुभयथा(तः) सूददो-

---

१ क. ˚यया सू ˚ ।
९

६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके—

हसा युक्तां धाय्यां परिशंसेत् । पुरुषपरिष्वक्तयोषित्प्रभूतसूददोहसा सह धाय्या संयोजिता, तस्मादेव लोकेऽपि द्वयोः स्त्रीपुरुषयोः संबन्धि रेतो गर्भाशये निषिक्तं सदैकत्वमेवाभिलक्ष्य तन्मिलितमेवावतिष्ठते न पुरुषशरीरः (?) । हि यस्मात्कारणादियं योषाऽऽजानाना(षाऽऽजाना), अस्मान्मिलिताद्रेतोद्वयात्साकल्येन शरीरो व्यवतिष्ठते यस्यां योषायों सेयमतः प्र(त आ)जाना । अथवा विवक्ष्यते—“तद्यथा(दा) स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० १] इति । अतः कारणादियं योषा प्रजानाना(प्रजाना) । प्रकृष्टो जातः(नः?) पुत्रपौत्रोत्पादनं यस्याः सा प्रजाना । यस्मादेवं धाय्या प्रशस्ता तस्मादेतां धाय्यामस्मिन्विजवभागे पठेत् । पक्षमूला ऋचो विजवा विवक्षिताः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १८ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( ऊनविंशः )

अथ तस्य पक्षिणोऽन्नरूपा अशीतयो वक्तव्यास्तत्रैकाऽशीतिः —

[*गायत्रीं तृचाशीतिं शंसत्ययं वै लोको गायत्री तृचाशीतिर्यदेवास्मिँल्लोके यशो यन्महो यन्मिथुनं यदन्नाद्यं याऽपचितिस्तदश्रवै तदामवानि तदवरुणधै तन्मेऽसदिति, इति ।
गायत्री तृचाशीतिरयमेव लोकोऽतो यदस्मिँल्लोके] यशः कीर्तिर्यच्च महः पूजा यच्च मिथुनं भार्यासंबन्धि यच्चान्नाद्यं भक्ष्यभोज्यादिकं याऽपचितिः पूजा । वेदशास्त्रप्रयुक्ता पूजा महःशब्देन पूर्वमुक्ता । तेजो वा तत्रोक्तमत्र तु धनधान्यादिसमृद्धिरूपा पूजोच्यते । तद्यशःप्रभृतिकमपचित्यन्तं सर्वमश्रवै प्राप्त(व्याप्र)वानि । पुत्रपौत्रादिषु तत्संपदधीनत्वं व्याप्तत्वम् । तत्सिद्धयर्थमादौ तद्यशःप्रभृतिकमामवानि संपादयामि । संपादितं तत्सर्वं +तदवरुणधै स्वाधीनं करवाणि । तच्च स्वाधीनं मे मदीयगृहेष्वसत्, अस्तु¹ । तदानीमित्यभिप्रेत्य गायत्रीं तृचाशीतिं पठेत् । “ ता अस्य ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येतामृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः
[*प्राणेनेमं लोकं संतनोति, इति ।

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतं मूलं मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्य तदतिरिक्तं च प्रकल्प्यात्र निवेशितम् ।
+ तच्छब्दोऽयमधिकः । * एतच्चिह्नान्तर्गतं मूलं मूलपुस्तकेभ्य उद्धृतं तदतिरिक्तं कल्पितम् ।
१ ख. ग. घ. 'स्तु । दानित्वित्य' ।

अध्या० ४ ख० ३ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । ६७

बृहतीछन्दस्कां तृचाशीतिं विधत्ते—

बार्हतीं तृचाशीतिं शंसत्यन्तरिक्षलोको वै बार्हती
तृचाशीतिर्यदेवान्तरिक्षलोके यशो यन्महो यन्मि-
थुनं यदन्नाद्यं याऽपचितिस्तदश्नवै तदाप्नवानि
तदवरुणधै तन्मेऽसदित्यथ सूददोहाः प्राणो वै
सूददोहाः] प्राणेनान्तरिक्षलोकं संतनोति, इति ।

सेयं बार्हती तृचाशीतिः “मा चिदन्यः” ( ऐ० आ० ५ अ० २ ख० ४ )
इत्यादिः पञ्चमे शौनकेनोदाहृता । द्वितीयत्वादस्या अन्तरिक्षरूपत्वम् । अन्यत्पूर्व-
व्याख्येयम् ।

उष्णिग्छन्दस्कां तृचाशीतिं विधत्ते—

औष्णिहीं तृचाशीतिं शंसत्यसौ वै लोको द्यौरौष्णिही
तृचाशीतिर्यदेवामुष्मिंल्लोके यशो यन्महो यन्मिथुनं यद-
न्नाद्यं याऽपचितिर्यद्देवानां दैवं तदश्नवै तदाप्नवानि
तदवरुणधै तन्मेऽसदित्यथ सूददोहाः प्राणो वै सूद-
दोहाः प्राणेनामुं लोकं संतनोति संतनोति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये
तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १९ )

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

सेयमौष्णिही पञ्चमे—“य इन्द्र सोमपातमः” [ ऐ० आ० ५ अ० २ ख० ५ ]
इत्यादिनोदाहृता । अस्या उपरितनत्वादुद्युलोकरूपत्वम् । यद्यपि प्रायेण वेदेष्वयं
लोकोऽसौ लोक इति भूलो[कद्युलो]कावेवाभिधीयेते तथाऽपि द्यौरित्यभिधानं विस्पष्टा-
र्थम् । देवानामिन्द्रादीनां दैवं पूज्यं ब्रह्म । तथा च श्वेताश्वतरा आमनन्ति—“तमी-
श्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम्” इति । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १९ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

