याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
समाजो जनसमूहः । उत्सवो विवाहादिः । तयोर्दर्शनं हास्यं विजृम्भणं परगृहे
गमनम् । त्यजेत्' इति प्रत्येकं संबध्यते ॥ ८४ ॥
भाषा—जिस स्त्री का पति विदेश गया हो वह खेलना, श्रृङ्गार करना,
जनसमूह ( मेले आदि ) में और उत्सव में जाना, हँसी-मजाक और दूसरे के
घर जाना-इन सब से परहेज रखे ॥ ८४ ॥
रक्षेत्कन्यां पिता विन्नां¹ पतिः पुत्रास्तु वार्धके ।
अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित्स्त्रियाः ॥ ८५ ॥
किञ्च, पाणिग्रहणात्प्राक् पिता कन्यामकार्यकरणाद्रक्षेत् । तत ऊर्ध्वं भर्ता ।
तदभावे पुत्राः वृद्धाभावे च तेषामुक्तानामभावे ज्ञातयः, ज्ञातीनामभावे राजा;
'पक्षद्वयावसाने तु राजा भर्ता ²प्रभुः स्त्रियाः इति वचनात् । अतः क्वचिदपि
स्त्रीणां नैव स्वातन्त्र्यम् ॥ ८५ ॥
भाषा—कुमारी की रक्षा पिता करे विवाहिता होने पर पति और
वृद्धावस्था में ( पति के न होने पर ) पुत्र रक्षा करें । इन सबके न होने पर
जाति के लोग उसकी रक्षा करें । स्त्रियों को कभी भी स्वतन्त्र नहीं रहने देना
चाहिए ॥ ८५ ॥
पितृमातृसुतभ्रातृश्वश्रूश्वशुरमातुलैः ।
हीना न स्याद्विना भर्त्रा गर्हणीयाऽन्यथा भवेत् ॥ ८६ ॥
किञ्च भर्त्रा विना भर्तूरहिता पित्रादिरहिता वा न स्यात् । यस्मात्तद्रहिता³
गर्हणीया निन्द्या भवेत् । एतच्च ब्रह्मचर्यपक्षे ।—'भर्तरि प्रेते ब्रह्मचर्यं तदन्वारोहणं
वा' (२५।१४) इति विष्णुस्मरणात् । अन्वारोहणे महानभ्युदयः । तथा च
व्यासः कपोतिकाख्यानव्याजेन दर्शितवान्—'पतिव्रता संप्रदीप्तं प्रविवेश
हुताशनम् । तत्र चित्राङ्गदधरं भर्त्तारं सान्वपश्यत ॥ ततः स्वर्ग गतः पक्षी भार्यया
सह सङ्गतः । कर्मणा पूजितस्तत्र रेमे च सह भार्यया ॥' इति । तथा च
शङ्खाङ्गिरसौ-तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं
वसेत्स्वर्गे भर्त्तारं याऽनुगच्छति ॥' इति प्रतिपाद्य तयोरवियोगं दर्शयतः—
'व्यालग्राही यथा सर्पं बलादुद्धरते बिलात् । तद्वदुद्धृत्य सा नारी सह तेनैव
मोदते ॥ तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाऽप्सरोगणैः । क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्रा-
श्चतुर्दश ॥' इति । तथा-'ब्रह्मघ्नो वा कृतघ्नो वा मित्रघ्नो वा भवेत्पतिः ।
पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या ॥ मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुता-
१. विन्नां = परिणीताम् । २. पतिः स्त्रियाः । ३. तद्रहिता पित्रादिरहिता ।
४. वाथ मित्रघ्नः कृतघ्नो वा ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा ।