ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

दिदं सर्वमुत्तिष्ठति स संप्रतिवित्पृथिवी वायुरा-
काश आपो ज्योतींषीत्येष वा आत्मोक्थं
पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं
ह वै समानानां भवति य एवं वेद, इति ।

यस्मात्प्राणदेवस्य प्रतीकभूतादुक्थादिदं सर्वमुत्तिष्ठति । उक्थानुष्ठानतदुपासन-
फलभूतत्वाज्जगदुत्पत्तेः । तादृशमुक्थं निष्केवल्‍याख्यं शस्त्रं पञ्चविधमात्मानं वक्ष्यमा-
णपृथिव्यादिपञ्चप्रकारेणोपासकस्य स्वरूपभूतं यः पुमानुपास्ते स पुमान्संप्रतिवित्स-
म्यगभिज्ञः । के ते पञ्च प्रकारा इति चेदुच्यते—पृथिव्यादीनि यानि पञ्च भूतानि
सन्ति तद्रूप उपासकस्याऽऽत्मा पञ्चविधमुक्थम् । एतस्मात्पञ्चभूतात्मकादुक्थादेव
सर्वमिदं शरीरजातमूत्पद्यते । पुनरप्येतमेवोक्थमप्येति संहारकाले प्रविशति । न
ह्युक्थस्वरूपत्वेन प्रतिपादितानि पञ्च भूतानि विहाय भौतिकस्य शरीरस्योत्पत्तिर्लयो
वा संभवति । यः पुमानेवमेतस्योक्थस्य पञ्चविधत्वमुपास्ते स पुमान्समानानां ज्ञाती-
नामयनमाश्रयो भवति ।

तेषामुक्थस्वरूपाणां पञ्चभूतानामन्नान्नादिरूपत्वध्यानं विधत्ते—

तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो
जायते भवत्यस्यानमपाञ्च पृथिवी चान्नमेत-
न्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ज्योतिश्च वायुश्चा-
न्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश
आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह
वै समानानां भवति य एवं वेद, इति ।

तस्मिन्पञ्चभूतात्मक उक्थे यः पुमानिदमन्नं भोग्यमिदं चान्नादं भोक्तृरूपमिति
विभज्योपास्तेऽस्मिन्नुपासकेऽन्नादो भोक्तुं समर्थो रोगरहितः पुत्रो जायते । अस्य
चोत्पन्नस्यान्नमपेक्षितं सर्वं संपद्यत एव । किं तदन्नं किं वाऽन्नादमिति चेत्तदुच्यते—
पञ्चभूतेषु मध्य आपश्च पृथिवी चेत्युभयमन्नम् । यस्माद्व्रीहियवादीन्यन्नानि भूम्युदक-
विकाररूपाणि भवन्ति तस्माद्भूम्‍युदकयोरन्नत्वं युक्तम् । तेजश्च वायुश्चेति भूतद्वयं
भोक्तृरूपम् । प्राणवायुना जाठराग्नौ प्रदीपिते सत्येताभ्यामग्निवायुभ्यां सर्वमिदमन्न-
जातं जनो भक्षयति । तस्माज्ज्योतिर्वाय्वोरन्नादत्वं युक्तम् । न च भूतचतुष्टयस्यैवोपा-
योगो न त्वाकाशस्येति शङ्कनीयम् । आकाशस्याऽऽवपनरूपत्वात् । यस्मादाकाशे

---

१ ख. ग. सर्वं जगदुत्ति॑। २ घ. ङ. ॰च्यन्ते। पृ॑ । ३ क. ख. ग. पुत्र आजा॑। ४ घ. ॰मपि क्षिप्रं सं॑।

अध्या० ३ ख० १ (१३)] ऐतरेयारण्यकम् । १२९

सर्वमिदं भोक्तृभोग्यजातं समोप्यते सम्यगा समन्तात्प्रक्षिप्यते तस्मादाकाशस्याऽऽवप-
नत्वम्। यः पुमानेवमाकाशस्यावकाशप्रदानेन भोक्तृभोग्याधारत्वमुपास्ते स पुमान्स-
मानानां ज्ञातीनामावपनमाधारो भवत्येव ।

उक्थस्वरूपेषु भूतेषु भोक्तृभोग्यध्यानं विधाय भौतिकेषु तद्ध्यानं विधत्ते—

तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो
जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽ-
न्नादमोषधिवनस्पतीन्हि प्राणभृतोऽदन्ति, इति ।

ओषधिवनस्पतीनामन्नत्वं प्राणभृतां मनुष्यगवाश्वादीनां भोक्तृत्वं च लोके प्रसिद्ध-
मिति द्योतयितुं हिशब्दः ।

अथ प्राणभृत्स्वेव भोक्तृभोग्यविभाग^३ध्यानं विधत्ते—

तेषां य उभयतोदन्ताः पुरुषस्यानुविधा विहि-
तास्तेऽन्नादा अन्नमितरे पशवस्तस्मात्त इतरान्पशू-
नधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति, इति ।

तेषां प्राणभृतां मध्ये ये केचिदश्वादय उभयतोदन्ता अधोभागे चोर्ध्वभागे च
दन्तपङ्क्तियुक्ताः पुरुषस्यानुविधा मनुष्यस्य प्रकारमनुसृत्य विहिता उत्पादिताः ।
यथा मनुष्यस्योभयतो दन्तपङ्क्ती विद्येते तद्वदश्वादीनामपि ते मनुष्याश्वादयो भोक्तृरू-
पेभ्य इतरेऽधोभाग एव दन्तपङ्क्तियुक्ता गोमहिषादयः पशवो ये सन्ति तेऽन्नरूपाः ।
यस्मादेवं तस्माल्लोके उभयतोदन्ता मनुष्याश्वादय इतरान्गोमहिषादीन्प्रत्यधीव
चरन्ति, अधिका इव वर्तन्ते । अश्वादीनां मूल्यबाहुल्याद्यत्नातिशयेन रक्ष्यमाणत्वौ-
घ्याऽऽधिक्यम् । यस्माल्लोकेऽपि व्रीहियवादिका येऽन्ने पात्रे प्रक्षिप्ते सत्यन्नादो भोक्ता
मनुष्योऽधिक इव भवति । तत्र मनुष्यस्य स्वातन्त्र्यादधिकत्वमन्नस्य पारतन्त्र्यान्न्यूनत्वम्।

भोक्तुराधिक्यध्यानस्य फलमाह—

अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

---

^१ ख. ग. ॰पेण भू॰ । ^२ ख. ग. अतः । ^३ ख. ग. ॰विधानं विधीयते । ते॰ । ^४ ख. ग. ॰त्वादाधि॰ ।

१३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

अथ द्वितीयः खण्डः । ( चतुर्दशः )

अन्नादिध्यानमुक्त्वा पुरुषस्योक्थस्वरूपस्याऽऽत्मचैतन्याविर्भावातिशययुक्तत्वध्यानं विधत्ते—

तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदाश्नुते हाऽऽविर्भूयः, इति ।

तस्योक्थरूपस्य पुरुषस्य शरीरे वर्तमानं चिद्रूपमात्मानमाविस्तरामतिशयेन प्रकटं यः पुमानुपास्ते स पुमान्भूय आविरातिशयेन प्रकटत्वमश्नुते ह व्याप्नोत्येव । विद्यैश्वर्यादिकीर्तिं बहुलां प्राप्नोतीत्यर्थः ।

चैतन्यस्योपाधिविशेषेषु तारतम्येनाऽऽविर्भावं दर्शयितुमादावेकमुपाधिमुदाहरति—

ओषधिवनस्पतयो यच्च किंच प्राणभृत्स आत्मानमाविस्तरां
वेदौषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते चित्तं प्राणभृत्सु, इति ।

सच्चिदानन्दरूपस्य जगत्कारणस्य परमात्मनः कार्यभूताः सर्वेऽपि पदार्था आविर्भावोपाधयः । तत्राचेतनेषु मृत्पाषाणादिषु सत्तामात्रमाविर्भवति न चाऽऽत्मनो जीवरूपत्वम् । ये¹ त्वोषधिवनस्पतयो जीवरूपाः स्थावरा ये च श्वासरूपप्राणधारिणो जीवरूपा जङ्गमास्तदुभयमतिशयेनाऽऽविर्भावे स्थानमिति यो निश्चिनोतीत्यध्याहारः । स पुमानात्मानमतिशयेनाऽऽविर्भूतमुपास्ते । कथं स्थावरजङ्गमजीवयोराविर्भावातिशय इति चेदुच्यते । ओषधिवनस्पतिषु स्थावरजीवशरीरेषु रस आर्द्रत्वं तदेतज्जीवात्मनो लिङ्गम् । न हि काष्ठपाषाणादिषु रसोऽस्ति । यदपि प्राणभृत्सु जङ्गमजीवशरीरेषु चित्तमन्तःकरणं तदपि जीवात्मनो लिङ्गम् । तच्च मृत्पाषाणादिषु न दृश्यते । अतो रसचित्तयोर्जीवलिङ्गयोर्दर्शनादोषध्यादिष्वतिशयेनाऽऽविर्भावः सिद्धः ।

