२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

संपन्नत्वान्नास्त्यस्माकमध्ययनयागाभ्यां प्रयोजनमित्यर्थः । अथापि श्रद्धाजडानां परितोषाय यद्यनुष्ठानमपेक्ष्येत तथाऽपि सायं प्रातः कालीनाग्निहोत्रद्वयवदस्माकं स्वतःसिद्धं होमद्वयं सर्वदा प्रवर्तते । तद्यथा कौलैंनिस्तारार्थं यदा वेदमधीमहे लौकिकं वा वृत्तान्तं भाषामहे तदानीमस्मदीयायां वाचि वह्निस्थानीयायां प्राणरूपं होमद्रव्यं जुहुमः । अथवा यदा तूष्णीं भवामो निद्रां कुर्महे तदानीं प्राणरूपे वह्नौ च वाग्रूपं होमद्रव्यं जुहुमः । तदेतद्धोमत्वमुपपद्यते । वाक्प्राणयोरन्यतरो यः पदार्थ इतरस्योद्भव उत्पत्तिहेतुः स एव कालान्तरे तस्याप्ययो लयहेतुर्भवति । वाच उपरमेण हि प्राणवृत्तिरुद्भवति तस्या एव वाचः प्रवृत्तौ प्राणवृत्तिर्लीयते । एवं प्राणस्योपरमेण वाग्वृत्तिरुद्भवति तथा प्राणस्य प्रवृत्तौ वाग्वृत्तिर्विलीयते । सोऽयं निरन्तरं पर्यायेणान्योन्यस्मिन्विलयो हुतद्र्व्यवद्दर्शनहेतुत्वाद्वोम इत्युच्यते । अतः श्रद्धाजडान्प्रति नित्यसिद्धो होमोऽस्तीति प्रतिपादनीयम् । विवेकिनं प्रति तु नास्त्येव कर्तव्यान्र्तमिति बोधनीयमित्यर्थः । कौषीतकिनः—" तथा तस्य सायतंनं प्रातस्तनम्" [ कौ० ] इत्यादिना यथोक्तपरस्परहोमस्य ध्येयत्वमामनन्ति । तद्वदत्रापि होमध्यानं वा द्रष्टव्यम् ।

इदानीं संहिताविद्यायाः संप्रदानविधिरुच्यते—

ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयान्नासंवत्सरवासिने नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १२ )

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके
द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यकं
समाप्तम् ॥ ३ ॥

ताः “अथातः संहिताया उपनिषत्” [ऐ० आ० ३ अ० १ ख० १] इत्यारभ्य प्रोक्ता एता ण्कारष्कारध्यानपर्यन्ताः संहितोपासना अनन्तेवासिने शास्त्रोक्तशिष्यलक्षणरहिताय नोपदिशेत् । सत्स्वपि शिष्यलक्षणेषु गुरुसमीपे संवत्सरनिवासात्पूर्वं न ब्रूयात् । उक्तगुणद्वयसंपत्तावपि यः पुमान्प्रवक्ता न भवति शिष्यान्बोधयितुं सामर्थ्याभावादालस्याद्वा प्रवचनं शिष्योपदेशं न करोति तादृशाय च न ब्रूयात् । किंतु

---

१ क. ख. स्ववेदसिं° । २ ग. ˚काले विस्ता° । ३ क. ख. ˚लविस्ता° । ४ घ. ङ. ˚द्रां वा कु° । ५ घ. ङ. ˚पपाय° । ६ घ. ङ. ˚द्रव्यादिदर्श° ।

अध्या० २ ख० ६(१२)] ऐतरेयारण्यकम् । २२९

शिष्यलक्षणसंपन्नाय संवत्सरं गुरुसेविने शिष्योपदेशक्षमाय पुरुषाय ब्रूयादित्येवमाचा-
र्यलक्षणसंपन्ना महान्त आचक्षते ।

आचार्यलक्षणं त्वेवं स्मर्यते—

“आचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि ।
स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन कीर्त्यते” इति ॥

निरुक्तकारोऽप्याह—“आचार्यः कस्मादाचार्य आचारं ग्राहयत्याचिनोत्यर्था-
नाचिनोति बुद्धिमिति वा ” इति । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थस्तृतीयारण्यकसमा-
प्त्यर्थश्च ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १२ )

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यककाण्डभाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य वैदिकमार्गप्रवर्तकस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन सायणामात्येन
विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यककाण्डे
तृतीयारण्यकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

---

( आदितः समष्ट्यङ्काः—आर० ३ अध्या० १४ ख० ६० )

अथ चतुर्थमारण्यकम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः ।

---

* यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
कथितोपनिषत्सर्वा महानाम्न्याख्यमन्त्रकाः ।
अरण्याध्ययनार्था वै प्रोच्यन्तेऽथ चतुर्थके ॥ २ ॥

तेषां च मन्त्राणां विनियोग आश्वलायनसूत्रे द्रष्टव्यः । स चाऽऽश्वलायनः सप्तमाध्याये पृष्ठ्यषडहस्य पञ्चमेऽहनि माध्यंदिने सवने मरुत्वतीयशस्त्रस्य क्लृप्तेरूर्ध्वं निष्केवल्यस्य शस्त्रस्य क्लृप्तिं कुर्वन्नेवमाह—" शाकरं चेत्पृष्ठं महानाम्न्यः स्तोत्रियस्ता अध्यर्धकारं नव प्रकृत्याँ तिस्रो भवन्ति ताभिः पुरीषपदान्युपसंतनुयात्पञ्चाक्षरशः पूर्वांणि पञ्च सर्वाणि वा यथानिशान्तम् " इति । अस्य सूत्रवाक्यस्यायमर्थः—शाकरनामकं सामवेदप्रसिद्धं किंचित्सामास्ति तद्यद्युद्गातारः पृष्ठस्तोत्ररूपेण गायेयुस्तदानीं महानाम्नीसंज्ञया व्यवह्रियमाणा " विदा मघवन् " [ ऐ० आ० ४ अ० १ ख० १ - इत्याद्या नवसंख्याका ऋचो याः सन्ति ताः सर्वा मिलित्वा स्तोत्रसंबन्धितया स्तोत्रि]यस्तृचा इत्यभिधीयन्ते । तिसृभिस्तिसृभिर्ऋग्भिर्मिलिताभिरेकैकस्यामृचि निष्पादितायां सत्यां प्रकृत्या स्वभावतो नवसंख्याका अपि संपादनेन तिस्र ऋचो भवन्ति । तादृशीस्ता ऋचोऽध्यर्धकारं शंसेत् । अधिकमर्धं यस्या ऋचः सेय॑मृगध्यर्धा तामध्यर्धां कृत्वा शंसेत् । समाम्नातक्रमेणार्धत्रयं पठित्वा तत्रावसाय पुनरर्धत्रयं पठित्वा तदन्ते प्रणवं कुर्यात् । अनेन प्रकारेण नवसंख्याकाः समाम्नाता ऋचः शस्त्वा ताभिर्नवभिर्ऋग्भिः सह पुरीषपदानि संयोजयेत् । अन्तिमेन प्रणवेन सह पठेत् । " एवा ह्येव " इत्यादयो नव मन्त्राः फलपूर्तिहेतुत्वात्पुरीषपदानीत्युच्यन्ते । तेषु नवस्वाद्यानि पञ्चसंख्याकानि पुरीषपदानि पञ्चाक्षरशः शंसेत् । तयथा—"एवा

---

* एतस्मात्प्राक् ङ. पुस्तकेऽधिकं किंचित्तद्यथा—" तुरगाननमाश्रयाम्यहं सुरगन्धर्वशिवेन्द्रकीर्त्यमानम् । उरगाधिपवाग्विलासक्ष्मीं तरसैकेन मुखेन लज्जयन्तम् " इति ।

---

१ क. ख. ॰नार्थं ते प्रो॰ । २ क. ख. ग. ॰षळह॰ । ३ ग. क्लृप्तनि॰ । ४ ग. ॰न्नेवाऽऽह । ५ घ. ङ. प्रकृत्याँ । ६ ग. ॰त्यास्तिस्रो । ७ ग. ॰त्रस्यां । ८ क. ख. ॰द्यदुद्गा॰ । ९ क. ख. ॰दृशस्ता । घ. ङ. ॰दृशस्तृचोऽ । १० क. ख. ग. ॰यामृध्य॰ । ११ घ. ङ. ॰म्नायक्र॰ । १२ ग. ॰त्युच्यते । ते॰ ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २३१

