युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

वृषयुक्तिः । २०७
यदृच्छा भोजिनः चौणा वृषभा वैश्यजातयः ।
कृशाङ्गाः क्रूरहृदया अपवित्राः सदाशिनः ॥ ४० ॥
वृहहृषणरोषाश्च (१) वृषभाः शूद्रजातयः ।
द्वयोर्लक्षणसम्पर्कात् द्विजातिर्वृषभो भवेत् ॥ ४१ ॥
वात्यस्तु,—
पृथ्वीतले समुत्पन्ना गजाश्वा ये चतुष्पदाः ।
गुणत्रयविभेदेन तेषां भेदत्रयं भवेत् ॥ ४२ ॥
एतन्मतानुसारेण भोजः प्राह महीपतिः ।
ये शुक्लाः शुचयः शुद्धा भृशं भारवहा अपि ॥ ४३ ॥
वद्धाशिनः स्वल्परोषास्ते वृषाः सात्विका मताः ।
व्यक्ताव्यक्तरुषः(षाः) शुद्धा दृढा भारवहाः शुभाः ॥ ४४ ॥
वद्धाशिनो बहुवलास्ते वृषा राजसा मताः ।
विवर्णा विकृताङ्गाश्च निर्वलाः स्वल्पभोजिनः ॥ ४५ ॥
अपवित्रा वृहद्रोषास्ते वृषास्तामसा मताः ।
लक्षणद्वयसम्बन्धात् द्विगुणो वृषभो भवेत् ।
त्रिलक्षणसमावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥ ४६ ॥
अथ गुणाः ।
नीलः शुभो ध्वजो वामः क्षेमो भद्रः शिवः स्थिरः ।
भोजदेवेन लिखिता इत्यष्टौ वृषभा गुणाः ॥ ४७ ॥
तद्यथा,—
श्वेतादन्यतरो वर्णः श्वेतः खुरविषाणयोः ।
ललाटपुच्छयोः श्वेतः स नीलः शुभमावहेत् ॥ ४८ ॥
यो हृष्टपुष्टो रम्यात्मा सुविभक्ततनुः शुभः ।
(१) वृहद्दंषाषरोषाश्च इति (क) पुस्तक पाठः ।