उदाहृतोपाधावपि स्थावरेभ्यो जङ्गमेष्वाविर्भावातिशयं दर्शयति—

प्राणभृत्सु त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा तेषु हि
रसोऽपि दृश्यते न चित्तमितरेषु, इति ।

तुशब्द ओषधिवनस्पतिव्यावृत्त्यर्थः । प्राणभृत्सु मनुष्यगवादिष्वेव चिदात्मन आविर्भावातिशयो न त्वोषध्यादिषु । तत्र हेतुरुच्यते—तेषु प्राणभृच्छरीरेषु रक्तरूपो रसो दृश्यते । अपिशब्देन पूर्वोक्तं चित्तं समुच्चिनोति । अतो लिङ्गद्वयसद्भावादाविर्भावातिशयः । इतरेष्वोषधिवनस्पतिशरीरेषु चित्तं न दृश्यते किं तु रसरूपमेकमेव लिङ्गं तस्मान्नास्त्यतिशयः ।

प्राणभृदुपाधिष्वपि तारतम्यं दर्शयति—

पुरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो

---

¹ ख. ग. ये चौष° ।

अध्या०३ख०२(१४)] ऐतरेयारण्यकम् । १३१

विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद
लोकालोकौ मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नः, इति ।

मनुष्या गवाश्वादयश्च प्राणभृतस्तेषां मध्ये पुरुषे मनुष्य एवातिशयेनाऽऽत्मा-
विर्भावो न तु गवादिषु । यस्मात्स मनुष्योऽत्यन्तं प्रकृष्टज्ञानेन संपन्नः । तदेव
कथमिति चेत्तदुच्यते—पूर्वेद्युर्वस्तु विज्ञातं तत्सर्वमद्य स्मृत्वा ममेदं विदितमिति
जनानामग्रे वदितुं समर्थः । तथा पूर्वेद्युर्यद्वस्तु समीचीनं विज्ञातं तदद्य स्मृत्वा तस्मि-
न्देशे गत्वा द्रष्टुं समर्थः । यद्यपि गवादीनां दर्शने सामर्थ्यमस्ति तथाऽपि विवेकाभा-
वान्न साकल्येन दर्शनम् । किंच यथाऽतीतस्य कथनं तथा श्वस्तनं भविष्यत्कर्तव्य-
मपि जानाति । तथा लोकालोकावृत्तमं स्वर्गलोकमधमं नरलोकं च शास्त्रेण
विविच्य जानाति । तथा मर्त्येन विनश्वरेण ज्ञानकर्मरूपसाधनेनामृतमविनश्वरं मुक्ति-
पदमीप्सति प्राप्तुमिच्छति । एवमनेन प्रकारेण मनुष्योऽत्यन्तविवेकेन संपन्नः ।

गवादिपशूक्तवैपरीत्यं दर्शयति—

अथेतेरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानं न विज्ञातं
वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोका-
लोकौ त एतावन्तो भवन्ति यथाप्रज्ञं हि संभवाः, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १४ )

मनुष्यवैलक्षण्यद्योतनार्थोऽथशब्दः । तदेव वैलक्षण्यं प्रपञ्च्यते—अशनाशब्देनाशि-
तुमिच्छोच्यते । अशनायेति पदे यैकारस्य लुप्तत्वात् । येयं बुभुक्षा या च पिपासा ते
एवोभे अभिलक्ष्य पशूनां विज्ञानमस्ति, न तु मनुष्यवत्पूर्वविज्ञातकथनादिकम् । ते
गवाश्वादिपशव एतावन्त एतावन्मात्रविज्ञानास्तात्कालिकक्षुधादिज्ञानमात्रोपेता
भवन्ति । तत्र हेतुरुच्यते—यथाप्रज्ञं पूर्वस्मिञ्ज्ञानकर्मानुष्ठानाधिकारयुक्ते जन्मनि
यादृशी प्रज्ञा शास्त्रीया लौकिकी वाऽभ्यस्ता । कर्मणोऽप्येतदुपलक्षणम् । कर्मापि
विहितं प्रतिषिद्धं वा यादशमनुष्ठितं तादृशीं प्रज्ञां तादृशं कर्म चानतिक्रम्य यस्मा-
त्संभवाः प्राणिनां जन्मानि भवन्ति । तस्माज्ज्ञानकर्मानुसारेण पशूनां बुद्धिमात्रं
युक्तम् । एतदेवाभिप्रेत्य परलोकगामिनं जीवं प्रति वाजसनेयिन आमनन्ति—“तं
विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च” [बृह० ४ । ४ । २] इति। “पुण्यो वै पुण्येन
कर्मणा भवति पापः पापेन” [बृह० ४ । ४ । ५] इति च। तदेवं मनुष्यदेहस्योत्तमोपाधि-
त्वात्तस्मिन्नेवाऽऽत्मन आविर्भावातिशयं ध्यायेत् । यद्यपि देवादिदेहा इतोऽप्युत्तमोपाध-
यस्तथाऽपि मनुष्यस्यैव प्रायेण शास्त्राधिकारित्वात् “पुरुष एवोक्थमयमेव महान्प्रजा-

---

१ ख. ग. °त्सर्वं स्मृत्वाऽयेमं ममे° । २ क. ग. घ. ङ. यकारस्य । ३ क. ख. ग. °ज्ञानेकं° ।

१३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

पतिः” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इति प्रस्तुतत्वादेतस्मिन्नेव ध्यानमुचितम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १४ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( पञ्चदशः )

पूर्वत्राऽऽत्माविर्भावध्यानमुक्तमत्र समुद्ररूपत्वादिव्यानमुच्यते । तत्राऽऽदौ पुरुषस्य समुद्ररूपत्वध्यानं विधत्ते—

स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किंवा-
श्रुतेऽत्येनं मन्यते यद्यन्तरिक्षलोकमश्रुतेऽत्येनं
मन्यते यद्यमुं लोकमश्रुवीतात्येवैनं मन्येत, इति ।

“पुरुष एवोक्थम्” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इति शस्त्रस्वरूपत्वेन यः पुरुषः प्रकृतः स एष पुरुषः समुद्ररूपः । यथा समुद्रस्तटाकनद्यादिकं सर्वमति- क्रम्य प्रौढो वर्तते तथाऽयं पुरुषोऽपि सर्वं लोकमतिक्रम्य वर्तते । स एवातिक्रमः कथमिति चेत्तदुच्यते—यद्ध किंच भूलोके यत्किंचिद्भोग्यजातमश्रुते व्याप्नोति तमेनं भोग्यपदार्थमतिक्रम्य मन्यतेऽन्तरिक्षलोकगतमपि भोग्यं मे भूयादिति कामयते । यदा त्वन्तरिक्षलोकगतं प्राप्नोति तदानीमेनपि भोग्यपदार्थमतिक्रम्ये मन्यते स्वर्गभोगोऽपि मे भूयादिति कामयते । तस्यापि प्राप्तौ तमतिक्रम्य सत्यलोकादिभोगोऽपि मे भूयादिति कामयेतैव । एतदेवाभिप्रेत्य शाखान्तरे मन्त्रब्राह्मण एवमाम्नायते—“काम५ समुद्रमा- विशेत्याह । समुद्र इव हि कामः । नैव हि कामस्यान्तोऽस्ति । न समुद्रस्य” [ तै० ब्रा० का० २ प्र० २ अनु० ९ ] इति । अतः समुद्रसमानत्वात्पुरुषे समुद्रध्यानं युक्तम् ।

पुरुषशरीरावयवेषु पञ्चभूतध्यानं विधत्ते—

स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि
खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपो
यच्छरीरं सा पृथिवी यः प्राणः स वायुः, इति ।

उष्णं जाठराग्न्यादिरूपम् । खानि मुखनासिकादिच्छिद्राणि । शरीरशब्देन काठिन्यं विवक्षितम् “यत्कठिनं सा पृथिवी” [ गर्भोप० १ ] इति श्रुत्यन्तरात् ।

पुरुषशरीरगतस्य प्राणवायोः पञ्चवृत्तिभेदध्यानं विधत्ते—

स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समा-
नस्ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं

---

१ ख. ग. 'मयेत् । य' । २ क. ख. ग. 'म्य स्वर्गलोके भो' । ३ क. ख. ग. 'श्रतद्ब्राह्म' ।

अध्या० ३ ख० ३ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३३

मनो वागिति प्राणस्य ह्यन्वपायेमेता अपियन्ति, इति ।

हृदयादूर्ध्वं मुखनासिकयोः संचरन्वायुः प्राणः । अधोद्वारे संचरन्नपानः । सर्वासु
नाडीषु व्याप्य वर्तमानो व्यानः । जीवोत्क्रान्त्यादिकं कर्तुमूर्ध्वभागे कण्ठेऽवस्थित
उदानः । अन्नपाने साम्येन कृत्स्नशरीरे नेतुं नाभिसमीपेऽवस्थितः समानः । तदे-
तद्वायोः पञ्चविधत्वं ध्यायेत् । चक्षुःश्रोत्रमनोवागादिदेवता अप्यत्र पृथग्ध्यातव्या इति
न शङ्कनीयम् । तासां देवतानामूर्ध्वाधोभागवर्तिनोः प्राणापानयोरेवान्तर्भावात् । तदेव
कथमिति चेत्तदुच्यते—यस्मात्प्राणस्यापायं देहादपगमनमनु सर्वा एताश्चक्षुरादिदे-
वता अपियन्ति लीयन्ते न देहे तिष्ठन्ति, तस्मादन्तर्भूतत्वान्न पृथग्ध्यानम् ।
यज्ञस्यावान्तरभेदरूपेण ध्यानं विधत्ते—

स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरिक्रमो यद्यज्ञः स एष
यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि
पशुः सोमः स एष यज्ञानां संपन्नतमो यत्सोम एतस्मि-
न्ध्येताः पञ्च विधा अधिगभ्यन्ते यत्प्राक्सवनेभ्यः सैका
विधा त्रीणि सवनानि यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १६ )

वाचो मन्त्रोच्चारणादिर्व्यापारस्तथाचित्तस्य शास्त्रविहितार्थपर्यालोचनव्यापारस्तस्यान्तः-
करणस्य चोत्तरोत्तरिक्रमः । एकस्मादितरस्योत्तरत्वं तस्मादप्यन्यस्योत्तरत्वमित्येव-
मुत्तरोत्तरभावो यस्य क्रमस्यास्ति सोऽयमुत्तरोत्तरिक्रमः । क्रमेण व्यापार इत्यर्थः ।
तूष्णीमवस्थानादुत्तरभावी मनसा शास्त्रार्थपर्यालोचनव्यापारस्ततोऽप्युत्तरभावी वाचा
मन्त्रोच्चारणव्यापारस्तदुभयव्यापाररूपो यज्ञ इति यदस्ति स एष उक्थात्मकपुरुषरूपः
प्राणदेवः । स च यज्ञात्मकः प्राणाग्निहोत्रादिभेदैः पञ्चविध इति ध्यायेत् । न च
सोमादप्यधिकं किंचित्कर्मान्तरं कुतो नोच्यत इति वाच्यम् । अधिकस्य कर्मान्तरस्या-
भावात् । सोमयाग इति यदस्ति स एष यज्ञानां मध्येऽतिशयेन संपन्नः । यस्मादेत-
स्मिन्सोमयागे पञ्चप्रकारमनुष्ठानं दृश्यते । सुत्यादिनेऽनुष्ठेयेभ्यः सवनेभ्यः प्राचीनं दीक्ष-
णीयादिकं यदस्ति सोऽयमेकः प्रकारः । प्रातःसवनं माध्यंदिनं सवनं तृतीयसवनं चेति
प्रकारत्रयम् । सवनेभ्य ऊर्ध्वमवभृथमारभ्योदैवसानीयान्तं यत्कर्मजातमस्ति सोऽयं पञ्चमः

---

१ ख. ग. 'ङ्गतदवा' । घ. ङ 'ङ्गस्य तदवा'। २ क. 'दिरूपादिब्या' । ३ घ. ङ. 'व्यावृता'। ४ ङ. 'व्यावृत' । ५ क. 'त्तरित्वं । ६ क. ख. ङ. क्रमणं । ७ ख. ग. शास्त्रीयपं । घ. शास्त्रविहितार्थं । ८ ख. ग. 'चनं व्या'। ९ क. 'त्मकः पु' । १० क. ख. ग. ध्यानम् । ११ ग. अत्यधिं । घ. ङ. अभ्यधिं । १२ क. ख. घ. ङ. 'वसानी' ।

१३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

प्रकारः । एतेषां पञ्चप्रकाराणां सोमयागादन्यत्रासंभवात्सोमयाग एव संपन्नतमः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये
द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( १९ )

---

अथ चतुर्थः खण्डः । ( षोडशः )

पूर्वत्र [ ऐ० आ० २ अ० ३ ख० ३ ] समुद्ररूपत्वादिध्यानमुक्तम् । अत्र स्तोमपञ्चैकत्वादिध्यानमुच्यते । तस्मिन्ध्याने परोचनार्थं प्राणरूपमुक्थं प्रशंसति—

यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेदान्वहर्देवेषु देवम-
ध्यूळ्हं स संप्रतिविदेष वै यज्ञे यज्ञोऽन्वहर्दे-
वेषु देवोऽध्यूळ्हो यदेतन्महदुक्थम् , इति ।

यथा हस्तिनोऽप्यत्यन्तश्रेष्ठो राजा हस्तिनमारोहति, एवमत्र श्रेष्ठो यज्ञ इतरं यज्ञमधिरूढ इत्युपचर्यते । तथैवोत्कृष्टमहरितरस्मिन्नहन्यधिरूढम् । उत्तमश्च देव इतरदेवेष्वधिरूढः । तथा सति यः पुमानधमयज्ञादिष्वध्यूळ्हमुपर्यवस्थितमुत्तमयज्ञादिरूपमुपास्ते स पुमान्संप्रतिवित्सम्यगभिज्ञः । कोऽसावुत्तमयज्ञादिरूपः पदार्थ इति चेदुच्यते—यदेतन्महदुक्थं प्रौढं निष्केवल्यशस्त्रमेष एवोत्तमयज्ञादिरूपः पदार्थ इति सोमयागस्य संपन्नतमत्वं पूर्वमुक्तम् [ ऐ० आ० २ अ० ३ ख० ३ ] । अतोऽयं वर्तमानः सहस्रसंवत्सरसत्रारूपोऽयं सोमयाग इतरयज्ञेऽग्निहोत्रादावधिरूढः, तथा महद्व्रतं महतो व्रतमित्यादिनिर्वचनविशेषस्य पूर्वमेव [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० १ ] दर्शितत्वान्महाव्रताख्यमेवैतदहरितरस्मिन्नहन्यध्यूळ्ह(ढ)म्, देवेषु प्राणरूपः श्रेष्ठत्वाद्रागादिदेवेष्वधिरूढः, तद्रूपत्वादुक्थमधिकम् ।

तस्योक्थस्य पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

तदेतत्पञ्चविधं त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं
पञ्चविंशमिति स्तोमतो गायत्रं रथंतरं
बृहद्भद्रं राजनमिति सामतो गायत्र्युष्णिग्बृ-
हतीत्रिष्टुब्द्बिपदेति च्छन्दस्तः शिरो दक्षिणः
पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मेत्याख्यानम्, इति ।

गीयमानतृचावस्थितानामृग्विशेषाणां समूहः स्तोमः । स च सामगैस्त्रिवृदादिनाम्ना व्यवह्रियते । तत्र त्रिवृत्स्तोमस्य स्वरूपं सामब्राह्मणे समाम्नातम्—“तिसृभ्यो

---

^१ क. ख. एवं । ^२ क. ख. पूर्व । ^३ ग. 'त्र सोमप' । ^४ घ. ङ. स्तोभप' । ^५ क. 'ष्ककादिरूपत्वं ध्या' । ख. 'ष्ककादिरूपत्वध्या' । ^६ ख. ग. श्रेष्ठय' । ^७ घ. ङ. 'मान्यज्ञा' । ^८ घ. ङ. 'वत्याख्यं श' । ^९ क. ख. ग. 'नः सं' । ^१० ग. 'ति । इत्यारभ्य पुच्छमात्मेत्याख्यानमित्यन्तेन गी' ।