ह्येव ” इति पञ्चाक्षराणि पठित्वा सकृदवसाय पश्चात् “एवा ह्यग्ने” इत्येतानि पञ्चाक्ष-
राणि पठेत् । यद्यप्युभोभयत्र चत्वार्येवाक्षराणि दृश्यन्ते तथाऽपि हिशब्दमेवशब्दं
च विश्लिष्टं कुर्यात् । तथोत्तरत्रापि हिशब्दमग्निशब्दं च संधिरहितं कृत्वा पञ्चाक्षरत्वं
द्रष्टव्यम् । अनेन प्रकारेण पञ्च मन्त्रान्पठित्वा पश्चात् “ एवा हि शक्र ” इत्यादीं-
श्चतुरो मन्त्रान्मध्ये विच्छेदमकृत्वा पठेत् । यद्वा सर्वानपि नव मन्त्रानेतान्यथानिशान्तं¹
यथा॑समाम्नायमध्ययनपाठक्रमेणैव पठेत् । न तु मन्त्रस्य मध्येऽवसानं कर्तव्यमिति ।
सोऽयं सूत्रोक्तो मन्त्राणां विनियोगः ।

तत्र नवस्वृक्षु प्रथमामृचमाह—

विदा मघवन्विदा गातुमनु शंसिषो दिशः ।
शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरूवसो, इति ।

हे मघवन्निन्द्र *विद्² वेत्सि । अत्र वेदनस्य कर्मकारकस्य कस्यचिद्विशेषस्यानुप-
पादनात्सामान्याकारेण सर्वं जानासीत्ययमर्थो लभ्यते । यस्मात्सर्वज्ञस्त्वं तस्माद्गातुं
यजमानेन गन्तव्यमार्गं विद्³ वेत्सि जानासि । ततो यजमानस्य समीचीनेन मार्गेण
स्वर्गं गन्तुं दिशो मार्गोपयुक्तान्दिग्विशेषाननुशंसिषोऽनुक्रमेण शंसोपदिश । किंच
पूर्वीणां पूर्वसिद्धानां शचीनां⁴ शक्तीनां पते⁵ हे पालक पुरु प्रभूतं वसु धनं यस्यासौ
पुरूवसुस्तत्संबोधनं हे पुरूवसो शिक्ष⁶ यजमानस्य हितोपदेशं कुरु । सर्वशक्तिमत्त्वेन
प्रभूतधनत्वेन च हे इन्द्र त्वं यजमानं समीचीने कर्मणि प्रवर्तयितुं तत्फलं दातुं च
प्रभवसीत्यर्थः ।

द्वितीयामृचमाह—

आभिष्टिभिरिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय ।
इन्द्र द्युम्नाय न इष एवा हि शक्रः, इति ।

प्रकृष्टा चेतना बुद्धिर्यस्यासौ प्रचेतनः । हे प्रचेतनाऽऽभिर्यजमानेन क्रियमाणा-
भिरभिष्टिभिरिष्टाभिः स्तुतिभिः प्रचेतय प्रकर्षेण यजमानसेवां जानीहि । हे
इन्द्र त्वं नोऽस्माकं द्युम्नाय धनलाभायेषेऽन्नलाभाय च शक्रः शक्तिमानेव हि ।
तस्मात्प्रचेतयानुगृहाणेत्यर्थः ।

तृतीयामृचमाह—

राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे ।

---

* छान्दसो दीर्घो मूले । एवमग्रेऽपि ।

---

१ घ. ङ. ॰थान्नां । २ क. ख. विदा । ग. विदा त्वं वे॰ । ३ क. ख. ग. विदा । ४ घ. ङ. ॰नां प॑ । ५ क. ख. हे इन्द्र पां । ६ क. शिक्षा ।

२३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [४चतुर्थारण्यके-

मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आयाहि पिव मत्स्व, इति ।
हे वज्रिवो वज्रयुक्तेन्द्र राये धनलाभाय वाजायान्नलाभाय च प्रसन्नो भवेति शेषः । हे शविष्ठातिशयेन बलवन्वज्रिन्नवज्रयुक्तेन्द्र, ऋञ्जसे वर्जयस्यनिष्ठं परिहरसीत्यर्थः । हे मंहिष्ठातिशयेन पूज्य वज्रिन्नवज्रयुक्तेन्द्र ऋञ्जसे सर्वथा त्वमनिष्ठं परिहरसि । तस्मात्कारणादायाह्यस्मिन्कर्मण्यागच्छ । आगत्य च सोमं पिब । पीत्वा च मत्स्व हृष्टो भव ।

चतुर्थीमृचमाह—
विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु ।
मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् , इति ॥
हे इन्द्र रायो धनस्य सुवीर्यं शोभनसामर्थ्यं विद् वेत्सि जानासि^१, अतो धनसाराभिज्ञत्वाद्भुवो भूलोकस्य वाजानां तत्रत्यानामन्नानां च पतिः पालकस्त्वं वशाँ अनु वश्यांस्त्वदधीनान्यजमानानुगृहाण । हे मंहिष्ठातिशयेन पूज्य वज्रिन्नवज्रयुक्तेन्द्र यस्त्वं शूराणां मध्ये शविष्ठोऽतिशयेन बलवांस्तादृशस्त्वमृञ्जसेऽनिष्ठं वर्जयसि । यद्वाऽभीष्टं साधयसि । “ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा” इति निरुक्तेऽभिधानात् ।

पञ्चमीमृचमाह—
यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्त्वो अभि नो नय ।
इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः , इति ।
हे चिकित्वोऽस्मत्सेवाभिज्ञेन्द्र यस्त्वं मघोनां धनवतां मध्ये मंहिष्ठोऽतिशयेन पूज्यस्तादृशस्त्वं नोऽस्मानभिनय सर्वतो धनं प्रापय । इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तस्त्वं विदे वेत्सि जानासि । अतस्तमु तमपि यजमानं स्तुषे स्तौषि सम्यग्विद्वदत्तवानिति प्रशंससि । त्वं तु वशी सर्ववस्तुविषयवशीकारवान् । अत एव शक्रः शक्तिमान्हि । तस्माच्चैतद्यजमानानुग्रहणं युक्तमित्यर्थः ।

षष्ठीमृचमाह—
तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।
स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् , इति ।
तमिन्द्रमूतयेऽस्मद्रक्षार्थं हवामह आह्वयामः । कीदृशं सर्वत्र युद्धेषु जेतारं क्वाप्यपराजितम् । स तादृश इन्द्रो नोऽस्माकं द्विषः शत्रूनतिपर्षदतिशयेन विनाशयतु । योऽयं क्रतुरस्माभिरनुष्ठीयमानो यदपि च्छन्दो गायत्र्यादि^२कमस्माभिः प्रयुज्यमानं यदप्यृतं कर्मफलं तत्सर्वं बृहत्समृद्धमिति शेषः ।

---

१ क. घ. ङ. ˚सि महाध˚ । २ क. ख. ग. ˚ष्यायैक˚ ।

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। २३३

• सप्तमीमृचमाह—
  इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम्।
  स नः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः, इति।

धनस्य सातये लाभाय जयोपेतं पराजयरहितमिन्द्रं हवामह आह्वयामः। स चेन्द्रोऽस्माकं शत्रूनतिशयेन विनाशयतु। ये त्वन्ये स्वयं द्वेषं न कुर्वन्ति तथाऽपि स्रिधोऽस्माभिर्द्वेष्यास्तानप्यतिशयेन विनाशयतु। सर्वत्र हि वेदेषु "योऽस्मान्द्वेष्टि। यं च वयं द्विष्मः" [कौषी० २।८] इत्यादौ द्वेष्याणां द्वेष्टृणां च विनाशः प्रार्थ्यते।

अष्टमीमृचमाह—
पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।
पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः, इति।

हेऽद्रिवोऽद्रयः पर्वता अस्य सन्तीत्यद्रिवान्। इन्द्रो हि पर्वतान्भिनत्ति, अतः पर्वतेन्द्रयोर्भेद्यभेदकत्वलक्षणः संबन्धः। यद्वाऽदिरादरं तद्युक्त हे इन्द्र पूर्वस्यास्मदुत्पत्तेः पूर्वसिद्धस्य ते तव यद्धनमस्ति हे वसो निवासहेतो, इन्द्र तस्मिन्सुम्ने धने नोऽस्मानाधेहि स्थापय। हे शविष्ठातिशयेन बलयुक्त पूर्तिस्त्वदीयधनपूरणं शस्यते सर्वैर्यजमानैः प्रशस्यते। प्रशंसाप्रकार एव प्रशस्यते—शक्रः शक्तिमानिन्द्र ईशे हि सर्वस्यास्मद्रक्षणस्येष्टे खलु। सेयं प्रशंसा।

