ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

क्तृचाशीतिभ्यः समापयेदेवेत्याग्निवेश्याय-
नोऽन्यमन्यस्मिन्देशे शमयमान इति, इति ।

इदं महाव्रताध्ययनं यस्मिन्दिने प्रक्रान्तं तस्मिन्नेव समाप्तं न कुर्यादिति जातू-
कर्ण्यस्य मतम् । गालवस्य तु कुर्यादिति मतम् । आग्निवेश्यायनस्य तु कियदेव
समापयेदिति मतम् । गायत्र्यादिभ्यस्तृचाशीतिभ्यः प्राचीनमाज्यप्रउगादिकं
यदास्ति तदेवैकस्मिन्दिने समापयेत् । इतरभागं तु दिनान्तरे समापयेत् । यथैवोत्तर-
भागस्यान्यस्मिन्दिने समापनं तथैवान्यमुत्तरभागमन्यस्मिन्देशे शमयमानः समापयन्न-
वतिष्ठेत । इतिशब्दो मतद्वयसमाप्त्यर्थः ।

देशविषये पुनरन्यं विशेषं दर्शयति—

यत्रेदमधीयीत न तत्रान्यदधीयीत यत्र त्वन्य-
दधीयीत काममिदं तत्राधीयीत , इति ।

इदं महाव्रतप्रतिपादकं मन्त्रजातं यस्मिन्देशेऽधीतं तस्मिन्देशे स्थित्वा ग्रन्थान्त-
राध्ययनं न कुर्यात् । यस्मिंस्तु देशे ग्रन्थान्तरमधीतं तस्मिन्देशे स्वेच्छयेदमध्येतुं
शक्यम् ।

शाखान्तरे वेदमधीत्य स्नायादिति स्नानाख्यं यत्कर्म विहितं तस्मात्प्रागेव महाव्र-
ताध्ययनं विधत्ते—

नेदमनधीयन्त्स्नातको भवति यद्यप्यन्यद्बहुधी-
यान्नैवेदमधीयन्त्स्नातको भवति, इति ।

कृत्स्नमपि वेदमधीत्य स्नायादिति मुख्यः कल्पः । यदा तु वेदैकदेशमधीयीतेत्यनु-
कल्प आश्रीयेत तदानीं यद्यपि महाव्रतादन्यद्दर्शपूर्णमासादिकं बहुग्रन्थजातमधीतं
तथाऽपि महाव्रताध्ययनमकृत्वा तत्स्नानं न कुर्यात् ।

अधीतस्य महाव्रतग्रन्थस्य विस्मृतिं निषेधति—

नास्मादधीतात्प्रमाद्येद्यद्यप्यन्यस्मात्प्रमाद्येन्नैवास्मात्प्रमाद्येत, इति ।

प्रज्ञामान्द्यादिदोषेण यद्यप्यन्यस्माद्दर्शपूर्णमासादिग्रन्थात्प्रमाद्येद्ग्रन्थविस्मृतिं प्राप्नु-
यात्तथाऽपि प्रयत्नेन पुनः पुनरावृत्त्याऽस्मान्महाव्रतग्रन्थान्नैव प्रमाद्येत् ।

अत्र केचिदिदं वाक्यान्तरमपि पठन्ति—

नो एवास्मात्प्रमाद्येत् , इति ।

आदरातिशयार्थं तद्वाक्यं द्रष्टव्यम् ।

मन्दप्रज्ञस्य वेदभागविस्मृतिदोषोऽप्येताद्विस्मृत्यभावेन परिह्रियत इति दर्शयति—

अस्माच्चेन्न प्रमाद्येदलमात्मन इति विद्यात् , इति ।

अध्या०३ ख०३(१४)] ऐतरेयारण्यकम् । २९३

आत्मनः पुरुषार्थाय महाव्रतविस्मृत्यभाव ❊एवालमिति निश्चिनुयात् ।
तत्रान्याद्वाक्यं केचित्पठन्ति—
अलं सत्यं विद्यात् , इति ।
महाव्रतमेव पुरुषार्थायालमिवि यदुक्तं तत्सत्यं प्रामाणिकं न तत्र शङ्कितव्यमिति निश्चिनुयात् ।

इदमपि वाक्यान्तरमादरा्थम् । अविस्मृतग्रन्थस्य पुनरन्यं नियमं विधत्ते—
नेदंविदानिदंविदा समुद्दिशेन्न सह-
भुञ्जीत न सधमादी स्यात् , इति ।
इदं महाव्रतग्रन्थजातं वेत्तीतीदंवित् । तादृशः पुमाननिदंविदा तद्ग्रन्थज्ञानरहितेन पुरुषेण सह न समुद्दिशेत् । तस्य पुरतो ग्रन्थमेतं न पठेहित्यर्थः । तादृशेन महाव्रतानभिज्ञेन पुरुषेण सहैकस्यां पङ्क्तौ न भुञ्जीत । सधमादी तेन सार्धं हर्षादिविनोदवानपि न स्यात् ।