अथ प्रथमारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमः खण्डः । (विंशः)

चतुर्थे शस्त्रपक्षिणो ग्रीवास्यभाग उक्तः । अन्ते तृचाशीतयोऽन्नरूपा अभिहिताः । तस्यान्नस्य धारणार्थमुदरं वक्तव्यमतस्तद्रूपं वशानामकं शस्त्रभागं विधत्ते—

वशं शंसति वशे म इदं सर्वमसदिति, [ इति । ]

यदिदं स्थावरजङ्गमस्वरूपं जगदस्ति तत्सर्वं मे वशे भूयादित्यभिप्रेत्य वशाख्यं शस्त्रभागं *पाठं पठेत् । स च भागः “त्वाऽवतः पुरूवसो” [ ऐ० आ० ५ अ० २ ख० ५ ] इत्यादिना पञ्चमे स्पष्टमुदाहृतः । वशानामकेन महर्षिणा दृष्टत्वात्तदेतत्सूक्तं वशमित्युच्यते ।

तत्सूक्तगतामृक्संख्यां प्रशंसति—
ता एकविंशतिर्भवन्त्येकविंशतिर्हि ता अन्तरुदरे विकृतयः, इति ।

“त्वाऽवतः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ४६ ऋ० १ ] इत्यारभ्य “सनितः सुसनितः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ४६ ऋ० २० ] इत्यन्ता विंशतिः । ततः सूददोहा एकेत्येवमेकविंशतिर्द्रष्टव्या । हि यस्मादुदरमध्ये विद्यमानाः क्लोमैप्लीहाद्यवयवरूपा विकृतय एकविंशतिसंख्याकास्तस्माद्वशभागे संख्या प्रशस्ता । ते चावयवास्तत्र तत्रानुवर्तमानप्रकरणादौ द्रष्टव्याः ।

प्रकारान्तरेण संख्यां प्रशंसति—
अथो एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठोदरमन्नाद्यानाम्, इति ।

त्रिवृदादिस्तोमानां मध्य एकविंशस्तोमस्य प्रतिष्ठात्वं पूर्वत्रोक्तम् । उदरस्य स्वन्नाधारत्वं प्रसिद्धम् ।

तास्वृक्षु विद्यमानं परस्परविलक्षणच्छन्दस्त्वं प्रशंसति—
ता विच्छन्दसो भवन्ति विश्रुद्रमिव वा अन्त-
स्त्यमणीय इव च स्थवीय इव च, इति ।

“त्वाऽवतः” [ऋ० सं० म० ८ सू० ४६ ऋ० १] इत्यादिको ऋचो वशनाम्ना विहिताः परस्परविलक्षणच्छन्दोयुक्ताः । एतच्चानुक्रमणिकायां विस्पष्टमुक्तम्—“त्वाऽवतस्त्रयस्त्रिंशद्दशारुया आद्या पादनिचृत्” इत्यारभ्य “पञ्चम्यादिककुप्प्रगाथगायत्री-

---

* अत्र पाठशब्दोऽधिक इव भाति ।

---

१ क. ख. घ. 'मकैः शस्त्रैर्भागं । २ क. 'माना या लोम' । ख. ग. घ. ᵒमाना या क्लो' ।
३ ख. ग. घ. 'मग्नीवाद्य' । ४ ख. ग. घ. तत्र यमुर्वर्तं' । ५ क. ख. ग. घ. 'का या ऋ' ।

अध्या० ५ ख० १(२०)] ऐतरेयारण्यकम् । ६९

बृहत्यनुष्टुप्सतो बृहती गायत्री" इत्यादि। तदेतन्नानाछन्दस्त्वमुदररूपस्य वशस्य योग्यम्।
लोकेऽप्यन्तस्त्यमुदरमध्यवर्ति क्लोमप्लीहादिकं^१ विक्षुद्रमिव वै विविधत्वेनाल्पमेवा-
ल्पत्वेन दृश्यते। एकस्मादितरदल्पं ततोऽप्यन्यदल्पमित्येवं विविधं क्षुद्रत्वम्। तदेवा-
णीय इत्यादिनोदाह्रियते। द्विविधमात्रं(त्रं) स्थूलं सूक्ष्मं च तस्मादुभयातिशयेन स्थूलं
हृदयमत्र। एवं क्लोमप्लीहादिषु यथायोग्यं द्रष्टव्यम्।

शंसने प्रकारविशेषं विधत्ते—

ताः प्रणवं छन्दस्कारं यथोपपादं शंसति यथोपपादामिव
वा अन्तस्त्यं ह्रसीय इव च द्राघीय इव च, इति।

