याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 728, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
अपरार्क में कात्यायन के वचन ये हैं :—
साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च संख्या नाम तथात्मनः ।
राज्ञां च क्रमशॊ नाम निवासं साध्यनाम च ॥
क्ष्माऽऽपितॄणां नामानि पीडामाहर्तृणदायकौ ।
क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षे संकीर्त्य कल्पयेत् ॥
देशादि के अनुल्लेख होने पर पक्ष-स्वीकार नहीं होता है । अत एव जी-
मूत-वाहनकृत व्यवहार-मातृका बृहस्पति का वचन है :—
देश-काल-विहीनश्च द्रव्य-संख्या-विवर्जितः ।
साध्य-प्रमाण-हीनश्च पक्षोऽनादेय इष्यते ॥
( अनादेयः = अग्राह्यः राज्ञा इत्यर्थः ) ॥
श्लो० ७–( पूर्वार्ध ) उत्तर-लेख से पूर्वकालिक कृत्य के विषय में
पराशर-माधवीय में बृहस्पति का वचन है :—
विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्य-विशेषिते ।
प्रतिज्ञाते स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरन्ततः ॥
उत्तरदान में अवधि का परिमाण स्मृति-कल्पतरु में बृहस्पति ने
बतलाया है :—
शालीनत्वाद्भयात्तद्वत् प्रत्यर्थी स्मृति-विभ्रमात् ।
कालम्प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लब्धुमर्हति ॥
एकाहन्द्र्यहपञ्चाहसप्ताहं पक्षमेव वा ।
मासं ऋतुत्रयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया ॥
कात्यायनीय मे तो कुछ विशेष बतलाया गया है :—
सद्यो वैकाह-पञ्चाहौ त्र्यहं वा गुरुलाघवात् ।
लभेतासौ त्रिपक्षम्वा सप्ताहम्ववा ऋणादिषु ॥
कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणां च बलाबलाम्
अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥
उभयोर्लिखिते वाक्ये प्रारब्धे कार्यनिर्णये ।
अनुक्तं तन्न यो ब्रूयात् तस्मादर्थात्स हीयते ॥
श्लो० ७–( उत्तरार्ध ) सद्य इति । यहाँ कात्यायन का निम्न-लिखित
वचन द्रष्टव्य है :—
सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विधीयते ।
कालातीतेषु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