यथोक्तमहाव्रताध्ययननियमप्रसङ्गेन कृत्स्नवेदाध्ययननियममपि दर्शयति—
अथातः स्वाध्यायधर्मं व्याख्यास्याम उप पुराणे
नाऽऽपीते कक्षोदके पूर्वाह्ने न संभिन्नासु
च्छायास्वपराह्ने नाव्यूहळे मेघेऽपतौ वर्षे त्रिरात्रं
वैदिकेनाध्यायेनान्तरियान्नास्मिन्कथां वदेत
नास्य रात्रौ च न च कीर्तयिषेत् , इति ।

वेदैकदेशस्य महाव्रतस्य +नियमकथनानन्तर्यमथशब्देनोच्यते । एकदेशनियमेन कृत्स्ननियमस्य बुद्धिस्थत्वादानन्तर्यं युक्तम् । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मान्नियमेनाधीतः स्वाध्यायः फलप्रदस्तस्मादित्यर्थः । स्वस्याध्यायः स्वाध्यायः स्वशाखा, तस्य धर्मो निषिद्धकालाध्ययनवर्जनम् । तद्धर्मं विस्पष्टं साकल्येन कथयिष्यामः । उप पुराण इत्यादिवाक्येन पौष्याः पौर्णमास्या उपरितनः काल उपलक्ष्यते । तथा हि—पुराणे कक्षोदक उपापीते सति नाधीयीतेति वाक्ययोजना । कक्षशब्देन लतादिपुञ्जमभिधीयते । तस्य मूले वृष्टिकालसंपादितमुदकं द्रवत्वरूपेण कंचित्कालमनुवृत्तं सत्पौषादिमासेषु प्रायेण शुष्यति, तदिदमत्राभिधीयते । पुराणे पूर्वसंपादिते कक्षोदक उपापीते लतादिमूलसमीपे विलीने शुष्के सति नाधीयीत ।

---

* अत्र सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु—‘‘एवाखिलम्’’ इति पाठो वर्तते । + ‘‘नियमकथनानन्तर्यार्थमथशब्देन’’ इत्येव पाठः सकलादर्शपुस्तकेषु ।

१ ग. ॰त् । अथ मं ।

२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

तथा च मनुना स्मर्यते—
“श्रावण्यां पौर्णमास्यां च चोपाकृत्य यथाविधि ।
युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽर्धपञ्चमान् ” इति ॥
आपस्तम्बोऽप्याह-“श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीत तैष्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेदधैपञ्चमांश्चतुरो मासानित्येके ” इति । श्रावणी-पौष्योः पौर्णमास्योर्मध्यकालेऽपि प्रतिदिनं पूर्वाह्ने च शरीरवृक्षादिच्छायासु संभि-न्नासु मिलितासु सतीषु नाधीयीत । प्रातःकाले सूर्योदये सति छायासु पृथक्पृथग-भिव्यक्तासु प्रारभेत । सायंकाले सूर्यास्तमयात्पूर्वं छायासु विविक्तासु सतीष्वेवा-ध्ययनं परित्यजेत् । यदा मेघोऽध्युहूह्ल आधिक्येन प्रसृतः सान्द्रो भवति तदा नाधी-यीत । अपर्तावित्यत्रापशब्दो वर्जनार्थः । स्वकीयमृतुं श्रावणभाद्रपदमासद्वयरूपं वर्ज-यित्वा प्रवृत्तोऽपर्तुः । तादृशे वर्षे प्रवृत्ते सत्यकालवृष्टिं निमित्तीकृत्य त्रिरात्रं वैदि-केनाध्यायेन वेदपाठेनान्तरियात् । तिसृषु रात्रिषु वेदपाठस्यान्तरायः कर्तव्यः । वैदिकेनेति विशेषणादार्षाणां व्याकरणादीनामङ्गानामध्ययनमभ्यनुज्ञायते । अत्र स्मृति-कारा आर्द्रादिज्येष्ठान्तस्य त्रयोदशनक्षत्रपरिमितस्य कालस्य वृष्टिकालत्वमभ्युपेत्य ततोऽन्यत्र वृष्टौ सत्यामकालवृष्टिनिमित्तं त्रिरात्राध्ययनवर्जनमिच्छन्ति । अस्मिन्नधी-यमाने स्वाध्याये कथां [ न ] वदेत लौकिकवार्तां न कुर्यात् । यद्वाऽस्मिन्प्रकृते महाव्रताध्ययनकाले लौकिकवार्तां परित्यजेत् । किंचास्य महाव्रतस्य पाठं रात्रौ न कुर्यात् । किंच महाव्रताभिज्ञोऽहमित्येवं जनमध्ये कीर्तिमपि नेच्छेत् । महाव्रतस्य गोप्यत्वात्तद्विषयाभिज्ञानमपि न प्रकटयेत् ।
उक्तनियमेनाध्ययने फलमाह—