या ऋचः—"त्वाऽवतः" [ऋ० सं० म० ८ सू० ४६ ऋ० १] इत्यादिकाः
सन्ति तासां शंसनकाले प्रणवं प्रणुत्य पुनः पुनः प्रणवमुच्चार्य च्छन्दस्कारं तत्तच्छन्दो
यथा न विपर्येति तथा तत्र कृत्वा यथोपपादमुक्तनियगमनतिक्रम्य यथा शंसनमुप-
पद्यते तथा शंसेत्। एतदर्थमेव संदिग्धामृचं विभज्य शौनको दर्शयति—"ददी-
रेक्ण इति द्विपदा नूनमथेत्येकपदा" [ऐ० आ० ५ अ० २ ख० १] इति।
तत्र शंसनप्रकार आश्वलायनेनोदाहृतः—"पच्छो द्विपदा उपसंतनुयादेकपदाः"
इति। अयमर्थः—या ऋचो द्विपदाः सन्ति ताः पच्छः शंसनीयाः, प्रथमपादं पठित्वा
ततोऽवसाय पश्चाद्वितीयं पादं^२ पठित्वाऽन्ते प्रणवं कुर्यात्। या एकपदाः सन्ति ताः
पुरस्तादुपरिष्टाच्च प्रणवाभ्यां संतनुयात्। मध्ये च नावस्येती(दी)दृशं शंसनं यथोपपा-
दमित्युच्यते। अन्तस्त्यमुरो मध्येऽवस्थितमप्यत्र क्लोमप्लीहादिकं यथोपपन्नं भवति
तथैवावतिष्ठते। किंचिदङ्गमतिह्रस्वमिवान्यदङ्गमतिदीर्घमिव स्थितं तस्मात्तत्सादृश्याय
न्यूनाधिकच्छन्दांसि यथा तथा शंसेत्।

ता अस्येत्येतामृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः
प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति।

वशाभागस्य शंसनादूर्ध्वं "ता अस्य" [ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३]
इत्यस्या ऋचः परित्यागं विधत्ते—

तामत्रोत्सृजति द्वादशकृत्वः शस्त्वा द्वादश-
विधा वा इमे प्राणाः सप्त शीर्षण्या द्वौ
स्तन्यौ त्रयोऽवाञ्चोऽत्र वै प्राणा आप्यन्तेऽत्र
संस्क्रियन्ते तस्मादेनामत्रोत्सृजति, इति।

---

१ क. ˚त्ति यत्क्लोम˚। २ ग. घ. पादमवसायान्ते।

७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

तां सूददोहसं द्वादशवारं पठित्वा तत ऊर्ध्वमत्र वशाशंसनस्थाने परित्यजेत् । न
त्वित ऊर्ध्वमूरुभागस्थाने तां सूददोहसं पठेत् । शस्त्रपक्षिणः पूर्वोक्ता एकादशावयवा
आत्मा ग्रीवा शिरो विजबौ द्वौ पक्षौ पुच्छं तृचाशीतिरूपाणि त्रीण्यन्नानि वशाख्य-
मुदरं चेति, तत्र सर्वत्र सूददोहाः सकृत्पठिता पुच्छे तु धाय्यायाः पुरस्तादुपरिष्टाच्च
द्विः पठिता, एवं द्वादशावृत्तिः । शरीरगता इमे प्राणाश्च छिद्रभेदेन द्वादशविधाः ।
शिरसि सप्त छिद्राणि, स्तनयोर्द्वे छिद्रे, नाभ्यां पायुगुदयोश्च त्रीणि । एतेषु द्वादशसु
च्छिद्रेष्वेव सर्वे प्राणाः प्राप्यन्ते । अत एव मन्त्रात्मना ते प्राणाः संस्क्रियन्ते । यस्मा-
द्द्वादशविधप्राणसाम्यमत्र समाप्तं तस्मादेनामूर्ध्वमत्र परित्यजेत् । न तूपरितन
ऊरुभागे पठेत् ।

उदरभागमुक्त्वा शस्त्रपक्षिण ऊरुभागं विधत्ते—

इन्द्राग्नी युवं सु न इत्यैन्द्राग्ना ऊरू उर्वष्ठीवे प्रतिष्ठे, इति ।

‘‘इन्द्राग्नी युवम्’’ इत्यादिसूक्तं द्वादशर्चं तच्च शस्त्रपक्षिण ऊरुत्वेन पठनीयम् ।
अस्मिन्सूक्ते याविन्द्राग्नी प्रतीयेते तयोः संबन्धिनौ पक्षिण ऊरू । ‘‘इन्द्राग्नी वै देवा-
नामोजिष्ठौ बलिष्ठौ’’ [ तै० ब्रा० का० ३ प्र० ८ अ० ७ ] इति तयोः प्रवलत्व-
श्रवणादूर्वोश्च गमनादिव्यवहारहेतुत्वेन प्रबलत्वात् ।

[एतत्सूक्तगतानामृचां षट्पदत्वं प्रशंसति—]

ताः षट्पदा भवन्ति प्रतिष्ठाया एव द्विप्रतिष्ठो
वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्वि-
प्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति, इति ।

अस्मिन्सूक्ते द्वितीयस्या अन्तिमायाश्च विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वाद्या अवशिष्टा दशर्चः
सन्ति ताः प्रत्येकं षट्पदा भवन्ति । तच्च प्रतिष्ठार्थमेव संपद्यते । तत्कथमिति तदु-
च्यते—लोके मनुष्यः पादद्वयेन भूमौ प्रतिष्ठति । पशवस्तु चतुष्पादा वर्तन्ते । एवं
सत्यत्रापि तत्तेन पादषट्कपाठेन पादद्वयोपेतं यजमानं चतुष्पात्सु प्रतिष्ठितं करोति ।

द्वितीयायां—‘‘न हि वां ववृयामहे’’ [ ऋ० सं० म० ८ सू० ४० ऋ० २ ]
इत्येतस्यामृचि विशेषं विधत्ते*—

द्वितीया सप्तपदा भवति तां गायत्रीं चानुष्टुभं च करोति
ब्रह्म वै गायत्री वागनुष्टुब्ब्रह्मणैव तद्वाचं संदधाति, इति ।