नवमीमृचमाह—
नूनं तं नव्यं संन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन्।
समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः, इति।

हे वृत्रहन्वृत्रघातिञ्जनस्य प्रभो सर्वस्य जन्तोः स्वामिन्नव्यं नूतनं वलीपालितादिलक्षणेन पुराणत्वेन वर्जितमिन्द्रं तं त्वां नूनमवश्यं संन्यसे सम्यङ्नितरां प्रक्षिपामि। अस्मिन्कर्मणि हविषो भोक्तृत्वेन स्थापयामि। त्वं चाहं चेत्यावामुभावप्यन्येषु परस्परं सम्यक्प्रब्रवावहै। इतरेषु यजमानेष्वहं गत्वा प्रभूतफलप्रदोऽयमिन्द्र इत्येवं प्रब्रवीमि। इतरेषु देवेषु त्वं गत्वा सम्यगनुगृहीताऽयं यजमान इति प्रब्रूहि। यो यजमानोऽस्ति सोऽयं दक्षिणारूपेण दातव्यासु गोषु शूरो गच्छति। उदारः संप्रवर्तते। इत्येवं मदीयं गुणं त्वं प्रब्रूहि। इन्द्रोऽयं सखा सखिवदत्यन्तं स्निग्धः। सुशेवः सुष्ठु सेवितुं शक्यः। अद्वया एतत्सदृशो द्वितीयो देवो नास्तीत्येवमहं ब्रवीमि।

---

१ क. ख. 'द्रिविंधार'। घ. ङ. 'द्विता धर'। २ घ. ङ. 'हञ्शत्रुघा'।
३०

२३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् — [५पञ्चमारण्यके-

तदेवमृचो नव व्याख्याताः । अथ नव पुरीषपदानि व्याख्येयानि । तत्र प्रथमं पदमाह—

एवा ह्ये३वा ह्यग्ना३इ, इति ।

“ इण् गतौ ” [ अदा० ग० प० ] इत्यस्माद्धातोराङ्पूर्वान्निष्पन्न एवशब्द आगमनवाची । हेऽग्न एवा ह्ये३वै सर्वथा समागच्छ । द्विरुक्तिः प्लुतिश्चाऽऽदरार्था । एकारस्य स्थाने प्लुतिकारो३त्तरा व्याकरणे विहिता ।

अनन्तराणि चत्वारि पदान्याह—

एवा ह्ये३वा ही३न्द्रम् । एवा ह्ये३वा हि विष्णा३उ ।
एवा ह्ये३वा हि पूष३न् । एवा ह्ये३वा हि देवा३ः, इति ।

प्रथमपदवद्व्याख्येयम् ।

षष्ठं पदमाह—

एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु, इति ।

शक्रः शक्तिमानिन्द्र एवा हि, आगतः खलु । स च शक्रो वशी हि सर्ववस्तुवशीकारवान्खलु । तादृशो देवो वशाँ अनु स्वस्य वश्यान्यजमानानुगृह्णातु ।

सप्तमं पदमाह—

आ यो मन्याय मन्यव उपो मन्याय मन्यवे, इति ।

य इन्द्रो मन्याय मन्यवे मन्तव्यमस्मद्धितं मन्तुमा यज्ञे समागच्छति स इन्द्रो मन्याय मन्तव्यमस्मद्धितं मन्यवे मन्तुमुपो अस्मत्समीप एव तिष्ठतु ।

अष्टमं पदमाह—

उपेहि विश्वध, इति ।

हे विश्वध विश्वस्य धारकेन्द्रोपेह्यस्मत्समीपे प्राप्नुहि ।

नवमं पदमाह—

विदा मघवन्विदो३म् , इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थारण्यके प्रथमाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थारण्यके
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थमारण्यकं
समाप्तम् ॥ ४ ॥

---

१ क. ख. घ. ङ. ॰व हि स॰ । २ ग. ॰रो व्या॰ ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २३५

हे मघवन्धनवन्निन्द्र विद्² वेत्थ सर्वं जानासि । अतोऽस्मद्धितं विद्³ विद्धि जानीहि चित्तेऽवधारय । ॐ, अस्तु श्रेयोऽस्माकमिति शेषः । तदिदं नवसंख्याकानामृचां पुरीषपदानां च प्रतिपादकं ग्रन्थजातं यद्यपि कर्मकाण्डे पठितुं युक्तं तथाऽप्यरण्य एवाध्येतव्यमित्यभिप्रेत्य चतुर्थारण्यकत्वेनात्र पठितम् ।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये चतुर्थारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डभाष्ये चतुर्थारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य वैदिकमार्गप्रवर्तकस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन सायणामात्येन विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यककाण्डे चतुर्थमारण्यकं समाप्तम् ॥ ४ ॥

---

आदितः समष्ट्यङ्काः—( आर० ४ अध्या० १५ ख० ६१ )

---

१ ङ. 'वन्बलव' । २ क. ख. ग. विदा । ३ क. ख. ग. विदा ।

अथ पञ्चममारण्यकम् ।

---

प्रथमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः ।

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
ऐतरेयब्राह्मणेऽस्ति काण्डमारण्यकाभिधम् ।
महाव्रतप्रयोगोऽस्मिन्पञ्चमौरण्यकोदितः ॥ ३ ॥

त्रिविधं महाव्रताख्यं कर्म, एकाहरूपं महानाम्न्यवयवरूपं संत्रावयवरूपं चेति । तस्य त्रिविधस्यापि हौत्रप्रयोगं वक्तुमुपक्रमते—

महाव्रतस्य पञ्चविंशतिं सामिधेन्यः, इति ।

ननु प्रथमारण्यकेऽपि—"अथ महाव्रतमिन्द्रो वै वृत्रं हत्वा" [ऐ० आ० १ अ० १ ख० १ ] इत्यादिना महाव्रतप्रयोगोऽभिहितः, पञ्चमेऽपि तस्यैवाभिधाने पुनरुक्तिः स्यात् । नायं दोषः । सूत्रब्राह्मणरूपेण तयोर्विभेदात् । पञ्चमारण्यकमृषिप्रोक्तं सूत्रम् । प्रथमारण्यकं त्वपौरुषेयं ब्राह्मणम् । अत एव तत्रार्थवादप्रपञ्चेन सहिता विधयः श्रूयन्ते । पञ्चमे तु न कोऽप्यर्थवादोऽस्ति । शाखान्तरगताश्च मन्त्रा बहव उपलभ्यन्ते । तस्मात् " अथैतस्य समाम्नायस्य " [ श्रौ० सू० अ० १ ख० १ ] इत्यादिद्वादशाध्यायीवत् " महाव्रतस्य पञ्चविंशतिम् " इत्यादि पञ्चमारण्यकं सूत्रमेव । अरण्य एवैतदध्येयमित्यभिप्रेत्याध्येतारोऽरण्यकाण्डेऽन्तर्भाव्याधीयते । एतस्मिन्पञ्चमारण्यके सूत्रकारेण विधीयमानं महाव्रताख्यं कर्म गवामयने सत्रे समुत्पन्नम् । अत एवाध्वर्युशाखायाम्—"गावो वा एतत्सत्रमासत" इत्यादिके गवामयनप्रकरणे—" देवानां वा अन्तं जगमुषाम् " इत्यादिकेनानुवाकत्रयेण महाव्रतं समाम्नातम् । ननु तस्यामेव शाखायां ग्रन्थान्तरे—"प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा वृत्तोऽशयात्"इत्यनुवाकेन तदाम्नातमिति चेदाम्नायतां नाम तस्याप्यनुवाकस्य गवामयनप्रकरणगतत्वात् । "नैवैतान्यहानि

---

* अत्राऽऽरण्यकपदार्थ एकदेशभूतेऽस्मिन्नित्यस्यानन्वयः । अयं च नातीव समञ्जसः । तथाऽपि भाष्य एतादृशप्रयोगस्यापि सत्त्वात्कथंचिदत्रापि साधुत्वम् ।

