याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 720, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६६४ | याज्ञवल्क्यस्मृतिः
अग्निहीनस्य-श्रौत-स्मार्त्ताग्न्यधिकारहीनस्य शूद्रस्य अविधिनोत्सृष्टा-
न्नेद्विजस्यापि ।
श्लो० १६१-कदर्य्यति-कदर्य की परिभाषा नारद ने इस तरह
की है-
आत्मानं धर्मकृत्यञ्च पुत्रदारांश्च पीडयन् ।
लोभाद्यः प्रचिनोत्यर्थान् स कदर्य इति स्मृतः ॥
बद्धः-निगडबद्धः । अत एव मनु का कथन है-बद्धस्य निगडस्य
च । निगडस्येति तृतीयार्थे षष्ठी-कुल्लूकभट्ट । रङ्गावतारी-नटगायकव्यति-
रिक्तस्य रङ्गावतरणजीविनः-कुल्लूकभट्ट, मेधातिथि ।
वार्धुष्यः-यस्तु निन्देत परं जीवं प्रशंसत्यात्मनो गुणान् ।
स वै वार्धुषिको नामः-विष्णुः
समर्घ पण्यमुद्धृत्य महार्घ यः प्रयच्छति ।
स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृद्धया प्रयोजयेत्-यम ।
श्लो० १६२-एषामन्नं न भोक्तव्यम्-इन सबों के अन्न-भक्षण मे दोष
मनुस्मृति मे बतलाया गया है-
य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्त्तिताः ।
तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥
तेषां त्वगस्थि-रोम्णां भक्षणेन यः दोषःएव तेषामन्नभक्षणेऽपि-कुल्लूकभट्ट ।
श्लो० १६६-अर्धसीरिणः-कार्षिकाः । ये शब्द सापेक्ष शब्द हैं । अत
एव जो जिसकी कृषि करता हो उसी का अन्न उस व्यक्ति मात्र के लिए भोज्य
है। इसी तरह दास गोपाल आदि के विषय मे भी समझना चाहिए ।
यश्चात्मानं निवेदयेत्-निवेदन का प्रकार मनु ने बतलाया है-
यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् ।
यथा चोपचरेदेनं तथाऽऽत्मानं निवेदयेत् ॥
श्लो० १७०-सन्धिनी-ऋतुमती वृषमिच्छती गौः । या गर्भिणी सति
दुग्धे सा सन्धिनी-हरदत्त । अनिर्दशा-यह अजा तथा महिषी का भी
उपलक्षण है । अत एव यम का कथन है-
अनिर्दशाहं गोक्षीरमाजं माहिषमेव च ॥
श्लो० १७५-मत्स्यांश्च कामतः-मत्स्य-भक्षण की निन्दा मनुस्मृति में
की गई है :-
यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते ।
मत्स्यादः सर्वमांसादः तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत् ॥