अध्या० १ ख० ४ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३५

हिं करोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिं करोति स मध्यमया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः ” इति । अयमर्थः— “उपास्मै गायता” [ ऋ० सं० म० ९ सू० ११ ऋ० १ ] इत्यादीनि तृचात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति, तेषु तिसृभिर्ऋग्भिर्हिं करोति गायेत् । काभिस्तिसृभिः, प्रथमया त्रिष्वपि सूक्तेषु या या प्रथमा तया स उद्गाता गायेत् । तथा सति तिसृभिर्गीतं भवति, सोऽयं प्रथमः पर्यायः । द्वितीये सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । तृतीयपर्याये सूक्तत्रयगतयोत्तमया गायेत् । अनेन प्रकारेण त्रिवृत्स्तोमसंन्बन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते । सेयं स्तुतिरुद्यतीति नाम्नाऽभिधीयत इति । पञ्चदशस्तोम एवमाम्नातः— “पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः पञ्चर्पञ्चिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिः” इति । पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः, अन्ये तु स्तोमा एकैकेनैव तृचात्मकेन सूक्तेन निष्पाद्यन्ते । तत्रायं क्रमः—प्रथमपर्याये आवृत्तिसहिताभिः पञ्चभिर्ऋग्भिर्गायेत् । तद्यथा—प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । इतरे द्वे सकृत्सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये तूत्तमां त्रिर्गायेत् । सेयं पञ्चदशस्य स्तोमस्य संबन्धिनी विष्टुतिः पञ्चर्पञ्चिनीति नाम्ना व्यवह्रियते । सप्तदशस्तोम एवमाम्नातः— “पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिर्दशसप्त सप्तदशस्य विष्टुतिः ” इति । प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत् । सेयं सप्तदशस्तोमसंन्बन्धिनी विष्टुतिः । सेयं दशसप्तेत्युच्यते । एकविंशस्तोम एवमाम्नातः— “सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः सप्तसँस्तिन्येकविंशस्य विष्टुतिः” इति । प्रथमपर्याय उत्तमां सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां सकृद्गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां सकृद्गायेत् । सेयमेकविंशस्तोमसंन्बन्धिनी विष्टुतिः सप्तसंतिनीत्यभिधीयते । पञ्चविंशस्तोमस्य त्वावृत्तिप्रकारभेदः *सामसूत्रे

---

* “ पञ्चविंशस्तोमस्यैवं विष्टुतिः—अष्टाभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स चतसृभिः स एकयाऽष्टाभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स चतसृभिर्नवभ्यो हिं करोति स पञ्चभिः स एकया स तिसृभिरिति । धानंजय्यमतेनैकस्थः पक्षो नवभ्यो हिं करोति स चतसृभिर्द्वाभ्यां स तिसृभिरिति परिचरायामावापक्षो गौतमीयः ” इति ग. पुस्तकटिप्पण्याम् ।

---

१ क. घ. ॰पञ्चनी । २ क. ॰यमात्रं । ३ क. ॰थमा । ४ क. घ. ङ. ॰पञ्चनी । ५ क. ग. घ. ङ. ॰सृभिः सप्तदशस्य । ६ क. ॰यं सप्तदशेत्यु । ७ घ. ङ. ॰ससन्ने । ८ क. ख. घ. ङ. प्रथमां । ९ क. ख. घ. ङ. मध्यमां । १० घ. ङ. ॰ससनी ।

१३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

द्रष्टव्यः । तदेवमुक्थं स्तोमवशात्पञ्चविधं ध्यायेत् । “तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यम्” [ ऋ०
सं० म० ३ सू० ६२ ऋ० १० ] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम गायत्रनामकम् ।
“अ॒भि त्वा॒ शूर॑” [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यस्यामुत्पन्नं
रथंतरम् । “त्वामिद्धि हवामहे” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इत्य-
स्यामृच्युत्पन्नं बृहत् । “इ॒मा नु कम्” [ ऋ० सं० म० १० सू० १५७ ऋ० १ ]
इत्यस्यामृच्युत्पन्नं भद्रम् । “इन्द्रं॒ नरो॒ नेम॑ धिता” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २७
ऋ० २८] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं राजनम् । एवमुक्थस्य सामतः पञ्चविधत्वम् । चतुर्विंश-
त्यक्षरा गायत्री । अष्टाविंशत्यक्षरोष्णिह् । षट्त्रिंशदक्षरा बृहती । चतुश्चत्वारिंशदक्षरा
त्रिष्टुप् । पादद्वयेनैव निष्पन्ना द्विपदा । इत्येवं छन्दोवशात्पञ्चविधत्वम् । यथा पक्षिणः
शिरःपक्षाद्यवयवास्तथा निष्केवल्यशस्त्रस्य “इन्द्र॒मिद्गा॒थिनो॑” [ ऋ० सं० म० १
सू० ७ ऋ० १ ] इत्यादिमन्त्रसमूहः शिरः । अभि त्वा शूर” [ ऋ० सं० म० ७
सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यादिको दक्षिणः पक्षः । “त्वामिद्धि” [ ऋ० सं०
म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इत्यादिक उत्तरः पक्षः । “इमा नुकम्” [ ऋ०
सं० म० १० सू १५७ ऋ० १] इत्यादिसमूहः पुच्छम् । “तदिदास” [ऋ० सं०
म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिको मध्यशरीररूप आत्मा । इत्येवं पक्षि-
रूपं ब्राह्मणेनाऽऽम्नायते । तदेतदारूणायमानं पञ्चविधं पक्षिरूपमुक्थे ध्यायेदित्यर्थः ।

प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः
प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निध-
नमुपयन्ति तत्स्तोभसहस्रं भवति, इति ।

सामगा महाव्रते राजननाम्ना स्तुवते । साम्नि च पञ्च भागाः सन्ति । प्रस्ताव
उद्गीथः प्रतिहार उपद्रवो निधनमित्येते भागाः । तत्र प्रस्तावभागं गायन्प्रस्तोता पञ्च-
कृत्व आवृत्तं गायति । एवमुद्गाताप्रतिहर्त्तारौ स्वस्वभागं पञ्चकृत्वो गायतः । ऋत्वि-
गन्तराभावादुपद्रवभागमुद्गातैव गायति । सोऽपि पञ्चकृत्वो गायति । सर्वे निधनमुप-
यन्तीतिविधानात्प्रस्तोत्रादयः सर्वेऽपि पञ्चकृत्वो निधनभागं गायन्ति । एवं सत्यत्र
भागभेदेन यत्पञ्चविधत्वं यच्चैकैकस्याऽऽवृत्त्या पञ्चविधत्वं तदुभयमुक्थे ध्यातव्यम् ।
प्रस्तावादिभागानां पञ्चकृत्वो गानमस्ति । तत्तस्मिन्गाने स्तोभानां सहस्रं संपद्यते ।
ऋगक्षरव्यतिरेकेण गीतिपूरणार्थं येऽक्षरसमूहाः प्रक्षिप्यन्ते ते स्तोभसंज्ञकास्तेषां सहस्र-
त्वसंपादनं सामसूत्रे द्रष्टव्यम् । सेयं सहस्रसंख्या यथोक्तपञ्चविधत्वप्रशंसार्थमुपन्यस्यते ।

---

१ घ. ङ. स्तुवन्ति । २ क. स्तोमानां । ख. ग. स्तोमभागानां । ३ ग. 'तिपरिपूर्' ।

अध्या० ३ ख० ४ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३७

प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

एवं होताः पञ्च विधा अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः
सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति ।

यथा प्रस्तावादिभागैस्तत्तदावृत्तिभिश्च पञ्चविधं स्तोत्रं सामगाः संपादयन्ति, एवमेवैता निष्केवल्यगता ऋचो होत्रा पञ्च विधा अनुशस्यन्ते । कथं पाञ्चविध्यमिति चेत्तदुच्यते—“महाँ इन्द्रो य ओजसा” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७ ऋ० १ ] इत्यादिका येयं गायत्री तृचाशीतिर्या च “मा चिदन्यत्” [ ऋ० सं० म० ८ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका बार्हती तृचाशीतिर्याऽपि “य इन्द्र सोम [पातम:]” [ ऋ० सं० म० ८ सू० १२ ऋ० १ ] इत्यादिकौष्णिही तृचाशीतिस्तास्तिस्रस्तृचाशीतयः । शस्त्रपक्षिणोऽन्नरूपास्ताभ्यः प्राचीनमात्मशिरःपक्षादिभागरूपं यन्मन्त्रजातमस्ति सेयमेका विधा । तृचाशीतयस्तु त्रि(तिस्रो)विधाः । ताभ्य ऊर्ध्वमुदरभागश्चेत्येवंरूपं यन्मन्त्रजातमस्ति सा पञ्चमी विधा । तदेतच्छस्त्रस्य पञ्चविधत्वं ध्यायेत् ।

तदेतच्छस्त्रगतं पञ्चविधत्वं प्रशंसति—

तदेतत्सहस्रं तत्सर्वं तानि दश दशेति वै सर्वमेतावत्या
हि संख्या दश दशतस्तच्छतं दश शतानि तत्सहस्रं
तत्सर्वं तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति त्रेधा विहितं
वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति , इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १६ )

यथोक्तपञ्चविधे शस्त्रे यदेतन्मन्त्रजातमस्ति तत्सर्वं मिलित्वा बुद्धिकौशलेनाक्षरगणनया बृहतीसहस्रं संपद्यते । पूर्वोक्तस्तोभद्वारा बृहतीद्वारा च यत्सहस्रं संपन्नं तत्सर्वम् । नहि सहस्रव्यतिरेकेण किंचिज्जगदस्ति, अशेषसंख्यायाः सहस्रेऽन्तर्भावात् । संख्येयस्य च वस्तुजातस्य संख्यायामन्तर्भावात् । कथमशेषसंख्यायाः सहस्रेऽन्तर्भाव इति चेदुच्यते—तानि संख्यापर्वाणि दश दशेत्येव व्यवह्रियन्तेऽतः संख्याजातं सर्वं सहस्रेऽस्ति । दशशब्देन यावत्युच्यत एतावत्येव लोके विद्यमाना सर्वा संख्या न त्वितोऽधिका काचिदस्ति । तथा हि—एकं द्वे त्रीणीत्येवं गणनायां दशपर्यन्ता नूतनाः संख्यास्तत ऊर्ध्वं तस्या एव संख्याया आवृत्तिर्गण्यते । एकादश