---

१ घ. ङ. सत्र्यवं । २ घ. ङ. ॰पण्यो । ३ ग. छ न चैता ।

[आर० १ अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २३७

भवन्ति ” इत्यादिके गवामयनप्रतिपादकेऽनुवाकपञ्चके—“ प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा ”
इत्याद्यनुवाकः पञ्चमत्वेनाऽऽम्नातः। उद्गातृवेदेऽपि “ गावो वै ” इत्यारभ्य समा-
म्नाते गवामयनप्रकरणे—“ प्रजापतिः प्रजा असृजत ” इत्यादिना महाव्रताख्यमेकम-
हराम्नातम्। तच्च सत्रस्योपान्त्यमहः, उदयनीयाख्यादन्तिमादह्नः समनन्तरपूर्वभावि-
त्वात्। तथा चाऽऽपस्तम्बः—“ संतिष्ठते महाव्रतम् ” इत्येतदहः समाप्यानन्तरं
व्याख्यात उदयनीय इत्युदयनीयाख्यं चरममहः प्रोवाच। तस्मात्सत्रे समुत्पन्नस्य महाव्र-
तस्य वचनबलात्सत्राद्वहिरप्येकाहरूपेणाहीनगतत्वेन च पृथक्प्रयोगो भवति। यथा
राजसूयोत्पन्नाया अवेष्टेर्वचनात्पृथगपि प्रयोगः, यथा वा राजसूयोत्पन्नानां चातुर्मास्या-
नाम् “ अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति ” इतिवचनेन पृथक्प्रयोगस्त-
द्वत्। एकाहत्वपक्षे स्वातन्त्र्यम्। अहीनत्वपक्षे तु पौण्डरीकनाम्न एकादशरात्रस्येदं
दशममहमर्भवति। तथा चाऽऽपस्तम्बः—“अथैकेषामभ्यासाय पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोगा
महाव्रतं विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः ” इति पौण्डरीकाहःक्लप्तिमुक्तवान्। अथ सत्रे समु-
त्पन्नं महाव्रतं प्रकृतिः। एकाहरूपमहीनरूपं च विकृतिः। अतः सत्रगतस्य महाव्र-
तस्य प्राधान्येन प्रयोग इहोपदिश्यते। ननु तस्यापि महाव्रतस्य परम्परयाऽग्निष्टोम-
विकृतित्वेन सोमयागरूपत्वम्, सोमयागे च स्तोत्रशस्त्रादिवत्सामिधेनीनामङ्गत्वा-
भावात् “ पञ्चविंशतिं सामिधेन्यः ” इति विधानमयुक्तमिति चेत्। नायं दोषः।
सोमस्य सामिधेन्यपेक्षाराहित्येऽपि तदङ्गभूतस्य सवनीयपशोस्तदपेक्षत्वात् “ आनर्थ-
क्यात्तदङ्गेषु ” [मी० सू० अ० ३ पा० १ सू० १८ अधि० ९] इति न्यायेन
प्रधानेनान्वयरहितत्वेऽपि तदङ्गान्वयोपपत्तेः। अतोऽङ्गद्वारा सामिधेनीनां महाव्रतसंब-
न्धान्महाव्रतस्येति संबन्धवाचिनी षष्ठी युज्यते। पञ्चविंशतिमिति द्वितीया प्रथमात्वेन
परिणेतव्या। सामिधेन्यभिधा ऋचः पञ्चविंशतिसंख्याका इत्यर्थः। सम्यगिध्यते
ज्वाल्यतेऽग्निर्याभिर्ऋग्भिस्ताः सामिधेन्यः। तथाचोक्तम्—“ ऋक्सामिधेनी धाय्या च
या स्यादग्निसमिन्धने ” [अम० को० ब्र० व० श्लो० २२] इति। सवनीयस्य पशोः
प्रोक्षणादूर्ध्वमध्वर्युणा प्रेषितो होता सामिधेनीरनुब्रूयात्। तथाचाऽऽपस्तम्ब आह—
“ उपरिष्टादधस्तात्सर्वतश्च प्रोक्ष्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ” इति।

तासु सामिधेनीषु पञ्चविंशतिसंख्यापूरणप्रकारं दर्शयति—

एकविंशतौ प्रागुपोत्तमायाः समिधाऽग्निमिति चतस्रः, इति।

---

समिधाऽग्निम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ४४ ऋ० १।

१ ग. ॰श्च सूत्रं॰ । २ ख. ग. घ. ङ. ॰स्तम्बो यैके॰ । ३ क. ख. ङ. ॰भ्यासां यः प॰ । ४ ग. घ. सत्राग् । ५ ख. ग. ङ. ॰यस्तोत्रस्य तद्॰ । ६ ग. ङ. ॰तत॰ । ७ ग. ङ. ॰बन्धिवा॰ । ८ ग. प्रेक्ष्य । ९ ङ. ॰तिपाद्य॰ ।

२३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

मूलप्रकृतौ दर्शपूर्णमासेष्टौ “ प्र वो वाजाः ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० १ ] इत्याद्या ऋच एकादशसंख्याकाः सामिधेनीरूपाः शाखान्तर एकस्मिंश्चिदनुवाके समाम्नाताः । बह्वृचानां तु तत्र तत्राऽऽम्नाताः । तासामेकादशानां मध्ये “ त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ” इति वचनानुसारेणाऽऽवृत्तौ सत्यां पञ्चदश संपद्यन्ते । ताश्चातिदेशपरम्परया गवामयनगते विषुवन्नामके मध्यमेऽह्नि सवनीयपशौ प्राप्ताः । तासां पञ्चदशानां मध्ये “ समिध्यमानो अध्वरे ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० ४ ] “ समिद्धो अग्न आहुत ” [ ऋ० सं० म० ५ सू० २८ ऋ० १ ] इत्यनयोर्ऋचोरन्तराले “ पृथुपाजा अमर्त्यः ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० ५ ] इत्यादिकाः षडृचः प्रक्षेपणीयाः । तथा चाऽऽश्वलायन आह—पृथुपाजा अमर्त्य इति षड्धाथ्याः सामिधेनीनाम्” इति । सेयमेकविंशतिर्विषुवदर्हगता महाव्रते चोदकेन प्राप्ता । तस्यामेकविंशतौ येयमुपोत्तमा—“समिद्धो अग्न आहुत” इत्येवंरूपा तस्याः पूर्वम् “समिधाऽग्निं दुवस्यत” [ऋ० सं० म० ८ सू० ४४ ऋ० १] इत्याद्याश्चतस्र ऋचः प्रक्षेपणीयाः । तथा च सति पञ्चविंशतिसंख्या पूर्यते ।

ता एताः सामिधेन्यो यस्य पशोरङ्गं तमिमं दर्शयति—

वैश्वकर्मण ऋषभ उपालम्भनीय उपांशु, इति ।

विश्वकर्मा देवता यस्यासौ वैश्वकर्मण^२ ऋषभः समर्थ उप समीप आलम्भनीयः । ऐतरेयिणामयं पशुः समुच्चीयते । इतरशाखिनां तु विकल्पः । तदैताः सामिधेन्यो न भवन्ति । सप्तदशेष्टिप्रश्वाधानमिति सप्तदशैव सामिधेन्यो भवन्ति । तस्मिन्पशौ याज्यादिमन्त्रा उपांशु यथा भवन्ति तथा प्रयोक्तव्याः । उपांशुरूपस्योच्चारणस्य लक्षणं प्रातिशाख्येऽभिहितम्—“ करणवदशब्दं मनःप्रयोगमुपांशु ” इति । करणवदोष्ठव्यापारयुक्तं न तु मनःप्रयोगमात्रम् । तच्च परैरश्रवणादशब्दम् ।

अतः प्रातःसवने होतुः शस्त्रं दर्शयति—

आज्यप्रउगे विश्वजितः, इति ।

यदेतदाज्यनामकं प्रातःसवने होतुः शस्त्रं यच्च प्रउगनामकं तदुभयं विश्वजिन्नाम्न एकाहादस्मिन्महाव्रतेऽतिदिशेत् । स च विश्वजिदाख्य एकोऽहोऽग्निष्टोमस्य विकृतिः । अग्निष्टोमे ऋतुग्रहमक्षणादूर्ध्वं होता निवित्पदान्युच्चार्य “प्र वो देवाय” [ ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ] इत्यादिकमाज्यनामकं शस्त्रं शंसेत् ।