---

इन्द्राग्नी युवं सु०—ऋ० सं० म० ८ सू० ४० ऋ० १ ।

---

* क. ख. पुस्तकयोरेतदग्रे—‘‘एकस्मिन्पादेऽवसायोत्तरस्मिन्पादे प्रणवप्रयोगः पादशं-
सनम् । इत्यधिकम् ।

अध्या० ५ ख० २ (२१)] ऐतरेयारण्यकम् । ७१

द्वितीयास्या ऋचः संबन्धिभिः सप्तभिः पादैर्गायत्रीं कृत्वा शंसेत् । पादद्वयेऽवसाय तृतीयपादे प्रणवो गायत्रीकरणम् । अवशिष्टेन पादचतुष्टयेनानुष्टुभं कृत्वा शंसेत् । पादद्वयेऽवसाय चतुर्थपादे प्रणवप्रयोगोऽनुष्टुप्करणम् । तत्र या त्वत्र निष्पाद्या गायत्री सा ब्रह्मैव “तत्सवितुर्वरेण्यम्”— [ऋ० सं० म० ३ सू० ६२ ऋ० १०] इत्यनया गायत्र्या परब्रह्मणः प्रतिपादितत्वात् । या तु पादचतुष्टयसंपन्नाऽनुष्टुप्सा वाग्रूपा वाग्विशेषाणां मध्ये प्रशस्तत्वात् । गायत्र्यनुष्टुभोः संपादनेन परब्रह्मणैव सह वाग्देवता संयोजिता भवति ।

[*अन्तिमाया विशेषं विधत्ते—
त्रिष्टुभमन्ततः शंसति वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्येणैव तत्पशून्परिगच्छति तस्मात्पशवो वीर्यमनूपतिष्ठन्त ईर्यतां चैत्राभ्युत्थानं च, इति ॥ ]

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( २० )

अन्ततः सूक्तस्यावसाने या त्रिष्टुप्छन्दस्काऽऽम्नाता तां त्रिष्टुभः समयनैव शंसेत् । [+तदेव त्रिष्टुप्समयः । १) त्रिष्टुभो वीर्यहेतुत्वाद्वीर्यरूपत्वं तत्तेन त्रिष्टुप्संशसनेनायं पुरुषः स्वसामर्थ्येनैव पशून्परितः प्राप्नोति । यस्मादेवं तस्माल्लोके पशवो वीर्यमनूपतिष्ठन्ते वाक्पारुष्येण दण्डपारुष्येण वा गोपालवीर्यमवधार्य प्रत्याव्रजन्ति । तथा तद्वीर्यवशादीर्यतां च शयनादभ्युत्थानं च प्राप्नुवन्त्ये(*व न) वेति शेषः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( २० )

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( एकविंशः )

[ अथ शस्त्रपक्षिणोऽन्यावयवविधानार्थं सूक्तान्तरविधानार्थं च खण्डान्तरारम्भः । ]
तस्य चैवाऽऽरम्भे सूक्तान्तरं विधत्ते—
प्र वो महे मन्दमानायान्धस इत्यैन्द्रे निष्केवल्ये

---

प्र वो महे०—ऋ० सं० म० १० सू० ९० ऋ० १ ।

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलातिरिक्तो ग्रन्थः प्रकल्प्य मूलग्रन्थश्च मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यात्र निवेशितः । + एतच्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थोऽधिकः । * एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकम् । अथवा वाशब्दस्थाने एवशब्दं पठित्वा योज्यम् ।

---

१ ख. ग. घ. ‘त् । को नाम गा’ ।

७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके--

निविदं दधाति प्रत्यक्षाद्ध्येव तदात्मन्वीर्यं धत्ते, इति ।
“प्र वो महे” इत्यादिकं सप्तर्चं सूक्तं तत्रेन्द्र एव नामै[?] तदाद्यादि[?] निष्के-
वल्यशस्त्रं प(पा)ठ्यम् । तत्रेदानीं निवित्संज्ञकं तदवशेषज्ञानं (?) प्रक्षिपेत् । इन्द्रो देवः
सोम पिन्वमान इत्यादिकं निवित्पदजातं निवित्संज्ञके संघे पठितम् । सूक्तगतासु सप्त-
स्वृक्षु चतस्रः पठित्वा तिस्रोऽवशेष्य मध्ये निविदं दध्यात्तत्तेन निवित्प्रक्षेपेण प्रत्य-
क्षाद्ध्येव मुख्यमेव वीर्यमत्र शस्त्ररूपे पक्षिणि संपादयति ।

तत्सूतगतानामृचां छन्दोद्वयं दर्शयति—
तास्त्रिष्टुब्जगत्यो भवन्ति, इति ।
आदौ पञ्च त्रिष्टुभ उत्तरे द्वे जगत्यौ । यद्वा प्रथमा सप्तमी चोभे जगत्याववशि-
ष्टास्त्रिष्टुभः । तदाहानुक्रमणिकाकारः—“प्र वो महे सप्त द्विजगत्याद्यन्तम्” इति ।
सप्तसु च्छन्दोद्वयविशिष्टास्वृक्षु निवित्प्रक्षेपं प्रश्नोत्तराभ्यां विशदयति —
तदाहुरथ कस्मात्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधातीति न ह वा
एतस्याह एकं छन्दो निविदं दाधार न विव्या-
चेति तस्मात्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधाति, इति ।
[ *प्रकृतस्याह्नो निविद्वैशिष्ट्यं त्रिधा विधत्ते—
तदेतदहस्त्रिनिवित्कं विद्यादृशो निविद्वालखिल्या निवित्रि-
न्निविदेव निविदेवमेतत्रिनिवित्कं विद्यात्, इति ।
सूक्तान्तरशंसनं विधत्ते —
अथ सूक्ते वनेन वायो न्यधायि चाकन्यो
जात एव प्रथमो मनस्वानिति , इति ।
शंसने फलविशेषं दर्शयति —
तयोरस्त्यन्ने समस्य यदसन्मनीषा इत्यान्नाद्यस्यावरुद्धयै, इति ।
अन्यासामृचां शंसनं सफलं विधत्ते —]