---

^१ घ. ङ. ‘भागैषु तत्त’।
^२ क. ‘र्थी च य’।
^३ क. ख. ‘वं य’।
^४ क. सेयं।
^५ क. ख. घ. ‘न्नेति । द’।

१३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

द्वादशेत्येवं दशकादूर्ध्वमेकादिसंख्याया एव व्यवह्रियमाणत्वात् । शतं सहस्रमयुतमित्यादिकं संख्यान्तरं विद्यत इति चेन्न । तस्याप्यावृत्तायां दशसंख्यायामन्तर्भावात् । दश दशत् इत्यादिनाऽन्तर्भाव एवोदाहृत्य प्रदर्श्यते । तकारान्तो दशच्छब्दो दशानां समूहं ब्रूते । “पञ्चद्दशतो वर्गे वा” [ पा० सू० अ० ५ पा० १ सू० ६० ] इति पाणिनिना सूत्रितत्वात् । दशसंख्याकानि वर्गरूपाणि दशकानि यानि सन्ति तानि मिलित्वा शतशब्देनोच्यन्ते । तथा दशसंख्याकानि शतानि यानि सन्ति तानि मिलित्वा सहस्रशब्देनोच्यन्ते । एवं दशत्वसंख्यावृत्तित्वादेवापुतलक्षादिनिष्पत्तेस्तत्सर्वं संख्याजातं यथोक्तेष्वेव दशशतसहस्ररूपेषु संख्यापर्वस्वन्तर्भवति । यद्यपि दशसंख्यायामेवान्तर्भावस्तथाऽपि तदुत्पत्तये शतसंख्या सहस्रसंख्या चोदाहरणीया, तस्मात्तानि संख्यापर्वाणि त्रीणि च्छन्दांसि च्छादकानि सर्वसंख्याव्यापकानि भवन्ति । तच्च पर्वत्रयं त्रेधेत्यादिना प्रशस्यते । लोके प्राणिभिर्भुज्यमानं यदिदमन्नमस्ति तच्च त्रेधा विहितमशनमोदनरूपं पानं जलक्षीरादिरूपं खादो लड्डुकादि । तैच्च त्रिविधमन्नमेतैर्दश शतं सहस्रमित्येवंरूपैस्त्रिभिः संख्यापर्वभिः प्राप्नोति । फलेन प्रशस्यमानत्वात्पर्वत्रयं ध्यातव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १६ )

---

अथ पञ्चमः खण्डः । ( सप्तदशः )

उक्थस्य पञ्चविधत्वादिध्यानमभिधाय बृहतीसहस्ररूपत्वध्यानं विधत्ते—
तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नम्, इति ।
यन्निष्केवल्यशस्त्रमुपासनायां प्रतीकत्वेन प्रकृतं तदेवेदमक्षरगणनया बृहतीछन्दस्कानाम्ऋचां सहस्रं संपन्नमिति ध्यायेत् ।
तदेतत्स्वमतं प्रशंसितुं परमतमुपन्यस्यति—
तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सदन्यद्ब्रूयामेति , इति ।
एके शाखिनो नानाविधानां छन्दसां सहस्ररूपं निष्केवल्यशस्त्रमिति प्रतिज्ञां कुर्वन्ति । तत्र सहस्रसंपादन एव नियमो न बृहतीच्छन्दंसीति तेषामभिप्रायः । ते हि

---

१ क. ख. ग. 'यां सहस्रसं' । २ क. 'ते तथा "प° । ३ क. °ति च भ° । ४ क. ख. घ. ङ. तद्यत्रिर्वि° । ५ ग. न तु बृ° । ६ क. °न्दसामिति ।

अध्या० ३ ख० ९(१७)] ऐतरेयारण्यकम् । १३९

परस्परं विचार्य निश्चिन्वन्ति । प्रकृताद्बृहतीसहस्रादन्यच्छन्दोन्तरयुक्तं सहस्रं किं तत्समीचीनमित्येवमेकस्य प्रश्नः । अत्रेतरस्योत्तरार्थं सच्छन्द आवर्तनीयः । प्रश्नोत्तराभ्यां मतान्तरस्य सम्यक्त्वनिश्चयाद्बृहतीसहस्रादन्यच्छन्दोन्तरयुक्तं सहस्रं ब्रूयामेति परस्परमुक्तवन्तः ।

अन्यत्र पक्षेऽप्यवान्तरमतभेदान्दर्शयति—

त्रिष्टुप्त्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्त्सहस्रमेके, इति ।

तत्रानुष्टुब्वादिनः स्वमतप्रशंसार्थं मन्त्रमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—

“बीभत्सूनां सयुजं हंसमाहुरपां दिव्यानां सख्ये चरन्तम् ।
अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषा ” इति ॥
[ ऋ० सं० म० १० सू० १२४, ऋ० ९ ]

योऽयमिन्द्रोऽस्ति तमिन्द्रमभिज्ञाः पुरुषा हंसमाहुः । हन्ति वर्षणाय मेघं भिनत्तीति हंसः । कीदृशमिन्द्रं दिव्यानां द्युलोकवर्तिमेघस्थितानामपां सख्ये चरन्तम् । आपो हि स्वप्रवर्तकत्वेनेन्द्रं सखायं मन्यन्ते । कीदृशीनामपां बीभत्सूनाम् । संबन्धमिच्छवो बीभत्सवः । मेघगता ह्यापः स्थावरजङ्गमप्राणिनामुपकारं कर्तुं तैः प्राणिभिः सह भूमौ संबन्धमिच्छन्ति । अतस्तादृशीनामपां भूमौ प्रेरणायेन्द्रस्ताभिरद्भिः सह युज्यते । तादृशं सयुजमाहुरित्यन्वयः । अनुष्टुप्शब्देन मेघगर्जनरूपा वागुपलक्ष्यते “ वाग्वा अनुष्टुप् ” [ नृ० पू० १ । १ ] इति श्रुतेः । तादृशीमनुष्टुप्शब्दोपलक्षितां गर्जनरूपां वाचमनुसृत्य चर्चूर्यमाणं पुनः पुनश्चरन्तमिन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं प्राणदेवं कवयो मेधाविन उपासका मनीषा मननेन विवेकज्ञानेन निचिक्युर्नितरामुपासितवन्तः । ध्यातवन्त इत्यर्थः ।

अस्य मन्त्रस्योत्तरार्धं प्रकृतस्यानुष्टुप्पक्षस्योपयुक्तं व्याचष्टे—

अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति
वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत्तदुक्तं भवति, इति ।

अनुष्टुप्शब्दोपलक्षितायां वाच्येव तदोपासनकाले प्राणमिन्द्रसंबन्धिनं न्यचायन्नितरां ध्यातवन्तः । इत्येतदर्थजातं तत्तेनोत्तरार्धेनोक्तं भवति ।

अस्मिन्पक्षे पूर्ववादिनोऽभिप्रेतं गुणं दर्शयति—

स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः, इति ।

---

१ ग. 'र्षणमयं मे' । २ ग. 'नां बन्धनं दृक्संब' ।

१४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

सोऽनुष्टुप्सहस्रेण शंसिता होता यशोयुक्तः पुण्यकीर्तियुक्तश्च भवितोरीश्वरो भवितुं प्रभवति । यशो धनादिनिमित्तं लौकिकम् । कल्याणकीर्तियागादिनिमित्ता वैदिकी । त्रिष्टुब्जगत्यपक्षयोरप्ययं गुणो द्रष्टव्यः ।

इदानीं सिद्धान्ती तस्मिन्ननुष्टुप्पक्षे दोषं दर्शयति—

ईश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह
स्माऽऽहाकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि
प्राणे न मनसेऽस्यमानो वाचा नानुभवति, इति ।

तुशब्देनानुष्टुप्पक्षो निराक्रियते । अनुष्टुप्सहस्रेण शंसन्होता कृतादायुषः पुरा प्रैतोरीश्वरो भवति । मर्तुं प्रभुर्भवति । अपमृत्युना म्रियत इत्यर्थः । इत्येवमभिज्ञः पुरुष आह स्म । युक्तं चैतदभिज्ञस्य वचनम् । अनुष्टुब्रूपस्याऽऽत्मनोऽकृत्स्नत्वात् । कथमकृत्स्नत्वमिति चेत्तदुच्यते—यद्यदा वागभि हि वाग्रूपत्वेन स्तुतामनुष्टुभमेवाभिलक्ष्य शस्त्रे प्रवर्तते न तु प्राणत्वेन स्तुते बृहतीसहस्रे प्रवर्तते । “वाग्वा अनुष्टुप्पाणो बृहती” इत्येवं हि तत्तद्रूपेण स्तुतिः। तदानीं प्राणरूपां बृहतीमुपेक्ष्य वाग्रूपायामनुष्टुभ्येव मनसेऽस्यमानः स्वचित्तेनास्यमानः प्रेर्यमाणो होता स्वकीयया वाचा तच्छस्त्रं नानुभवति । न हि प्राणशक्तिसहायमन्तरेण केवलं मानसमात्रेण होता वाचा शस्त्रं वक्तुं क्षमते, सर्वस्येन्द्रियव्यापारस्य प्राणाधीनत्वात् ।