---

१ ग. °षुवाह° । २ क. ख. घ. ङ. °र्मेणः । तस्मिं । ३ क. ख. भवति । ४ क. °शब्दममनः° । ५ ग. °काहादभि° ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २३९

तथा चाऽऽश्वलायन आह—“उत्तमेन पदेन प्र वो देवायेत्याज्यमुपसंतनुयात्” इति ।
वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वम्—“वायुरग्रेगाः” इत्यादिकं प्रउगनामकं शस्त्रं शंसेत् । तदप्या-
श्वलायनेनोक्तम्—“वायुरग्रेगा यज्ञप्रीरिति सप्तानां पुरोरुचां तस्यास्तस्या उपरिष्टा-
त्तृचं तृचं शंसेद्वायवायाहि दर्शतेति सप्त तृचा द्वितीयां प्रउगे त्रिः” इति । तदिदं
शस्त्रद्वयं विश्वजिति चोदकेन प्राप्तम् । तत्र तदाज्यमपोद्यान्यदाज्यं सूत्रेण विहि-
तम्—“विश्वजितोऽग्निं नर इत्याज्यम्” इति । प्रउगं तु प्राकृतमेव । तदिदं विश्वजि-
द्गतमुभयं महाव्रते शंसनीयम् ।

मैत्रावरुणादीनां शस्त्रविशेषान्दर्शयति—

होत्राश्चतुर्विंशात्, इति ।

मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकश्चेति त्रयो होत्रकास्तैः शंसनीयाः शस्त्रवि-
शेषा होत्रास्त(स्ते?)त्र चतुर्विंशन्ना(ना)मकादेकाहादतिदेष्टव्याः । मूलप्रकृतौ त्वग्नि-
ष्टोमे मैत्रावरुणस्य “आ नो मित्रावरुणा” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ६२ ऋ०
१६ ] इत्यादिकं शस्त्रम् । ब्राह्मणाच्छंसिनस्तु “आयाहि सुषुमा हि ते” [ ऋ०
सं० म० ८ सू० १७ ऋ० १ ] इत्यादिकं शस्त्रम्, अच्छावाकस्य “इन्द्राग्नी आग-
तम्” [ ऋ० सं० म० ३ सू० १२ ऋ० १ ] इत्यादिकम् । चतुर्विंशे तु तानि
त्रीण्यपोद्यान्यानि विहितानि—“ता नः शक्तं पार्थिवस्य” [ऋ० सं० म० १ सू० ६८
ऋ० ३ ] इत्यादिकं मैत्रावरुणस्य । “सुरूपकृत्नुमूतये” [ ऋ० सं म० १ सू० ४
ऋ० १ ] इत्यादिकं ब्राह्मणाच्छंसिनः, “आ सु ते सिञ्चत श्रियम्” [ ऋ० सं०
म० ८ सू० ७२ ऋ० १३ ] इत्यच्छावाकस्य । त एते शस्त्रविशेषा होत्रशब्दाभि-
धेया महाव्रते पठनीयाः ।

अथ चतुर्विंशाख्यादेकाहादप्यधिकं विशेषं महाव्रते दर्शयति—

ईङ्खयन्तीरपस्युव इति च ब्राह्मणाच्छंस्यावपेत् प्रातःसवने
तीव्रस्याभिवयसो अस्य पाहीति माध्यंदिनः, इति ।

अत्र प्रातःसवने स एव ब्राह्मणाच्छंसी पूर्वोक्तम् “सुरूपकृत्नुम्” इत्यादिकं
पठित्वा पश्चात् “ईङ्खयन्तीः” [ ऋ० सं० म० १० सू० १९३ ऋ० १ ] इत्या-
दिकमपि पञ्चर्चमावपेत् । तथा माध्यंदिने सवने स एव ब्राह्मणाच्छंसी चतुर्विंशा-
दतिदेशेन प्राप्तम् “आ नो विश्वा सुहव्यः” [ ऋ० स० म० ८ सू० ९० ऋ०
१ ] इत्यादिकं पठित्वा पश्चात् “तीव्रस्याभिवयसः” [ ऋ० सं० म० १० सू०

ईङ्खयन्तीरपस्युवः ०—ऋ० सं० म० १० सू० १९३ ऋ० १ । तीव्रस्याभि-
वयसः ०—ऋ० सं० म० १० सू० १६ ऋ० १ ]

---

१ क. ख. ङ. सूत्रे । २ ङ. पठितम् ।

२४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् । [५पञ्चमारण्यके-

१६० ऋ० १] इत्यादिकं पञ्चर्चं पठेत् । अत्रोभयत्र सूक्तप्रतीकाभिप्रायेण पञ्च-
र्चमिति कैश्चिद्व्याख्यातम् । अन्ये तु¹ “ऋचं पादग्रहणे” इतिपरिभाषानुसारेणैकैका-
मृचं पठेरिति व्याचक्षते ।

अस्मिन्नेव शस्त्रे ब्राह्मणान्तरानुसारेण कंचिद्विशेषं दर्शयति—

त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरमिति स्तोत्रिय इन्द्र
याह्युप नः परावत इन्द्राय हि द्यौरसुरो अन-
म्नत प्रोष्वस्मै पुरोरथमित्यतोऽनुरूपः, इति ।

स्तोत्रसंबन्धी² स्तोत्रियस्तृचः । “एकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम्” इति साम-
गैराम्नानात्तृचस्य स्तोत्रियत्वम् । “त्रिकद्रुकेषु” [ऋ० सं० म० २ सू० २२ ऋ० १]
इत्यादिकस्तृचः शस्त्रस्याऽऽदौ प्रयोक्तव्यः । अनु पश्चाद्रूप्यते पठ्यत इति द्वितीयोऽ-
नुरूपस्तृचः । तस्मिन् “इन्द्र याहि” [ऋ० सं० म० १ सू० १३० ऋ० १]
इत्यृक्प्रथमा । “इन्द्राय हि द्यौः” [ऋ० सं० म० १० सू० १२७ ऋ० १]
इति द्वितीया । “प्रोष्वस्मै” [ऋ० सं० म० १० सू० १३३ ऋ० १] इति
तृतीया । तावेता द्वौ तृचौ शस्त्रस्याऽऽदौ पठेरित्यर्थः ।

अथ माध्यंदिने³ सवने होतुः शस्त्रे मरुत्वतीये विशेषं दर्शयति—

चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानोऽसत्सु मे जरितः
साभिवेगः पिबा सोममभि यमुग्र तर्दः कया शुभा
सवयसः सनीळा मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय, इति ।

त्रिषु मरुत्वतीयग्रहेषु मध्ये तृतीयस्य होमात्पूर्वं पठनीयं मरुत्वतीयं शस्त्रं तद्यन्मू-
लप्रकृतौ “आ त्वा रथम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ० १] इत्यादिकं तस्य
विश्वजित्यतिदिष्टस्य सन्त्यन्ये विशेषास्तैर्विशेषैः सह तन्मरुत्वतीयं महाव्रतेऽतिदेष्टु-

---

त्रिकद्रुकेषु०—ऋ० सं० म० २ सू० २२ ऋ० १। एन्द्र याहि०—ऋ० सं० म० १ सू० १३० ऋ० १ । इन्द्राय हि द्यौः०—ऋ० सं० म० १ सू० १३१ ऋ० १ । प्रोष्वस्मै पुरो०—ऋ० सं० म० १० सू० १३३ ऋ० १ । असत्सु मे जरितः०—ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ । पिबा सोममभि०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । कया शुभा सवयसः—ऋ० सं० म० १ सू० १६९ ऋ० १ । मरुत्वाँ इन्द्र वृषभः०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ।

---

¹ १ क. ख. न्ये त्वचं । ग. °न्येव तृचं । घ. °न्ये तृचं । ² २ क. ख. °न्धी तृचः स्तोत्रियः । ए° । ³ ३ घ. ङ. °दिनसं° ।

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। २४१

र्थ्यम्। तस्य चातिदिष्टस्य मरुत्वतीयस्य चतुर्विंशत्यत्राऽऽ(?)स्थितान्मरुत्वतीयादातानः पुनरपि विस्तारो भवति। तस्मिन्विस्तारे प्रथमम् “असतत्सु मे जरितः” [ ऋ०सं०म० १० सू० २७ ऋ० १ ] इत्येकं सूक्तम्। “पिबा सोममभि यम्” [ ऋ० सं० म० ६ सू० १८ ऋ० १ ] इति द्वितीयम्। “ कया शुभा ” [ ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० १ ] इति तृतीयम्। “मरुत्वाँ इन्द्र” [ ऋ०सं०म०३।सू०४७।ऋ०१ ] इति चतुर्थम्। सोऽयमधिको विस्तारः।