अथाऽऽवपनमेते अन्तरेणैन्द्रीणां दशतीनां त्रिष्टुब्जग-
तीनां संपन्नानां यावतीरावपन्ते तावन्त्यूर्ध्वमायुषो
वर्षाणि जीवन्त्येतेन हैवाऽऽवपनेनाऽऽयुराप्यते, इति ।

---

वनेन वा०—ऋ० सं० म० १० सू० २९ ऋ० १ । यो जातः प्रथमः०-
ऋ० सं० म० २ सू० १९ ऋ० २ ।
* एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलातिरिक्तो ग्रन्थः प्रकल्प्य मूलग्रन्थश्च मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यात्र निवेशितः
१ ख. ग. घ. ˚मकं त˚ ।

अध्या०१ख०२(२१)] ऐतरेयारण्यकम् । ७३

अथ पूर्वयोः सूक्तयोरेकस्य शंसनानन्तरमेते अन्तरेणैतयोः “ वनेन वा ” [ ऋ० सं० म० १० सू० २९ ऋ० १ ] “यो जातः” [ ऋ० सं० म० २ सू० १२ ऋ० १ ] इति सूक्तयोर्मध्ये कासांचिदिन्द्रदेवताकानां त्रिष्टुब्जगत्याख्य-च्छन्दोद्वययुक्तानां स्वबुद्धिकौशलेन बृहतीत्वमापादितानामृचां मध्ये यावतीर्ऋच आवपेत्तावन्ति वर्षाणि कृप्ताच्छतसंवत्सरादायुष ऊर्ध्वं यजमाना जीवन्ति । एतेन-गार्वापनेनैवावश्यमायुः प्राप्यते । अत्र बुद्धिकौशलेन त्रिष्टुभां जगतीनां कथं बृहतीत्व-संपत्तिवश(?) उच्यते । तिसृषु बृहतीषु चतुष्टये(?) संपादिते सति* ।

सजनीयसूक्तस्य शंसने फलविशेषं दर्शयति—

प्रजां मे पशवोऽर्जयन्नित्येव सजनीयमनु शंसति, इति ।

मदीयां पुत्रादिरूपां प्रजां गवाश्वादयः +पशवो मार्जयन्नित्यभिप्रेत्याऽऽवपनमनु सजनीयसूक्तं शंसेत् ।

अथ—“ त्यमू षु ” [ ऋ० सं० म० १० सू० १७८ ऋ० १ ] इत्येतत्सूक्तं तृचरूपं विधत्ते—

तार्क्ष्यं शंसति स्वस्त्ययनं वै तार्क्ष्यः स्वस्ति-
तायै स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते , इति ।

तार्क्ष्यो गरुडः स एवैष देवो यस्य “ त्यमू षु ” इत्यादिसूक्तस्य तत्सूक्तं तार्क्ष्यं शंसेत् । तस्मिन्सूक्ते प्रतिपाद्यो यस्तार्क्ष्यः सोऽयं स्वस्त्ययनं वै क्षेमप्राप्तिमेव संपादयतीति शेषः । अतस्तत्सूक्तं स्वस्तितायै संपद्यते यस्मात्तस्मादयं होता तत्तेन शंसनेन स्वस्त्ययनमेव क्षेमप्राप्तिमेव कुरुते ।

तत ऊर्ध्वम्—“इन्द्रो विश्वं विराजति” इति । तस्या एकपदाया ऋचः शंसनं विधत्ते—

एकपदां शंसत्येकधेदं सर्वमसानीत्यथो
सर्वां छन्दस्कृतिमाप्नवानीति, [इति] ।

एकेनैव प्रयत्नेनेदं सर्वमसानि प्राप्तव्यं फलमाप्नवानीत्यभिप्रेत्य तामेकपदां शंसति । अपि च सर्वां छन्दस्कृतिं सर्वेषामपि च्छन्दसां संपादनं प्राप्तवानीत्येतां शंसेत् । न ह्येकपदाया अर्वाचीनं किंचिच्छन्दोऽस्ति । उत्तरेषु तु द्विपदादिषु सर्वेष्वपि च्छन्दःस्वेकपद्दम् ।

---

* एतदग्रे त्रुटितं किंचित् । + पशवोऽर्जयन्नित्येव पाठोऽपेक्षितः ।

---

१ क. ख. 'के मसूक्तो प्र° ।

१०

७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

अथ—" इन्द्रं विश्वाः " [ ऋ० सं० म० १ सू० ११ ऋ० १ ] इत्यादिक-
मष्टचं सूक्तं प्रयोगप्रकारविशेषयुक्तं विधत्ते—

इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति पदानुषङ्गांस्ताः समानुषजति
सप्त वै शीर्षन्प्राणाः शीर्षन्नेव तत्प्राणान्दधात्यष्टमीं नानु-
षजति वागष्टमी नेन्मे वाक्प्राणैरनुषक्ताऽसदिति तस्मादु
सा वाक्समानायतना प्राणैः सत्यननुषक्ता, इति ।