एवमकृत्स्नत्वदोषेणेतरपक्षं निन्दित्वा स्वपक्षं समर्थयते—

बृहतीमभि संपादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती, इति ।

अक्षरगणनया बृहतीं संपाद्य यदा ध्यायेत्तदानीं बृहतीति यदस्ति प्राणरूप एष एव प्राणः कृत्स्नः संपूर्ण आत्मा । “प्राणो बृहती ” इत्युक्तत्वाद्वृहत्याः प्राणरूपत्वम् । प्राणस्या(श्चा)भिवदनादिसर्वेन्द्रियव्यापारनिष्पादकत्वात्संपूर्ण आत्मा ।

लौकिकजीवात्मदृष्टान्तेनै बृहतीं प्रशंसति—

सोऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतस्तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः
शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता, इति ।

देहमध्यवर्ती लौकिकप्रसिद्धो यो जीवात्मा सोऽयं [सर्वतः शरीरैः] परिवृतः सर्वासु दिक्षु शरीरावयवैर्वेष्टितो वर्तते । तत्तथा सति जीवात्मवदेव बृहत्यपि सहस्रत्वेन संपादिता सती सर्वतः शस्त्रमध्ये सर्वेषु स्थानेषु च्छन्दोभिरध्ययनकालीनैस्तत्तदृग्गतैर्गायत्र्यादिभिः सर्वतो वेष्टिता ।

---

१ क. ख. ग. धननि° । २ क. ख. °ष्टुब्युक्तस्याऽऽ° । ३ क. ख. ग. °शक्ति स° । ४ ख. ग. °वलमनसेच्छामा’ । ५ ग °न तु बृ° ।

अध्या० ३ ख० ६ ( १८ )] ऐतरेयारण्यकम् । १४१

जीवात्मदृष्टान्तेन प्रशस्य मध्यशरीरदृष्टान्तेनापि प्रशंसति—

मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा मध्यं छन्दसां बृहती , इति ।

जीवात्मनोऽवस्थानप्रदेशत्वाद्वृदयरूपो मध्यदेहभागो वाऽऽत्मशब्देन विवक्षितः । स चाङ्गानामितरेषां हस्तपादादीनां मध्यं भवति । तथा छन्दसां मध्ये बृहती मध्यं न्यूनानां गायत्र्यादीनामधिकानां त्रिष्टुबादीनां च बृहत्या अभितो विद्यमानत्वात् ।

अनुष्टुप्पक्षोक्तदोषं स्वमते तत्परिहारं चानूद्य स्वमतमुपसंहरति—

स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद्बृहतीमेवाभि संपादयेत्, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १७ )

यथा बृहतीसहस्रं संपाद्य ध्यानमुक्तं तथैवानुष्टुप्संपादनेनापि ध्यानमुच्यते ।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १७ )

---

अथ षष्ठः खण्डः । ( अष्टादशः )

यद्वाऽनुष्टुवन्तर्भावसंपादनेन बृहती प्रशस्यते—

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहती-
सहस्रस्य संपन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति
पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभ आप्तं वै भूयसा कनीयः, इति ।

षट्त्रिंशदक्षरायामेकैकस्यां बृहत्यां द्वात्रिंशदक्षराया अनुष्टुभ ऊर्ध्वमक्षराणि चत्वा-
र्यतिरिच्यन्ते । तेषां चातिरिक्तानामक्षराणां कृत्स्नेऽपि शस्त्रे सहस्रचतुष्टयं भवति ।
तत्रानुष्टुप्त्सम्पादने सति पञ्चविंशत्युत्तरशतसंख्याका अनुष्टुभो भवन्ति । लोकेऽपि
भूयसाऽधिकेन संख्याविशेषेण न्यूनं संख्यास्वरूपमाप्तं वै स्वीकृतमेव व्याप्तमेव ।
तद्यथा शते पञ्चाशत्संख्याऽन्तर्भवति । सहस्रादौ शतादिसंख्याऽन्तर्भवति । तस्मात्ष-
ट्त्रिंशदक्षरायां बृहत्यां द्वात्रिंशदक्षराया अनुष्टुभोऽन्तर्भावो युक्त इत्यर्थः ।

बृहत्यामनुष्टुभ्वन्तर्भावे कंचिन्मन्त्रमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

---

१ ग. °भागोऽन्त्राऽऽत्म° । २ ख. ग. घ. ङ. °नामेतेषां ।

१४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—
"वाचमष्टापदीमहं नवस्रक्तिमृतस्पृशम् ।
इन्द्रात्परि तन्वं ममे " इति ।
[ ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ]

अत्र मन्त्रद्रष्टा कश्चिदृषिः स्वयं मन्त्ररूपः सन्नेवं ब्रूते । अहं मन्त्रात्मा वाचमनुष्टुभं ब्रूयाम् । इन्द्रात्परमैश्वर्ययुक्ताद्बृहतीरूपात्प्राणात्तन्वं परिममे, तस्य चेन्द्रस्य तनुं शरीरं परितो निर्मितवानस्मि । बृहती तावद्यथोक्तध्यानानुसारेणेन्द्रशब्दाभिधेयस्य प्राणस्य शरीरभूता, तस्यां बृहत्यामन्नुष्टुभमन्तर्भाव्येन्द्रनिमित्तं तस्या अप्यनुष्टुभ इन्द्रशरीरत्वं संपादितवानस्मीत्यर्थः । कीदृशीं वाचमष्टापदीं चतुरक्षरैरष्टाभिः पादैरुपेतम् । तथा नवस्रक्तिमष्टाभ्यः पादेभ्य ऊर्ध्वं बृहतीत्वसंपत्तये पुनरप्येकेन चतुरक्षरेण पादेन योगे सति नवसंख्याकस्रक्तियुक्ता भवति । स्रक्तयः कोणास्तद्युक्ताम् । तथर्तस्पृशमृतं सत्यं प्राणं बृहत्यात्मकं स्पृशतीत्यृतस्पृक्, तादृशीम् । बृहत्यामन्तर्भावात्तद्रूपप्राणेस्पर्श उपपद्यते ।

एतस्य मन्त्रस्य प्रथमपादं व्याचष्टे—
वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवन्ति , इति ।
द्वात्रिंशदक्षरायामनुष्टुभि समभागैरष्टभिर्विभज्यमानायां चतुरक्षरपादा अष्टौ संपद्यन्ते ।

द्वितीयपादपूर्वभागं व्याचष्टे—
नवस्रक्तिमिति बृहती संपद्यमाना नवस्रक्ति , इति ।
पूर्वोक्ताऽष्टापदी या वाग्रूपाऽनुष्टुप्तैवान्येन चतुरक्षरपादेन संयोगे सति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती संपद्यमाना सती नवस्रक्तिभिश्चतुरक्षरपादरूपैः कोणैरुपता भवति । नवस्रक्तीति विसर्गलोपश्छान्दसः ।

उत्तरभागं व्याचष्टे—
ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वाग्वाचा स्पृष्टा , इति ।
येयमनुष्टुब्रूपा वागस्ति सेयमृचा बृहत्या स्पृष्टा संयुक्ता सती सत्यं कदाचिदपि बाधारहितं प्राणदेवं बृहतीरूपत्वेन ध्यातव्यं स्पृशतीति शेषः ।

---

वाचमष्टापदीम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ । नवस्रक्तिम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।

---

१ क. ॰णरूपस्य स्पृ । २ घ. ङ. प्राणरूपं ।

अध्या० ३ ख० ६ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४३

तृतीयपादं व्याचष्टे—

इन्द्रात्परि तन्वं मम इति तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्र-
मनुष्टुप्संपन्नं भवति तस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यै
वाचमनुष्टुभं तन्वं सोनेर्निर्मिमीते , इति ।

यद्यस्मात्कारणात्तदेवैतद्बृहतीसहस्रं पूर्वोक्तरीत्या पञ्चविंशत्यधिकशतोपेतमनुष्टु-
प्सहस्रं संपद्यते । सहस्रशब्दमध्याहृत्यानुष्टुप्सहस्रं संपन्नमिति व्याख्येयम् । तस्मा-
द्वृहत्यामनुष्टुबन्तर्भावात्कारणादनुष्टुब्रूपां वाचं तस्मात्पूर्वमुपास्यत्वेनोक्तादैन्द्रात्परमे-
श्वरसंबन्धात्प्राणादेव बृहतीरूपान्निमित्तात्तन्वं तनुं शरीरमयं होता संनिर्मिमीते
सम्यङ्निष्पादयति । बृहत्यात्मकप्राणस्य तदन्तर्भूताऽनुष्टुबपि शरीरं भवतीत्यर्थः ।