तत ऊर्ध्वं प्राकृतेनैव सूक्तेन शस्त्रस्य समाप्तिं दर्शयति—

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयम्, इति।

यथा प्रकृतौ “जनिष्ठाः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यनेन सूक्तेन शस्त्रं समापितं तथाऽत्रापि तेनैव मरुत्वतीयं शस्त्रं समापनीयम्।

तत्समाप्तेरूर्ध्वं होतृकर्तृकं होमं विधत्ते—

संस्थिते मरुत्वतीये होता विसंस्थितसंचरेण निष्क्रम्याऽऽ-
ग्नीध्रीये तिस्र आज्याहुतीर्जुहोत्यौदुम्बरेण स्रुवेण, इति।

संस्थिते समाप्ते। सम्यक्चरन्त्यनेनेति संचरो मार्गः। स च द्विविधः, संस्थितसंचरो विसंस्थितसंचरश्चेति । सवने समाप्ते सदसः पश्चिमद्वारेण निर्गच्छति सोऽयं संस्थितसंचरः। असमाप्ते तु प्राग्द्वारेण [ निर्गच्छति ] सोऽयं विसंस्थितसंचरः। तेन निष्क्रम्योदङ्मुखो गत्वाऽऽग्नीध्रीये धिष्ण्ये जुहुयात्।

तत्र प्रथमाहुतेर्मन्त्रमाह—

अनु मामिन्द्रो अनु मां बृहस्पतिरनु सोमो अनु वाग्देव्यावीत्।
अनु मां मित्रावरुणाविहावतामनु द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ, इति।

इन्द्रो देव इह कर्मणि मामनुगम्याऽऽवीत्, अवतु । एवं बृहस्पतिसोमसरस्वतीमित्रावरुणद्यावापृथिव्यो मामवन्तु। पूर्वहूतौ *तदेतस्मिन्मित्रावरुणयोर्विशेषणम्। यद्वा लिङ्गव्यत्ययेन द्यावापृथिव्योर्विशेषणम्।

द्वितीयाहुतेर्मन्त्रमाह—

आदित्या मा विश्वे अवन्तु देवाः सप्त राजानो
य उदाभिषिक्ताः। वायुः पूषा वरुणः सोमो
अग्निः सूर्यो नक्षत्रैरवत्विह माऽनु , इति ॥

---

जनिष्ठा उग्रः०—ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ।

---

* एतस्मिन्मन्त्रोक्तदेवतासमूहे।

३१

२४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रpath/प्रपाठकारण्यके-

अदितेः पुत्रा आदित्यास्ते चाष्टसंख्याकाः। "अष्टौ पुत्रासो अदितेः" [ऋ०सं० म० १० सू० ७२ ऋ० ८] [तै० आ० प्र० १ अ० १३] इति श्रुत्यन्तरात्। तदनुक्रमणं च तत्रैवाऽऽम्नायते—"ताननुक्रमिष्यामः। मित्रश्च वरुणश्च। धाता चार्यमा च। अंशश्च भगश्च। इन्द्रश्च विवस्वाँश्चैत्येते" [तै०आ०प्र०१अ०१३] इति। त एव विश्वे सर्वेऽपि देवा मामवन्तु॑। य उदये चान्ये द्युलोकप्रकाशनार्थमभिषिक्ताः सप्तसंख्याका आरोगादिनामका राजानः सन्ति तेऽपि मामवन्तु। आरोगादयोऽपि श्रुत्यन्तरे समाम्नाताः—"आरोगो भ्राजः पटरः पतङ्गः। स्वर्णरो ज्योतिषीमान्विभासः। ते अस्मै सर्वे दिवमातपन्ति" [तै० आ० प्र० १ अ० ७] इति। तथा वायुरिह कर्मणि मामनुगम्यावतु। एवं पूषादिष्वपि योजनीयम्।

तृतीयाहुतेर्मन्त्रमाह—
पितरो मा विश्वमिदं च भूतं पृश्निमातरो मरुतः स्वर्काः।
ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रास्ते नो देवाः सुहवाः शर्म यच्छतेति, इति।

ये पितरोऽग्निष्वात्तादयस्ते मामवन्त्विति शेषः। न केवलं मामेव, किं त्विदं विश्वं प्राणिजातं चावन्तु। पृश्निर्माता येषां मरुतां ते पृश्निमातरः। तथा च मारुतसूक्ते समाम्नातम्—"पृश्नेः पुत्रा उपमासो रभिष्ठाः" [ऋ० सं० म० ५ सू० ५८ ऋ० ९] इति। तथा ब्राह्मणान्तरम्—"पृश्निर्यै वैवै यशो मरुतो हुताः" (?) इति। पृश्निर्गोमूर्तिर्देवता। तदप्यन्यत्राऽऽम्नातम्—"अङ्गिरसो वै सत्रमासत। तेषां पृश्निर्घर्मधुगासीत्" इति। ते च मरुतः स्वर्काः सुष्ठ्वर्चनीयाः। ते हि प्रियंगुचर्वादिभिरर्च्यन्ते। पृश्नये दुग्धे प्रैयंगवं चरुं निर्वपेन्मरुद्भ्यः" इति श्रुतेः। तादृशा मरुतो मामवन्तु। अग्निरेव जिह्वा येषां तेऽग्निजिह्वाः। अग्नौ हुतं हविर्भक्षयन्तीत्यर्थः। तादृशा देवा ये सन्ति। उत वाऽपि चेत्यर्थः। यजत्रा यजनीयाः पीठादौ गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्चनीयाः। समर्पितं नैवेद्यं भक्षयन्ति, तादृशाश्च ये सन्तिँ। उभयविधा अपि देवा अन्यत्र स्पष्टमाम्नायन्ते—"हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये" इति। तादृशा देवा यूयं सुहवाः सुखनाऽऽह्वातुं शक्याः सन्तो नोऽस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छत। इतिशब्दो मन्त्रत्रयसमाप्त्यर्थः।

होमान्तरं विधत्ते—
दक्षिणे मार्जालीये दश स्रुच्युत्तमां चतुर्गृहीतं पूर्वमवदायाोत्तरतोऽग्नेरुपनिधाय विहरणप्रभृति मध्यं-

---

१ क. ख. घ. ङ. एव ते विं। २ क. ख ०न्तु। उं। ३ घ. ०श्रियेनैष। ४ ङ. ०र्यैनैव। ५ क. ख. ०ष पशो। ६ ग. ०तोद्वातेति। ७ ग. ०न्ति। त उं।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २४३

दिने मार्जालीयो जागरितो भवति तस्मिन्परिवृते
जुहोति प्राग्द्वारे वोदग्द्वारे वा प्रागुदग्द्वारे वा, इति।

सदोहविर्धानयोर्मध्ये योऽयं दक्षिणोत्तरायतः संचरस्तस्योत्तरभागे यथाऽऽग्नीध्रीयो धिष्ण्यस्तथा दक्षिणभागे मार्जालीयनामको धिष्ण्यः। तस्मिन्दशसंख्याका आज्याहुतीर्जुहोतीत्यनुवर्तते। तत्रायं प्रयोगप्रकारः। उत्तमां दशमामाहुतिमुद्दिश्य स्रुचि जुह्वां चतुर्गृहीतमाज्यं प्रथममवदाय तदाज्यविशिष्टां तां स्रुचं मार्जालीयस्याग्नेरुत्तरभागे स्थापयित्वा दशमाहुतेः पूर्वभाविनीर्नवाऽऽहुतीः स्रुवेण तस्मिन्मार्जालीये जुहुयात्। स च मार्जालीयः परिवृतः परितः कटादिभिराच्छादितो भवति। तत्र होमार्थं प्रवेशद्वारं प्राच्यामुदीच्यामैशान्यां वेति त्रेधा विकल्पितम्। यद्यप्येतद्धोमकालात्पूर्वं मार्जालीये विहृतस्याग्नेश्चिरकालं व्यवधानमस्ति तथाऽपि माध्यंदिने सवने विहरणकालमारभ्य मार्जालीयधिष्ण्यगतोऽग्निर्यथा न शाम्यति तथा जागरितः काष्ठप्रक्षेपेण पुनः पुनः प्रज्वलितो भवति।