" इन्द्रं विश्वाः " इत्यस्मिन्नष्टर्चे सूक्ते पादानां परस्परमनुषङ्गः कर्तव्यः । तत्र सूक्तस्य यः प्रथमोऽर्धर्चो यश्चान्तिमस्तावूभावर्धर्चौ यथाध्ययनमेव पठनीयौ न त्वनुषज-(ञ्ज)नीयौ । तयोर्मध्ये ये चतुर्दशार्धर्चास्तेष्वेकैकपादान्तरितत्वेन परस्परानुषङ्गः कर्तव्यः । तद्यथा—प्रथमायामृचि यस्तृतीयः पादस्तं द्वितीयस्यामृचि प्रथमपादेन संयोज्यैकोऽर्धर्चः कर्तव्यः । तथा प्रथमायामृचि यश्चतुर्थः पादः सोऽयं द्वितीयस्यामृचि द्वितीयपादेन संयोजनीयः । एतेनार्धर्चद्वयेनैका संपद्यते । अनेनैव प्रकारेण सूक्तस्याऽऽद्यन्तयोरर्धर्चयोर्मध्यगतास्ताः सप्तर्चः परस्परमनुषजेत् । शिरसि छिद्रगताः प्राणाः सप्तैव तेन सप्तानामनुषङ्गेण शिरस्येव प्राणान्संपादयति । अष्टमीशब्देन सूक्तस्य चरमोऽर्ध एको विवक्षितस्तस्यानुषङ्गो नास्ति । उपरितनपादस्य कतमस्याप्यभावात् । अत एव शौनकः पञ्चमे—" प्रथमायाः पूर्वमर्धर्चं शस्त्वा " [ ऐ० आ० ५ अ० ३ ख० १ ] इत्यादिना " प्रकृत्या शेषः " इत्यन्तेन ग्रन्थेन सूक्तगतयोराद्यन्तयोरर्धर्चयोर्यथापाठमभिधाय मध्यगतानामेव चतुर्दशानामर्धर्चानां पाद्व्यतिषङ्गमुक्तवान् । केनाभिप्रायेणाष्टम्या व्यतिषङ्गो नास्तीति चेद्येनेयमृगष्टमी सा वाग्रूपा । अत एव वाजसनेयिनश्चक्षुरादीन्द्रियेषु गौतमभरद्वाजर्षिध्यानमधीयानाः " वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना" इत्येवं वाचोऽष्टमीत्वमामनन्ति । ईदृगष्टमी मदीया वाक्प्राणैरन्यैरनुषक्ता सती व्यतिषक्ता भवेदिति भीत्या तामष्टमीं नानुषजेत् । नेदिति निपातो भयद्योतनार्थः । यस्मादेवमष्टमीं नानुषजति तस्मादेव कारणात्साऽष्टमी वागन्यैः प्राणैर्जिह्वात्वगादिभिः समानायतनैकाधारा सत्यपि स्वयमननुषक्ता तैः सह नैव संकीर्णा किंतु विविक्ता सती शब्दमुच्चारयति ।

अथ—"पिबा सोममिन्द्र" [ ऋ० सं० म० ७ सू २३ ऋ० १ ] इत्यादिकानां विराच्छन्दस्कानां शंसनं विधत्ते—

विराजः शंसत्यन्नं वै विराजोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति ।

विराच्छन्दसोऽन्नहेतुत्वादन्नत्वं तस्मात्तच्छंसनमन्नप्राप्तये संपद्यते । यद्यपि—"पिबा

---

इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्०—ऋ० सं० म० १ सू० ११ ऋ० १ ।

अध्या० १ ख० २ (२१)] ऐतरेयारण्यकम् । ७५

'सोमम्" [ ऋ० सं० म० ७ सू० २३ ऋ० १ ] इत्यादिकं नवर्चं सूक्तं तथाऽ-
प्यन्तिमास्तिस्रः परित्यज्य प्राचीनाः षडेव पठेत् । अत एव शौनकः—"पिबा
सोममिन्द्र मन्दतु त्वेति षट्" [ ऐ० आ० ५ अ० ३ ख० १ ] इत्याह ।

तत ऊर्ध्वं वसिष्ठदृष्टेन—"योनिष्ट इन्द्र सदने अकारि" [ ऋ० सं० म० ७ सू०
२४ ऋ० १ ] इत्येतेन सूक्तेन निष्केवल्यशस्त्रस्य समापनं विधत्ते—

वासिष्ठेन परिदधाति वसिष्ठोऽसानीति, इति ।

अहं वसिष्ठः सर्वेषामतिशयेन निवासहेतुर्भवानीत्यभिप्रेत्य वासिष्ठसूक्तेन परिधानं
कुर्यात् । परिधानं समापनम् ।

तत्र कंचिद्विशेषं विधत्ते—

एष स्तोमो मह उग्राय वाह इति महद्वत्या रूपसमृद्धया, इति ।

"योनिष्टे" [ ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० १ ] इत्यादिकं षडर्चं सूक्तं
तत्र षष्ठ्या परिधानं प्राप्तं तदपोह्य—"एष स्तोमः" [ ऋ० सं० म० ७ सू० २४
ऋ० ५ ] इत्यनया पञ्चम्या परिदध्यात् । सा च महद्वती मह उग्रायेति तत्र पठि-
तत्वात्तस्मादियं रूपसमृद्धेति तया परिधानं न्याय्यम् । एतच्च शौनको विस्पष्टं
दर्शयति—"योनिष्ट इन्द्र सदने अकारीत्येतस्य चतस्रः शस्त्वोत्तमामुपसंतत्योपोत्त-
मया परिदधाति" [ ऐ० आ० ५ अ० ३ ख० १ ] इति ।

