याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 715, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी (नोट्स) ६५६
धारयन् = जीवन् । यद्यप्ययं पितृपकारार्थं श्राद्धादि करोत्येव तथाप्य-
सम्पूर्णोपकारकत्वात् 'शव' व्यपदेशः- कुल्लूक भट्ट ।
इन सबों की जीविका का निर्देश मनु ने दशवें अध्याय में विशदरूप में
किया है ।
श्लो० ९५-रथकारः प्रजायते - बौधायन के कथनानुसार वैश्य से शूद्रा
में उत्पन्न सुत रथकार कहलाता है - "वैश्याच्छूद्रायां रथकारः" । अतः रथ-
कार शब्द को अनेकार्थक मानना चाहिए - ऐसा शूलपाणि का मत है ।
श्लो० ९८-इस कार्य के समय के विषय में दक्ष का कथन है -
उषः काले तु सम्प्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत्
ततः स्नानं प्रकुर्वीत दन्तधावन-पूर्वकम् ।
श्लो० १०१ - विद्यां चाध्यात्मिकीम् = उपनिषदम् ।
श्लो० १०२-पञ्चमहायज्ञ के अनुष्ठान का फल भी मनु ने बत-
लाया है -
पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।
कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन् ॥
तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः ।
पञ्च क्लृप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥
यहाँ कुल्लूकभट्ट की टिप्पणी है- प्रत्यहमित्यभिधानात् प्रतिदिनं तत्पा-
पक्षयस्यापेक्षितत्वात् सन्ध्यावन्दनादिवन्नित्यत्वमपि न विरुध्यते ।
पञ्च महायज्ञों के नामान्तर भी मनुस्मृति में दिये गये हैं-
अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
ब्राह्मं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते ॥
जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः ।
ब्राह्मं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम् ॥
श्लो० १०५-सम्भोज्य - इससे बाल आदि का भोजन अतिथि से पूर्व
ही कराना चाहिए- ऐसा सिद्ध होता है । अत एव मनु ने कहा है :-
सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः ।
अतिथिभ्योऽग्र एवैतान् भोजयेदविचारयन् ॥
श्लो० १०६ - उपरिष्टात् = पूर्वम् , अधस्तात् = पश्चात् ।
श्लो० १०७ - अतिथि की परिभाषा मनु ने की है-
एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥
४२ या०