तदिति वा एतस्य महतो भूतस्य नाम भवति योऽस्यै-
तदेवं नाम वेद ब्रह्म भवति ब्रह्म भवति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके तृतीयाध्याये
तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १४ )

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

इति वै पूर्वोक्तेनैव नियमेनाधीतं तत्कृत्स्नस्वाध्यायवाक्यं महाव्रतवाक्यं वैतस्य प्रकृतस्य कृत्स्नवेदप्रतिपाद्यस्य महतः सर्वगतस्य भूतस्य नित्यसिद्धस्य परमात्मनो नाम भवति । कृत्स्नस्य वेदस्य परमात्मप्रतिपादकत्वात्तन्नामत्वं युक्तम् । तत्प्रतिपाद-

---

१ ग. ॰थगं ।

अध्या० ३ ख० ३ (१४)] ऐतरेयारण्यकम् । २९५

कत्वं च कठैराम्नायते—“सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति” इति । विदन्त्यनेन परमा-
त्मानमिति व्युत्पत्त्या वेदशब्दोऽपि तत्प्रतिपादकमेव ग्रन्थमाचष्टे । अतः कृत्स्नवेदस्य
परमात्मनामत्येनात्यन्तरहस्यमन्त्ररूपत्वाद्वहुविधनियमपुरःसरमध्ययनं युक्तम् । यः
पुमानेतत्स्वाध्यायवाक्यं सर्वमेवमुक्तेनास्य परमात्मनो नामेति वेद विदित्वा च
नियमेनैवाधीते स पुमानधीतवेदमुखेन परमात्मानं विदित्वा स्वस्य ब्रह्मत्वाधारकाज्ञान-
निवृत्त्या स ब्रह्म भवति । वाक्याभ्यासस्तृतीयाध्यायसमाप्त्यर्थः पञ्चमारण्यकसमा-
प्त्यर्थः कृत्स्नारण्यककाण्डसमाप्त्यर्थश्च ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये पञ्चमारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १४ )

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यककाण्डभाष्ये पञ्चमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

अथ शान्तिः ।

ॐ उदि॑तः शु॒क्रियं॑ दधे । तम॒हमा॒त्मनि॑ दधे । अनु॑
मामै॑त्विन्द्रि॒यम् । मयि॒ श्रीम॑यि॒ यशः॑ । सर्वः॑ सप्राणः॑
सं॑ब॒लः । उत्ति॑ष्ठाम्यनु॒ श्रीः । उत्ति॑ष्ठत्वनु॒ माऽऽय॑न्तु दे॒वताः॑ ।
अद॑ब्धं॒ चक्षु॒रिषि॑तं॒ मनः॑ । सूर्यो॒ ज्योति॑षां॒ श्रेष्ठो॑ दी॒क्षे
मा मा॑ हिꣳसीः । तच्चक्षु॑र्दे॒व हि॑तं शु॒क्रमु॒च्चर॑त् । पश्ये॑म
श॒रदः॑ श॒तं जीवे॑म श॒रदः॑ श॒तम् । त्वम॑ग्ने व्र॒तपा
अ॑सि दे॒व आ मर्त्ये॑ष्वा । त्वं य॒ज्ञेष्वीड्यः॑ । आव॑-
दंस्त्वं श॑कुने भ॒द्रमाव॑द तू॒ष्णीमासी॑नः सु॒मतिं॑ चि॑किद्धि
नः । यदु॒त्पत॑न्न्वद॑सि कर्करि॒र्यथा॑ बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीराः॑ ।

२९६ [५पञ्चमारण्यकम्]

*शतधा॑रमुत्स॒मक्षी॑यमाणं॒ विप॑श्चितं पि॒तरं॑ वक्त्वा॑नाम् ।
मे॒ळिं मद॑न्तं पि॒त्रोरुपस्थे॒ तं रो॑दसी पिपृ॒तं स॒त्यवा॑चम् ।
वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरा-
वीर्म एधि वेदस्य म आणी स्थ॑ श्रुतं मे मा प्रहासीरनेना-
धीतेन । अहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदि-
ष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु
वक्तारम् ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

इत्युत्तरशान्तिः ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चममारण्यकं
समाप्तम् ॥ ५ ॥

इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरपरावतारस्य वैदिकमार्गप्रवर्तकस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन सायणामात्येन
विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यककाण्ड-
भाष्ये पञ्चममारण्यकं समाप्तम् ॥ ५ ॥

(आदितः समष्ट्यङ्काः—आर० ५ अध्या० १८ ख० ७५ )

समाप्तिमगमदिदं सभाष्यमैतरेयारण्यककाण्डम् ।

---

* इयमृक्कचित्पुस्तकेऽत्र नास्ति, सा च वाङ्मे इत्यादिमन्त्रादनन्तरं लिखिताऽस्ति ।