तदेवमनुष्टुबन्तर्भावेन बृहती प्रशस्ता, तादृशबृहतीसहस्ररूपस्योक्थस्य प्रकारान्तरेण
पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थं तदे-
तत्पञ्चविधं मितममितं स्वरः सत्यानृते इति, इति ।

बृहतीसहस्रात्मकं यदेतत्प्रौढं शस्त्रं स एषोऽक्षरसमाष्टिरूपाया वाचः परमो
विकार उत्तमं कार्यम् । त्रिष्टुप्सहस्रादिभ्य उत्तमत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । तादृशमे-
तदुक्थं मितादिभिर्वाग्विशेषैः पञ्चविधमिति ध्यायेत् । अक्षरसंख्याप्रयुक्तच्छन्दो-
विशेषयुक्तं मितम् । तद्रहितममितम् , गीतिनिष्पादकः स्वरः, अबाध्यं तत्त्वं
सत्यम् , बाध्यं मिथ्याभूतमनृतम्, इत्येते वाग्विशेषा ध्येयाः ।

तान्विशेषान्विस्पष्टमुदाहृत्य प्रदर्शयति—

ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितं यजुर्निगदो वृथा वाक्तदमितं सामाथो
यः कश्च गेष्णः स स्वर ओमिति सत्यं नेत्यनृतम् , इति ।

अर्धपादव्यवस्थोपेतो मन्त्र ऋगित्युच्यते “अग्निमीळे पुरो हितम्” [ ऋ० सं०
म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका । तस्यामृग्जातौ सर्वलोकप्रसिद्धार्थप्रतिपादिका
“प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति” इत्यादिका गाथा, ऋगेव । आचारशिक्षारूपा कुम्ब्या ।
तद्यथा—“ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु मा सुपुप्थाः” इत्याँदिः । अत्र यदेतदृक्सामान्यं

---

इन्द्रात्परि तन्वं०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।

---

१ ग. तत्तस्मा॑। २ क. ᵒत्प्राणदेवाद्बृह॑ । ३ घ. ङ. सहस्रं । ४ घ. ङ. एवैषोऽ । ५ क. ᵒरसगृहस्रं । ६ क. ख. ग. ᵒदुक्थमित्यादि॑ । ७ क. ᵒविधं मितमिति॑ । ८ ग. ᵒशेषैर्युक्तं । ९ क. ङ. ᵒर्धर्मेपां। १० क. ग. ᵒरु दिवा मा स्वाप्सीर्मा मु॑ । ११ घ. ङ. ᵒत्यादि । अ॑ । क. ᵒत्यादि च । अ॑ ।

१४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

यौ च गाथाकुम्भ्यारूपावृग्विशेषौ तदेतत्त्रयं छन्दोरूपेण नियतपरिमाणत्वान्मितमित्युच्यते । “इषे त्वा” [ तै० सं० १ । १ । १ ] इत्यादिमन्त्रजातं यजुस्तद्विशेषरूपः “अग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारत” इत्यादिको निगदो ब्राह्मणगता येऽर्थवादा या च राजसभादौ परिहासादिरूपेणोच्यते सा सर्वा वृथा वाक्तदेतत्त्रयं नियतपरिमाणाभावादमितमित्युच्यते । प्रथमद्वितीयादिस्वरैर्निष्पाद्यं रथंतरवामदेवादि रूपं यत्सामास्ति, अथो अपि च यः कोऽपि गेष्णः सामभागः सामगैः पर्वशब्देन व्यवह्रियमाणस्तत्सर्वमत्र स्वरशब्देन विवक्षितम् । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” [ तै० आ० प्र० ८ अ० २ ] इत्यादिश्रुतिसिद्धस्यात्यन्तमबाध्यस्य वस्तुनः प्रतिपादको योऽयमोमितिशब्दस्तदेतदत्र वाचः संबन्धि सत्यमिति विवक्षितम् । सर्वप्रपञ्चस्य निषेधको योऽयं नेति शब्दस्तदेतदभावपर्यवसायित्वादैतन्नानृतशब्देन विवक्षितम् ।

इत्थं ध्यातव्यमित्या(व्या मिता)द्याः पञ्च विधा निरूपिताः । तत्र सत्यध्यानं प्रशंसति—

तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यं स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भावितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति, इति ।

ओमित्येवंरूपं यत्सत्यं तदेतद्वाग्रूपस्य वृक्षस्य फलस्थानीयम् । काण्डद्वयप्रतिपाद्यं कर्म ज्ञानं च शब्दसंबन्धित्वाद्वृक्षस्य पुष्परूपम् । तदुभयसाध्यं देवताजन्म मुक्तिश्चेत्युभयं तस्य वृक्षस्य फलरूपम् । तयोः पुष्पफलयोर्हेतुत्वादोंकारस्तद्रूपत्वेनोपचर्यते । एवं ध्याता पुमान्यस्माद्वाचः संबन्धि पुष्पं फलं च वदति तस्मादयं लौकिकधनसंपत्त्यादिशोयुक्तो वैदिकपुण्यानुष्ठानकीर्तियुक्तश्च भवितुं समर्थः ।

प्रसङ्गाद्बुद्धिस्थमनृतवदननिषेधं पुरुषार्थतया दर्शयति—

अथैतन्मूलं वाचो यदनृतं तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्दतेत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्दतेत तस्मादनृतं न वदेद्ययेत त्वेनेन, इति ।

प्रकृतादुपासनोत्प्रशंसारूपादङ्गादर्थान्तरकथनार्थोऽथशब्दः । न प्रकृतमुपासनाङ्गमुच्यते किंतुन्वयः कश्चित्प्रासङ्गिकोऽनृतनिषेध इत्यर्थः । यदनृतं मिथ्याभाषणमस्ति तदेतद्वाग्वृक्षस्य मूलस्थानीयम् । सत्यस्य पुष्पफलस्थानीयत्वे सति तद्विपरीतस्यानृतस्य मूलत्वं युक्तम् । तत्तथा मूलत्वे सति लोके यथा कश्चिद्वृक्षो भूमेरुत्खातः सन्नाविर्भूतमूलो भूत्वा प्रथमं शुष्यति पश्चादुद्वर्तते विनश्यति च, एवमेवानृतं वदन्पुरुषो

---

१ ख. ग. घ. ङ. ॰दनृतं । २ क. ख. ॰नात्तत्रं । ३ घ. ॰क्यार्थी । ४ क. ॰तवदननिं । ५ क. ॰नृतमिथ्याभा° । ख. ग. ॰नृतमित्यर्थभा° । ६ ख. ग. ॰मूलभूतः प्र° । ७ क. ॰श्यतीत्येव° ।

अध्या०३ख०६(१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४५

वाग्वृक्षरूपमात्मानमाविर्मूलं करोति । मूलभूतस्यानृतवदनस्य परेषामग्रे प्रकटीकृतत्वात् । तेन पापेन स पुरुषः शुष्यति । सर्वैस्तिरस्कार्यत्वमेवास्य शोषः । अयमनृतवादी न तु प्रामाणिक इत्येवं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । स तादृशः पुरुष उद्वर्तते विनश्यति, नरकं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्मात्कारणाज्जनतिरस्कारान्न्ररकाच्च भीतः पुमाननृतं न ब्रूयात्किं^१त्वेनेनानृतेन निमित्तेन दयेत स्वात्मानं रक्षेत् ।

प्रासङ्गिकं पुरुषार्थ^२मनृतनिषेधं परिसमाप्य लौकिकव्यवहारोपन्यासमुखेन प्रकृतयोरोंकारनकारयोः सह ध्यानं प्रशंसितुं केवलमोंकारं लोकव्यवहारे निन्दति—

पराग्वो एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदो३मिति तयत्किंचो-
मित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते स यत्सर्वमों कुर्या-
द्रिञ्च्यादात्मानं स कामेभ्यो नालं स्यात् , इति ।