तस्मिन्होमे प्रथममन्त्रमाह—

अग्निरिवानावृष्यः पृथिवीव सुपदा भूयासम्, इति ।

यथाऽग्निरुग्रत्वान्न केनापि तिरस्कर्तुं शक्य एवमहमप्यतिरस्कार्यो भूयासम्। यथा च पृथिवी सुष्ठु स्थैर्येणावतिष्ठत एवमहमपि भूयासम्। शोभनं सदोऽवस्थानं यस्य मम सोऽहं सुपदाः।

द्वितीयं मन्त्रमाह—

अन्तरिक्षमिवानाप्यं द्यौरिवानाधृष्यो भूयासम्, इति ।

यथाऽन्तरिक्षं पादचारिणा विरोधिना शत्रुना प्राप्तुं न शक्यं यथा च द्युलोको मानुषेण शत्रुना तिरस्कर्तुमशक्य एवमहमपि शत्रुभिरप्राप्तोऽनाधृष्यश्च भूयासम्।

तृतीयं मन्त्रमाह—

सूर्य इवाप्रतिधृष्यश्चन्द्रमा इव पुनर्भूभूयासम्, इति ।

यथा सूर्यः स्वस्मादप्यधिकस्य तेजस्विनः प्रतिकूलस्याभावादतिरस्कार्यो यथा वा चन्द्रमाः कृष्णपक्षे क्षीणोऽपि शुक्लपक्षे पुनः प्रादुर्भवति एवमहमपि तैरतिरस्कार्य एव भूयासम्। केनापि निमित्तेन कदाचित्सत्यपि तिरस्कारे तत्परिहारेण पुनरप्यूर्जितो भूयासम्।

---

१ ग. घ. ङ. 'धिष्ण्यस्त' । २ क. ख. घ. ङ. 'लीयो धि' । ३ ग. घ. ङ. धिष्णियः । ४ ग. आहुं । ५ ग. घ. ङ. 'तीर्होतेत्य' । ६ घ. ङ. 'च्यामीशा' । ७ ग. घ. ङ. 'लीये धिष्ण्ये ग' । ८ क. ख. 'स्कारो य' ।

२४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५प्रपाठकारण्यके-

चतुर्थं मन्त्रमाह—
मन इवापूर्वं वायुरिव श्लोकभूयासम् , इति ।
यथा मन उत्तरोत्तरमभिवृद्धिकाङ्क्षया प्रयतमानं सत्तत्फलप्राप्त्या नूतनं रूपं प्रतिपद्यते, एवमहमप्युत्तरोत्तराभिवृद्ध्या नूतनो भूयासम् । श्लोकः संघः । यथा वायुराषाढादिमासे समुद्रतीरादिदेशे वा स्वयमुत्तरोत्तराभिवृद्ध्या संघरूपो भवति, एवमहमपि पुत्रपौत्रादिसंघरूपेणोत्पन्नो भूयासम् ।

पञ्चमं मन्त्रमाह—
अहरिव स्वं रात्रिरिव प्रियो भूयासम् , इति ।
अहर्यथा प्रकाशेनान्धकारं निवर्त्य वाणिज्यसेवादिना स्वं धनं संपादयति, एवमहमपि धनसंपादको भूयासम् । यथा च रात्रिर्विश्रामादिसुखहेतुतया प्रिया, एवमहमपि सर्वेषां प्रियो भूयासम् ।

षष्ठं मन्त्रमाह—
गाव इव पुनर्भुवो मिथुनमिव मरीचयो भूयासम्, इति ।
यथा गावः संवत्सरे संवत्सरे वत्सरूपेण पुनरुत्पत्तिमन्त्य एवमहमपि पुत्रादिरूपेण पुनः पुनर्भूयासम्। यथा चोमामहेश्वरलक्ष्मीनारायणादिमिथुनं तेजस्वित्वेन प्रसिद्धमेवमहमपि मरीचयो मरीचिमांस्तेजस्वी भूयासम् ।

सप्तमं मन्त्रमाह—
आप इव रस ओषधय इव रूपं भूयासम्, इति ।
आपो यथा रसवत्य एवमहं रसो मधुराम्लादिरससंपन्नो भूयासम् । ओषधयो यथा पक्काः सत्यो रमणीयरूपयुक्ता दृश्यन्ते, एवमहमपि रूपं पुष्टिकान्त्यादिरमणीयरूपयुक्तो भूयासम् ।

अष्टमं मन्त्रमाह—
अन्नमिव विभु यज्ञ इव प्रभूभूयासम् , इति ।
अन्नं यथा भक्ष्यभोज्यलेह्यचोष्यरूपेण विविधं भवति, एवमहमपि विभुर्धनविद्यासंपत्त्या विविधो भूयासम् । यथा यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः स्वर्गादिफलप्रदाने समर्थ एवमहमपि प्रभूः पुत्रपौत्रभृत्यादिपोषणे समर्थो भूयासम् ।

नवमं मन्त्रमाह—
ब्रह्मेव लोके क्षत्रमिव श्रियां भूयासम् , इति ।
यथा ब्रह्म ब्राह्मणो लोके श्रेष्ठ एवमहमपि श्रेष्ठो भूयासम् । यथा क्षत्रं राज्यं गजाश्वादिश्रियामधिपतिः, एवमहमपि सर्वसंपदामधिपतिर्भूयासम् ।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। २४५

अथ स्रुचि चतुर्गृहीतेनाऽऽज्येन होतृमन्त्रस्य प्रतीकं दर्शयति—
यदङ्ग एषा समितिर्भवातीति, इति।
सोऽयं मन्त्रः संहिताग्रन्थे द्रष्टव्यः। इतिशब्दो दशाहुतिमन्त्रसमाप्त्यर्थः।
अस्मिन्दशमे मन्त्रे शाखान्तरगतस्य पाठस्यानुपादेयतां दर्शयति—
अत्र विभजाथ वीथेति त्रीण्यननृचम्, इति।
"यदङ्ग एषा" [ऋ० सं० म० १० सू० ११ ऋ० ८] इत्यस्यामृचि त्रीणि पदानि शाखान्तरेऽन्यथा पठितानि। तान्यननृचमृगमनुसारिणी न भवन्ति। कानि तानि पदानीत्याशङ्क्य प्रदर्श्यन्ते—अत्रेत्येकं विभजायेति द्वितीयं वीथेति तृतीयम्। तस्यामृचि "रत्ना च यद्विभजासि स्वधावः" इति तृतीयः पादः, तस्य चायमर्थः—हे स्वधावोऽन्नवन्नग्ने रत्ना च यद्रत्नान्यपि यानि विभजासि पृथक्क्रोर्षीति। तस्मिन्पादे रत्नानामनुवादद्योतनाय यच्छब्दोऽपेक्षितः। अग्नेरेकस्य संबोध्यमानत्वाद्विभजासीत्येकवचनमपेक्षितम्, अतस्तदुभयमृगनुसारि। शाखान्तरे तु तदुभयं परित्यज्यात्र विभजायेति पदद्वयं पठितम्। तद्वयमृगमनुसारि न भवति, यथोक्तानुवादाभावात्, बहुवचनान्वितत्वाच्च। तथा चतुर्थपाद एवमाम्नायते—"भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात्" इति। तस्यायमर्थः—हेऽग्नेऽत्रास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकं वसुमन्तं भागं बहुधनोपेतं भागं वीताद्विशेषेण प्राप्नुहि संपाद्येति। तस्मिन्नपि पादे शाखान्तरीया वीथेति पठन्ति, तदपि पूर्ववदयुक्तम्। सन्ति हि मे(वे)दे तत्र तत्र शाखान्तरपाठदूषणानि बहूनि। तथाहि—"बृहस्पतिर्नो हविषा वृधातु" इत्यस्मिन्मन्त्रे हविषा विधेरिति शाखान्तरपाठः। स च यज्ञे नैष्फल्येन दुष्ट इत्यभिप्रेत्य ब्राह्मणे समाम्नायते—"यद्ब्रूयाद्विधेरिति यज्ञस्थाणुमृच्छेद्वृधात्वित्याह यज्ञस्थाणुमेव परिवृणक्ति" इति। एवं "यदद्भूयोत्सूँपावसानै" इत्यादिकमुदाहार्यम्।

