युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

२०६ युक्तिकल्पतरौ—
दद्यात् द्विजेभ्यः शुद्धेभ्यो गणकायाथवा नृपः ।
दृष्ट्वा यदि गजान् दुष्टान् दद्याच्छृङ्गिशतं द्विजे ॥ ३१ ॥
पुरं नीराजयेद्वापि आत्मानं वाथवा सुतम् ।
देवोसूक्तेन † जुहुयादयुतं वाति(पि) तत्परः ॥ ३२ ॥
तिलान् वा जुहुयादग्नौ तत्प्रतीकार हेतवे ।
ब्रह्मादि जातिभेदेन जातिरुक्ता चतुर्विधा ॥ ३३ ॥
चतुर्विधानां भूपानां वाहने ते शुभप्रदाः ।
ये दोषा दोषवत्त्वानां त एव स्युः स्वजातितः ॥ ३४ ॥
ये व्याधयो नराणां स्युस्ते गजानामपि स्मृताः ।
चिकित्सापि तथा तेषां मात्राचैव गरीयसी ॥ ३५ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ गज परौक्षा * ।
अथ वृषपरौक्षा ।
अश्वेभलक्षणे ह्युक्त्वा वक्ष्यन्तेऽन्ये चतुष्पदाः ।
गावः कृतयुगे सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ ३६ ॥
ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्र जातिभेदाश्चतुर्विधाः ।
शुक्लाङ्गाः शुचयोऽक्रुद्धा मृदवः शुद्धचेतसः ॥ ३७ ॥
अल्पाशिनो बहुवला वृषभा ब्रह्मजातयः ।
द्वयोर्लक्षण सम्बन्धात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥ ३८ ॥
त्रिलक्षण समावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ।
पीताङ्गा मृदवः शुद्धा अक्रोधा भारवाहिनः ॥ ३६ ॥
† अहं रुद्रेभिरित्यादिना वेदोक्तेन श्रुति ।

• गजविषये, वह्निपुराण-गरुडपुराण-कालिकापुराण-वसन्तराज शाकुनानि द्रष्टव्यानि ।