तस्याः परिधानीयाया द्वितीयपादे धुरीति पदं व्याचष्टे—

धुरी वात्यो न वाजयन्नधायीत्यन्तो वै
धूरन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम् , इति ।

येयं धूः सेयं रथस्यान्तोऽश्वयोजनस्थानम् । अस्य(त्र) हि धूरशब्दे(धूःशब्द)
वाच्ये रथस्यान्तभागे ते(तौ) युग्र्यौ योज्येते । एतन्महाव्रताख्यमहश्च संवत्सरसत्र-
स्यान्त एतस्या ऊ(स्यो)र्ध्वमुदयनीयातिरात्रेणाह्नः समाप्यमानत्वात् । अतो धुरश्चा-
न्तर(त्व)साम्याद्धूःशब्दयुक्तो मन्त्र एतस्याह्नः स्वरूपम् ।

तृतीयपादेऽर्कशब्दं प्रशंसति—

इन्द्र त्वाऽयमर्क ईट्टे वसूनामित्यर्कवत्या रूपसमृद्धया, इति ।

अर्कवाचकोऽयमर्कशब्दस्तच्छब्दयुक्तत्वादियमृग्रूपसमृद्धा, ततस्तया परिधानं
युक्तम् ।

---

एष स्तोमो महे०—ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० ५ । धुरी वात्यो न०—
ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० ५ । इन्द्र त्वाऽयमर्क ईट्टे०—ऋ० सं० म० ७
सू० २४ ऋ० ५ ।

७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

चतुर्थपाद्युक्तं प्रशंसति—

दिवीव द्यामधिनः श्रोमंतं धा इति यत्र ह क्व च ब्रह्मण्‍या
वागुद्यते तद्धास्य कीर्तिर्भवति यत्रैवं विद्वानेतया परि-
दधाति तस्मादेवं विद्वानेतयैव परिदध्यात् , इति ।
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( २१ )

हे देव नोऽस्माकं श्रोमंतं श्रवणीयकीर्तिं दिवीव द्युलोके यथा संपादयसि तथा द्यामधि^१ द्युलोकस्योपरि सोमलोकादावपि धा निधेहि संपाद्येत्यर्थः । एतस्यै पादस्य पाठेन यत्र क्वापि वेदशास्त्रविद्बहुले देशे ब्रह्मण्‍या वागुद्यते वेदनसंबन्धि वाक्यं पठ्यते तत्रास्य यजमानस्य कीर्तिः प्रसवति । यत्र यस्मिन्महाव्रते य एवं विद्वा-न्कीर्तिहेतुमृचं विद्वानेतयर्चा परिधानं करोति तस्मिन्महाव्रते य(त)स्य यजमानस्य कीर्तिर्भवतीति पूर्वत्रान्वयः । यस्मादेवं तस्या ऋचो महिमा भूयांस्तस्मादेवं विद्वान्म-न्त्रमहिमानं जानन्पुमानेतयैवर्चा परिदध्यात् । निष्केवल्यं समापयेत् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-भाष्ये प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( २१ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( द्वाविंशः )

माध्यंदिनसवने शस्त(शंसित)व्यं निष्केवल्यं समापितं तृतीयसवने शस्तव्य(शंसित)स्य वैश्वदेवशस्त्रस्यार्द्धयं विधत्ते—

तत्संवितुर्वृणीमहेऽद्या नो देव सवितरिति वैश्व-
देवस्य प्रतिपदनुचरावैकाहिकौ रूपसमृद्धौ, इति ।

प्रतिपद्यते प्राप्यते शस्त्रं येन तृचेन सोऽयं प्रतिपत्तत्संवितुरित्यादिकस्तृचस्तं तृचमनुचरति तदनन्तरं पद्य(ठ्य)त^२ इत्यनुचरोऽद्या नो देव सवितरित्यादिकस्तृचस्तावैतौ वैश्वदेवशस्त्रस्य प्रतिपदनुचरौ महाव्रतस्य प्रकृतिभूते विश्वजिदाख्य एकाहे तस्यापि मूलप्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमाख्य एकाहे भवत इत्यैकाहिकावत एव स्वरूपेण समृद्धौ तस्मात्तौ कर्त्तव्यौ ।

---

दिवीव द्याम्०— ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० ९ । तत्सवितुर्वृणीमहे०—
ऋ० सं० म० ५ सू० ८२ ऋ० १ । अद्या नो देव सवितः०— ऋ० सं० म० ५ सू० ८२ ऋ० ४ ।

---

^१ ख. ग. घ. ॰रि म(स्व)लोंका’ ।
^२ क. ॰स्य पाठे’ ।

अध्या० १ ख० ३(२२)] ऐतरेयारण्यकम् । ७७

अनिष्टशान्तिहेतुत्वेन तृचद्वयं प्रशंसति—

बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते
शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव
तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य
एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

पूर्ववद्व्याख्येयम् [ ऐ० आ० १—१—३ ] ।
प्रतिपदनुचरयोरूर्ध्वमेकं सूक्तं विधत्ते—

तद्देवस्य सवितुर्वार्थ महदिति सावित्रमन्तो
वै महदन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम् , इति ।