ओमिति यदेतदक्षरमस्ति तत्पराग्रिक्तं च । परमुत्कृष्टं जगत्कारणमखण्डैकरसं ब्रह्मतत्त्वमञ्चति गच्छति प्रतिपादयतीति पराक् । अत एव संसाराद्वहिर्भूतं सद्रिक्तं संसारभोगशून्यम् । तत्तथा सति संसारी पुमान्स्वयमुदरं पुष्णन्यत्किंचित्स्वकीयं याचकाय पुरुषायोमिति ब्रूयात्स्वकीयकुटुम्बनिर्वाहमविचार्य याचकं प्रति त्वद^३भीष्टं तथैवास्तु त्वमेव स्वी कुर्वित्येव यदि ब्रूयात्तत्तदानीमयं पुमानत्रैव लोकेऽस्मै गृहक्षेत्रादिभोगाय रिच्यते रिक्तो भोगशून्यो भवति । एकैकद्रव्यदाने यथा तद्भोगशून्यत्वं तथा स पुमान्यदि सर्वमपि स्वकीयं धनमों कुर्याद्याचकायाभ्यनुजानीयात्तदानीमात्मानं रिञ्च्याद्रिक्तं सर्वधनशून्यं कुर्यात् । स तादृशो धनहीनः पुमान्भोगेभ्यो न पर्याप्तः स्यात् ।

केवलमोंकारं निन्दित्वा केवलं नकारमपि निन्दति—

अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति स यत्सर्वं नेति ब्रूयात्पा-
पिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत सैनं तत्रैव हन्यात् , इति ।

अथ केवलोंकारनिन्दानन्तरं केवलनकारो निन्द्यत इति शेषः । यदेतन्नेति निषेधकमक्षरमस्ति तदेतदभ्यात्मं पूर्णमात्मानं धनस्वामिनमभिलक्ष्य वर्तत इत्यभ्यात्मं तस्मिन्वर्तमानं सदिदमक्षरं धनसं^४पत्तिहेतुत्वात्पूर्णमित्युच्यते । यः पुमानत्यन्तलुब्धः सन्नर्थिने^५ बलिभिक्षादिकं किमपि न प्रयच्छति किं तु नेत्युच्चारयन्सर्वमपि याच्यमानं निषेधति तथाविधस्य लुब्धस्य^६ धनमक्षीणं सत्स्वगृहे पूर्णमवतिष्ठते । स तादृशो लुब्धो^७ यदि याचकाय किमप्यदत्त्वा सर्वं नेति ब्रूयात्तदानीमस्य पापिका कीर्तिर्जायते ।

---

१ क. ॰ङ्किकपुं॰ । २ क. ॰थार्थान्नु॰ । ३ ख. ग. ॰दमभीप्सितं त॰ । ४ क. ख. ग. ॰संपूर्ण्हे॰ ।
५ क. ख. ॰नं नेति नि॰ । ६ घ. ङ. ॰शो य॰ । ७ ग. ॰ब्धो या॰ ।

१४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

अत्यन्तलुब्धोऽयं दुरात्मा धिगेनमित्येवं सर्वे निन्दन्ति । सा निन्दा पापरूपा कीर्ति-
रेनं पापात्मानं तत्रैव गृहे हन्यान्मारयेज्जीवन्नप्यसौ मृत एव । तथा च भगवतो-
क्तम्— “संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ” [ भ० गी० अ० २
श्लो० ३४ ] इति ।

ननु धनस्य दानादानयोरुभयोरपि निन्दितत्वे का गतिः पुरुषस्येत्याशङ्क्याऽऽह—

तस्मात्काल एव दद्यात्काले न दद्यात्तत्सत्यानृते मिथुनी
करोति तयोर्मिथुनात्प्रजायते भूयान्भवति, इति ।

यस्मादेकैकं निषिद्धं तस्मात्तत्परित्यज्योभयं मिलित्वैवमनुष्ठेयम् । कथमित्याशङ्क्य
स प्रकार उच्यते । “संप्राप्तो वैश्वदेवान्ते सोऽतिथिः” इत्यादिशास्त्रसिद्धो यो दान-
कालस्तस्मिन्नेव दद्यान्न त्वन्यस्मिन्काले । तत्तथा सत्योङ्काररूपं सत्यं निषेधकनका-
ररूपमनृतं च मिथुनी करोति मिलित्वा युग्मं करोति । तयोर्दानप्रतिषेधयोः सत्या-
नृतयोर्मिथुनात्प्रजायत इह लोके निन्दारहितः प्रकृष्टो भवति । परलोके च भूयानु-
त्कृष्टजन्मानुभवति । यथा लोक ओंकारनकारौ मिलितौ प्रशस्तौ तथाऽत्रापि मिलितौ
ध्येयावित्यर्थः ।

मितादिपञ्चविधस्य ध्यानमुक्त्वा केवलस्याकारस्य ध्यानं विधत्ते—

यो वै तां वाचं वेद यस्या एष विकारः स
संप्रतिविद्विकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शो-
ष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति, इति ।

पूर्वत्र “स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम्” इत्यभिहितं शस्त्रं
यस्या वाचो विकारस्तां वाचं यः पुमान्वक्ष्यमाणप्रकारेणोपास्ते स पुमान्संप्रति-
वित्सम्यगभिज्ञः । कोऽयं प्रकारः सोऽभिधीयते—अकार एव सर्ववागात्मकः सेय-
मकाररूपा वाङ्मातृकामन्त्रैः ककारादिभिर्मकारान्तैः स्पर्शैः शषसहैरुष्मभिश्च व्यज्य-
माना सती नानाविधा बहुरूपा च भवति । पूर्वमेकस्य सत इदानीमनेकत्वं बहु-
त्वम् । तेषां च बहुभेदानां परस्परवैलक्षण्यं नानारूपत्वम् । एक एवाऽऽकाशो
यथा सूचिच्छिद्रं गृहच्छिद्रमित्येवमुपाधिभेदाद्बहुत्वं प्राप्य न्यूनाधिकभावेन परस्पर-
वैलक्षण्यमपि प्राप्नोति, एवमेक एवाकारः कखगघेत्यादिभिरुपाधिभिरनेकत्वं प्राप्य
परस्परमप्यघोषाक्षरयुक्तश्चेति वैलक्षण्यं प्रतिपद्यते । तदेवमकारस्य ककारादिषु सर्वे-
ष्वनुगतत्वाद्भेदेप्रतीतेरौपाधिकत्वाच्च सर्ववागात्मकत्वं सिद्धम् ।

---

१ क. ख. तस्य । २ क. ख. निन्यत्वे । ३ घ. ङ. ॰देनं नि॰ । ४ ख. ग. घ. ङ. ॰स्मात्परि॰ ।
५ क. ख. ग. ॰तं तत्र श॰ । ६ घ. ङ. ॰मघो॰ । ७ ग. घ. ङ. ॰त्वात्सर्व॰ ।

अध्या० ३ ख० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४७

अकारस्य ध्यानमुक्त्वा तदीयध्वनिभेदयोर्ध्यानं विधत्ते—

तस्यै यदुप्रांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तत्तिर
इव तिर इव ह्यशरीरमशरीरो हि प्राणोऽथ यदु-
च्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तदाविराविर्हि शरीरम् , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )

तस्यै पूर्वोक्ताया अकाररूपायास्तस्या वाचो यदुपांशु यन्मन्दध्वनियुक्तमुच्चारणं स प्राण इति ध्यायेत् । अथानन्तरं यदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणं तच्छरीरमिति ध्यायेत् । यस्मान्मन्दोच्चारणस्य प्राणरूपत्वं तस्मात्तन्मन्दोच्चारणं तिरोभूतमिव भवति । व्यवहितैः पुरुषैरश्रूयमाणत्वात् । लोके यदशरीरं तत्तन्नेत्रेणादृश्यत्वात्तिरोहितमिव भवति । प्राणोऽप्यशरीरत्वात्तिरोभूत इति तद्रूपस्य मन्दध्वनेः परैरश्रवणं युक्तम् । पूर्वोक्तवैलक्षण्यार्थोऽथशब्दः । मन्दध्वनेर्विलक्षणो योऽयमुच्चध्वनिस्तच्छरीररूपं तस्माच्छरीररूपत्वात्तदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणमाविः प्रकटं भूत्वा परैः श्रूयते । यस्माच्छरीरं परैर्दृश्यमानत्वादाविर्भूतं तस्माच्छरीररूपस्योच्चध्वनेराविर्भावो युक्तः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )

---

अथ सप्तमः खण्डः । ( एकोनविंशः )

“उक्थमुक्थम्” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इत्यारभ्य “आविर्हि शरीरम्” इत्यन्तेन ग्रन्थेन बृहतीसहस्ररूप उक्थे प्राणदेवताया नानाविधगुणविशिष्टत्वेनोपासनमभिधाय पूर्वमेव “संभूय देवता अप्येति” [ ऐ० आ० २ अ० २ ख० ४ ] इति समष्टिरूपहिरण्यगर्भप्राप्तिलक्षणं फलमुक्तं तदेवात्र कृत्स्नोपास्तावालस्याभावेन श्रद्धामुत्पादयितुं पुनर्दर्शयति —

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तद्यशः स इन्द्रः स
भूतानामधिपतिः स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं
वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात्प्रैतीति ह स्माऽऽह महि-
दास ऐतरेयः प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति, इति ।

---

१ क. ॰स्मान्म॰ । २ क. ख. ॰रूपं हि॰ ।