मार्जलीयहोमादूर्ध्वमुपस्थानं विधत्ते—
अत्र तिष्ठन्नादित्यमुपतिष्ठते पर्यावृत्ते प्रदक्षिणमावृत्यै-
तैश्रैवास्वाहाकारैरैन्नेवा३ इदं मधू३ इदं मधु। इमं
तीव्रसुतं पिबा३ इदं मधू३ इदं मध्विति च, इति।
अत्र मार्जालीयस्य समीपे तिष्ठन्प्राङ्मुख आदित्यमुपतिष्ठेत। यदा त्वादित्यः पश्चिमायां दिशि पर्यावृत्तस्तदा स्वयमपि प्रदक्षिणं यथा भवति तथा पर्यावृत्य पश्चि-

---

यदङ्ग एषा०—ऋ० सं० म० १० सू० ११ ऋ० ८।

---

१ क. ख. ॰न्तरे वी॰। २ ग. ॰यात्सुखाव॰। ३ ङ. ॰त्सूयाव॰। ४ क. ख. घ. ङ. ॰नेया॰।
५ ग. घ. ङ. ॰यस॰।

२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

माभिमुख एतैः पूर्वोक्तैः “अग्निरिवानाधृष्यः” इत्यादिभिर्दशभिर्मन्त्रैर्होमार्थापादित-
स्वाहाकाररहितैरुपतिष्ठेत । प्राङ्मुखोपस्थानेऽप्येत एव मन्त्राः । वक्ष्यमाणमन्त्रान्त-
रेण सह समुच्चयार्थश्चकारः । तच्च मन्त्रान्तरम्- “एह्येव” इत्यादिकम् । हे आदि-
त्यैह्येवास्मान्प्रति सर्वथैवाऽऽगच्छ । दूरादाह्वानार्था प्लुतिः । आगमनप्रयोजनमुच्यते-
इदमस्माभिर्दीयमानं हविर्मधु मधुरम् । प्लुतिर्द्विरुक्तिश्चेत्युभयमादरार्थम् । तदेव हविः
पुनर्विशेषाकारेण निर्दिश्यते-इमं पुरतो वर्तमानं तीव्रसुतं तीव्रेण बहुमन्त्रसूक्तप्रयो-
गेणाभिषुतं सोमरसं पिव । प्लुतिः पूर्ववाक्यावृत्तिश्चेत्येतदत्यन्तमादरार्थम् । इति-
शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः । चशब्दः पूर्वमन्त्रैः सह समुच्चयार्थः ।

आदित्योपस्थानादूर्ध्वं दासीविषयं प्रैषं विधत्ते-

प्रेष्याः संशास्ति पूर्णकुम्भास्तिस्रोऽवमाः षडुत्तमाः, इति ।

वक्ष्यमाणकर्मार्थं या दास्यः प्रेषणीयास्ता दासीः प्रेषयेत् । ताश्च दास्य उदकपूर्ण-
कुम्भयुक्ता भवन्ति । तासां दासीनां त्रित्वमधमः पक्षः । षट्संख्योत्तमः पक्षः ।

तासां प्रेषणे मन्त्रमाह-

इमं धिष्ण्यमुदकुंभं च त्रिः प्रदक्षिणं परि-
व्रजाथ दक्षिणैः पाणिभिर्दक्षिणानूरूनाघ्नाना
एह्येवा३ इदं मधू३ इदं मध्विति वदत्यः ।
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयः खण्डः ।

उपाकृते स्तोत्रे त्रैधं निनयाथात्रोत्तरे
च मार्जालीये शेषमन्तर्वेदि, इति ।

हे दास्य इमं मार्जालीयाख्यं धिष्ण्यं तत्र स्थापितमेकमुदकुम्भं च त्रिवारं प्रद-
क्षिणी कुरुत । किं कुर्वत्यः, प्रदक्षिणीकरणकाले स्वस्वशिरस्यवस्थितानुदकुम्भान्वाम-
हस्तैरवष्टभ्य दक्षिणैः पाणिभिः स्वकीयानूरूंस्ताडयन्त्यः । पुनरपि किं कुर्वत्यः,
तस्मिन्काल एहीत्यादिमन्त्रभागं वदत्यः पठन्त्यः । अयं च भागो होतुरादित्योपस्थाने
व्याख्यातः । अयं चोक्तो मन्त्रार्थरूपः प्रयोगस्तैत्तिरीयैर्विस्पष्टमाम्नातः-“उदकुम्भा-
नधिनिधाय दास्यो मार्जालीयं परिनृत्यन्ति पदो निघ्नतीरिदं मधु गायन्त्यः” इति ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

---

१ क. ख. 'मार्थे या । २ क. ख. 'घ्नन्तीरि' ।

अध्या०१।ख०२] ऐतरेयारण्यकम् । २४७

' हे दास्यो यूयमेतावत्कृत्वा तत ऊर्ध्वमध्वर्युणा सामगानप्रति स्तोत्रेऽनुज्ञापिते सति स्वस्वकुम्भस्थितमुदकं त्रेधा विभज्य प्रदेशत्रये सिञ्चत । अयं दक्षिणो मार्जालीय एकः प्रदेशः । उत्तरो मार्जालीयो द्वितीयः प्रदेशः । उत्तरमार्जालीयो नामाऽऽग्नीध्रीयो धिष्ण्यः । तत्रोभयत्र सिक्तस्योदकस्यावशिष्टं मार्गं वेदिमध्ये सिञ्चत । इतिशब्द इमं धिष्ण्यमित्यादिमन्त्रसमाप्त्यर्थः । अनेन मन्त्रेण दासीः प्रेषितवतो होतुरुत्तरवेदिस्थानी-
यस्य चित्याग्नेरवयवोपस्थानं विधातव्यम् ।

तत्र शिरस उपस्थानं विधत्ते—

प्रदक्षिणमग्निं निष्क्रम्याग्रेण यूपं पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नग्नेः
शिर उपतिष्ठते नमस्ते गायत्राय यत्ते शिर इति, इति ।

मार्जालीयमग्निं प्रदक्षिणं कुर्वन्निष्क्रम्याग्निश्चित्यां दक्षिणेन गत्वा यूपस्य पूर्व-
भागे चित्याग्नेः पुरस्तात्स्वयं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नमस्त इत्यादिमन्त्रेण तस्याग्नेः शिरो-
भागमुपतिष्ठेत । हेऽग्ने ते तव गायत्रं साम शिरोरूपेण वर्तते तस्मै गायत्ररूपाय शिरसे त्वदीयाय नमोऽस्तु । गायत्रसाम्नः शिरोरूपत्वमध्वर्युणा तदुपस्थानादवगन्त-
व्यम् । तथा चान्यत्राऽऽम्नायते—‘‘गायत्रेण पुरस्तादुपतिष्ठते’’ इति । नमस्त इत्या-
दिमन्त्रसमाप्त्यर्थ इतिशब्दः ।

दक्षिणपक्षस्योपस्थानं विधत्ते—

तेनैव यथेतं प्रत्येत्य दक्षिणमुदङ्मुखः पक्षं
नमस्ते राथंतराय यस्ते दक्षिणः पक्ष इति, इति ।

येन मार्गेण पूर्वस्यां दिशि गतस्तेनैव मार्गेण प्रतिनिवृत्य दक्षिणस्यां दिशि स्वयमुद-
ङ्मुखस्तिष्ठंश्चित्याग्नेर्दक्षिणं पक्षं मन्त्रेणोपतिष्ठेत । तेनैवेत्यस्य व्याख्यानं यथेतमिति, यथाऽऽगतं तथैवेत्यर्थः । दक्षिणपक्षस्य रथंतरसामसंबन्धोऽध्वर्यूपस्थानादवगन्तव्यः । तथा च तदुपस्थानमाम्नातम्—‘‘बृहद्रथंतराभ्यां पक्षौ’’ इति ।

उत्तरपक्षस्योपस्थानं विधत्ते—

अपरेणाग्निपुच्छमतिक्रम्य प्राङ्मुख उत्तरं नमस्ते
बृहते यस्त उत्तरः पक्ष इति, इति ।

पश्चिमदिगवस्थितं यदग्निपुच्छं तस्य पश्चिमभागेन तत्पुच्छमतिक्रम्योत्तरपक्षस्य पश्चिमायां दिशि प्राङ्मुखोऽवस्थायात्तरं पक्षं मन्त्रेणोपतिष्ठेत । तस्य पक्षस्य बृह-
त्सामरूपत्वं पूर्ववद्द्रष्टव्यम् ।

---

१ ख. ग. घ. ङ. °र्युणाऽसा° । २ क. ख. °त्तरमा' । ३ क. ख. ग. °क्षिण ।