“ तद्देवस्य ” इत्यादिकं सप्तर्चं सवितृदेवताकं सूक्तम् । सवितुर्देवस्य संबन्धि वार्यं सर्वैर्वरणीयं तत्तेजो महत्प्रौढम् । अस्मिन्पादे यन्महदित्युक्तं तदन्तो वै प्रार्थनीयस्य सर्वस्याप्यवसानभूमिः, न हि महत्त्वाद्ध्वं किंचित्प्रार्थनीयमस्ति । एतन्महाव्रतारूयमध्यहः संवत्सरसत्रस्यान्तोऽतोऽन्तत्वसाम्यादिदं सूक्तमेतस्याह्नः स्वरूपम् ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—

कतरा पूर्वा कतराऽपराऽयोरिति
द्यावापृथिवीर्यं समानोदर्कं समानो-
दर्कं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

“ कतरा ” इत्यादिकमेकादशचं सूक्तं द्यावापृथिवीदेवताकं शंसनीयम् । तच्च समानोदर्कं समान एकं उदकों यस्य सूक्तस्य तत्समानोदर्कं तस्मिन्हि सूक्ते बहुष्वृक्षु “ द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ” इत्ययमेव चतुर्थः पादः पठितोऽत एकविधः । एतन्महाव्रतारूपमहश्च समानोदर्कम् । अत्रोदर्क उत्तरकालभावि फलं तच्च सर्वेषां समानं सर्वेऽपि महाव्रतमनुष्ठाय ब्रह्म प्राप्नुवन्ति । अत एव शौनकेन—“ ब्रह्म भवति ” [ ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ३ ] इत्युक्तम् । एवं च सति समानोदर्कसाम्यादेतत्सू[क्तमेतस्याह्नः स्वरूपम् ।

सू]क्तान्तरं विधत्ते—

अनश्वो जातो अनभीशुरुक्थ्य इत्यार्भवम् , इति ।

---

तद्देवस्य सवितुर्वार्यं०—[ ऋ० सं० म० ४ सू० ५३ ऋ० १ । ] कतरा पूर्वा कतराऽपरा०—ऋ० सं० म० १ सू० १८५ ऋ० १ । अनश्वो जातो०—ऋ० सं० म० ४ सू० ३६ ऋ० १ ।

---

१ ख. ग. घ. ºक ऊर्ध्वोऽर्को ।

७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

“ अनश्वः ” इत्यादिकं नवर्चमृभुदेवताकं सूक्तं द्यामृभवः पृथिवीं यच्च पुष्यथेति तत्र स्वयमाभीत्वा(स्वयमेवाऽऽर्भवत्वा)त् । तत्सूक्तं शंसेत् ।

तत्र प्रथमायामृचि द्वितीयपादे त्रिशब्दं प्रशंसति—

रथस्त्रिचक्र इति पदे तन्त्रिवत्तदन्तो वै
त्रिवदन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

“रथस्त्रिचक्रः परिवर्तते रजः” इति द्वितीयपादस्तस्मिन्पादे यदेतन्त्रिशब्दोपेतरथविशेषणं त्रिचक्र इत्येतत्पदं विद्यते त्रिशब्दोऽस्मिन्पदेऽस्तीति त्रिवत्पदं तच्चान्तं वा अवसानभूमिरेव । यस्य रथस्य चक्रद्वयेना(यम)निर्वाह्यं यत्र तस्य तृतीयं चक्रं संपाद्यते तावता निर्वाहो भवतीत्यभिप्रेत्य तन्त्रिवत्पदमन्त इत्युच्यते । अन्त एतदहरित्यादिकं पूर्ववत् [ ऐ० आ० १ अ० ५ ख० २ ] ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—

अस्य वामस्य पलितस्य होतुरिति वैश्वदेवं
बहुरूपं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपम् , इति ।

“ अस्य वामस्य ” इत्यादिकं द्विपञ्चाशदृचं सूक्तं विश्वे(श्व)देवदेवताकं पठेत् तच्च बहुरूपं बह्वर्थप्रतिपादकत्वात् । तच्चानुक्रमणिकायां दर्शितम्—अस्य द्विपञ्चाशदल्पस्तवं त्वेतत्संशयोत्थापनप्रश्नप्रतिवाक्यान्यत्र प्रायेण ज्ञानमोक्षाक्षरप्रशंसा चेति वैदिकमन्त्रादिना लौकिकवृत्त्यादिना$^१$ च विवृतत्वादह्नो बहुरूपत्वमतः साम्यादुभयोरानुरूप्यम् ।

यथोक्तस्य कृत्स्नस्य सूक्तस्य प्रसक्तिं वारयितुं विशिनष्टि—

गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षतीत्येतदन्तम् , इति ।

ऋचां चत्वारिंशति(त)मतिक्रम्यानन्तरभाविनी “ गौरीः ” इत्यादिका तदन्तमे सूक्तभागं पठेन्न तूपरितनम् । अत एव शौनकः—“ एकचत्वारिंशेतम्$^२$ ” [ ऐ० आ० १ अ० ३ ख० २ ] इत्याह ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—

आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्व-
देवं निविद्धानमैकाहिकं रूपसमृद्धम् , इति ।

---

रथस्त्रिचक्रः०—ऋ० सं० म० ४ सू० ३६ ऋ० १ । अस्य वामस्य०—ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० १ । गौरीर्मिमाय०—ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ४१ । आ नो भद्राः—ऋ० सं० म० १ सू० ८९ ऋ० १ ।

---

$^१$ ख. ग. घ. ॰कनृत्यादि’ । $^२$ क. ख. ग. ॰शतिमि’ ।