सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 727, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 727

व्यवहाराध्याय
श्लो० १—व्यवहारपदार्थस्वरूपनिरूपण के लिए अपरार्कमे कात्यायन का
वचन है :—
प्रयत्न-साध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्याय-विस्तरे ।
साध्य-मूलोऽत्र यो वादः व्यवहारः स उच्यते ॥
न्यायविस्तरे = न्यायप्रपञ्च मे ।
ऋणादानादिनानाविवादपद-विषय-संशयः निराक्रियते अनेनेति नाना
संशयहारी विचारो व्यवहारः यह शूलपाणि का मत है ।
“लोभश्च उत्कोचादिरूपेण परवित्तलिप्सा लोभः। अज्ञान-प्रमादावप्यत्र
वर्जनीयतया द्रष्टव्यौ” ( अपरार्क )
व्यवहार-काल के विषय में पराशर-माधवीय में बृहस्पति का
वचन है :—
दिवसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालं सुसंविशेत् ।
स कालो व्यवहाराणां शास्त्र-दृष्टः परः स्मृतः ॥
अपरार्क में उद्धृत कात्यायन का मत है :—
आद्यादह्नोऽष्टभागाद्यत् ऊर्ध्वम्भागत्रयं भवेत् ।
स कालो व्यवहारस्य शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥
व्यवहार-दर्शन की विधि मनु में कही गई है :—
तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
विनीत-वेषाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥
श्लो० २—सभासदाश्च बहु-शास्त्रज्ञाः ब्राह्मणाः तदलाभे क्षत्रियाः तदलाभे
तादृशा एव वैश्याः शूद्रंस्तु न कथमपीति कात्यायनमनुप्रामाण्यात्—(अपरार्क)
लो० ३—कार्यवशात् = व्यवहारदर्शनादधिकगुरुतरकार्यवशात् रोगादि-
वशाद्वा—( अपरार्क )
श्लो० ४—स्मृत्यपेतादीत्यत्रादिपदात् व्यवहारापेतस्य ग्रहणम्—शूलपाणि
एतच्च दण्डविधानं धन-विषय-विवादे, वादान्तरे तु पारुष्यादिविषये
दण्डान्तरं वेदितव्यम्” ( अपरार्क )
श्लो० ६—जात्यादि—यहाँ आदि पद से कात्यायनोक्त द्रव्यसंख्या आदि
परिग्राह्य हैं।